MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Hiện nay yêu cầu đối với giáo dục là đổi mới căn bản, toàn diện, quá trình giáo dục đã có những chuyển giao mạnh mẽ, thay vì chỉ chú trọng trang bị kiến thức thì đã quan tâm, đầu tƣ phát triển toàn diện phẩm chất và năng lực của ngƣời học, phƣơng châm học đi đôi với hành, lý luận gắn với thực tiễn; giáo dục nhà trƣờng kết hợp với giáo dục gia đình và giáo dục xã hội. Chính vì thế, việc tích cực hóa hoạt động của học sinh là một nhiệm vụ hết sức quan trọng, đây là điều trở kiện để thúc đẩy sự phát triển của học sinh, giúp học sinh tự mình khám phá kiến thức, vận dụng kiến thức, từ đó giúp việc học tập trở nên hứng thú, hấp dẫn đối với các em. Môn Ngữ văn trong chƣơng trình trung học phổ thông là một môn học quan trọng song do đặc thù riêng của môn học là vừa có tính khoa học vừa có tính nghệ thuật nên không phải học sinh nào cũng hào hứng với những tiết học văn.
Thơ trung đại có một vị trí đặc biệt quan trọng trong chƣơng trình Ngữ văn 7 tập một, bao gồm thơ trữ tình trung đại Việt Nam và một số các bài thơ trung đại đời Đƣờng của Trung Quốc. Xét về nội dung và nghệ thuật, các tác phẩm thơ trữ tình trung đại này có rất nhiều nét tƣơng đồng. Thông qua các tác phẩm, các tác giả đã phản ánh một cách chân thực, toàn diện xã hội đƣơng thời, thể hiện quan niệm, tâm tƣ, tình cảm. của con ngƣời.
Nội dung phong phú, đa dạng, đƣợc thể hiện bằng hình thức thơ. Các bài thơ Đƣờng có sự kế thừa và phát triển của thơ cổ điển Trung Quốc, các tác phẩm thơ của Việt Nam cũng chịu ảnh hƣởng mạnh mẽ cả thơ Đƣờng, thi pháp thơ đa dạng, phong phú, phức tạp và sâu sắc: Thơ hay ý tại ngôn ngoại, lời ít ý nhiều, mang tính hàm súc, có tính ƣớc lệ cổ kính trang nghiêm, tính chặt chẽ niêm luật của thể loại. Chính vì những lí do đó nên để hiểu đƣợc bài thơ trung đại một cách thấu đáo là điều hết sức khó khăn, việc phải giảng dạy, khai thác thế nào cho học sinh hiểu đƣợc còn khó khăn hơn rất nhiều. 1 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Các tác phẩm thơ trung đại thƣờng có nhiều bản phiên âm chữ Hán nên việc tìm hiểu văn bản hết sức phức tạp, phải qua bản dịch nghĩa, dịch thơ, học sinh mới hiểu đƣợc, nhƣng giáo viên và học sinh lại đối diện với một thực trạng các bản dịch vẫn còn nhiều chênh lệch, dịch thoát so với nguyên bản.
Khi giảng dạy những tác phẩm thơ ca trung đại, giáo viên thƣờng thụ động dựa vào hƣớng dẫn và phần dịch để truyền tải cho học sinh mà ít quan tâm tới nguyên tác tác phẩm, điều này làm ảnh hƣởng không nhỏ tới việc chuyển tải cái hay, cái đẹp của các tác phẩm tới học sinh. Chọn đề tài “Dạy học thơ trung đại chƣơng trình Ngữ văn lớp 7 theo hƣớng tích cực hóa hoạt động của học sinh”, chúng tôi muốn đi sâu nghiên cứu để đƣa ra những giải pháp khi giảng dạy một tiết thơ trung đại đạt hiệu quả, học sinh thích thú tìm hiểu, khám phá, từ đó giúp nâng cao chất lƣợng giáo dục. Lịch sử vấn đề 2. Công trình nghiên cứu tính tích cực hóa của học sinh Tƣ tƣởng tích cực hóa hoạt động của ngƣời học không phải là một tƣ tƣởng mới, nó đã đƣợc đề cập tới từ rất lâu, đƣợc các nhà sƣ phạm đề cập, bàn biện pháp thực hiện.
Nhà triết học Hy Lạp Sokrates đã đƣa ra phƣơng pháp phát kiến Oristic, đây là phƣơng pháp mà ngƣời thầy có nhiệm vụ gợi mở, dẫn dắt con ngƣời học sẽ tự tìm những chân lí, phát huy trí tuệ, năng lực của họ. Komenxki trong tác phẩm Lý luận dạy học vĩ đại cũng đã nêu tính tự giác, tính tích cực là một trong những nghệ thuật dạy học [1]. Thầy giáo Khổng Tử của Trung Quốc cũng luôn là một ngƣời thầy coi trọng những suy nghĩ tích cực của học sinh. Ngƣời thầy định hƣớng để ngƣời học phát hiện kiến thức.
Ở Việt Nam, nghiên cứu tính tích cực hóa của ngƣời học cũng có rất nhiều công trình đề cập tới: 2 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Cố thủ tƣớng Phạm Văn Đồng vừa là một nhà chính trị, vừa là một nhà giáo dục có tâm có tài đã từng nói: “Bí quyết quan trọng nhất là phương pháp học tập”. Ở đó cố thủ tƣớng đã nêu ra yêu cầu đối với ngƣời dạy và ngƣời học. Ngƣời dạy có nhiệm vụ kích thích ngƣời học suy nghĩ, phát hiện những năng lực của học sinh. Còn ngƣời học phải say mê, kiên trì, có tƣ duy sáng tạo.
Nguyễn Thanh Hùng trong những tác phẩm Dạy văn học văn, Kĩ năng đọc hiểu văn đã nhấn mạnh việc lấy ngƣời học làm trung tâm. Phan Trọng Luận trong cuốn Phương pháp dạy học văn cũng đã nêu lên ý nghĩa của việc tích cực hóa hoạt động của học sinh [9; tr.15], Nghiêm Đình Vì trong bài: “Tiếp tục đổi mới phương pháp dạy học theo hướng hoạt động hóa người học” cũng đã nhấn mạnh việc nghiên cứu và vận dụng các phƣơng pháp khác nhau trong quá trình dạy học nhƣng luôn theo quan điểm lấy ngƣời học làm trung tâm. Nguyễn Diệu Vân trong công trình “Làm cho học sinh tích cực chủ động và độc lập sáng tạo trong giờ lên lớp” cũng đã đề cập tới việc phải căn cứ vào cƣờng độ, nhịp độ của những hoạt động trong một thời gian nhất định, quan tâm tới các hoạt động của học sinh. Còn rất nhiều những bài viết, những công trình đề cập tới vấn đề này bởi trong những năm gần đây tƣ tƣởng tích cực hóa là một chủ trƣơng quan trọng mà ngành giáo dục nƣớc ta quan tâm, hƣớng tới triển khai rộng khắp.
Các công trình nghiên cứu dạy học thơ trung đại Việt Nam theo hướng tích cực hóa hoạt động của học sinh. Văn học trung đại Việt Nam từ thế kỉ X đến thế kỉ XIX đƣợc xem là giai đoạn hình thành và phát triển rực rỡ của văn học Việt Nam. Trong chƣơng trình giáo dục trung học cơ sở, văn học trung đại đƣợc đƣa vào giảng dạy và chiếm một vị trí không nhỏ. Đây lại là một giai đoạn tƣơng đối xa so với ngày nay, các tƣ tƣởng, triết lí gửi gắm cũng gây nhiều khó khăn đối với ngƣời học.
3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Vì vậy việc dạy học thơ trung đại sao cho hiệu quả luôn là mục tiêu phấn đấu của giáo viên. Các công trình nghiên cứu dạy học thơ trung đại: Phạm Luận cùng Hoàng Hữu Bội đã cho rằng: “Muốn hiểu thơ cổ trước hết phải hiểu nghĩa của từ cổ” [76; tr. Theo các tác giả thì để có thể hiểu đƣợc những nội dung, tƣ tƣởng mà các tác giả gửi gắm trong văn bản thì phải hiểu rõ từ ngữ mà tác giả sử dụng, để làm đƣợc điều đó ngƣời học cần chú ý tích lũy cho mình vốn từ đa dạng, phong phú, am hiểu sâu rộng. Ngoài mặt từ ngữ thì giọng điệu trong thơ cổ cũng là một trong những yếu tố quan trọng bởi trong thơ trữ tình nhịp điệu giúp thể hiện những diễn biến tâm trạng của nhân vật, tùy thuộc vào nhịp thơ nhanh chậm, vần, điệu, thanh sẽ giúp thể hiện tâm trạng nhân vật rõ hơn.
Vậy ngƣời học khi tìm hiểu một tác phẩm văn học không thể không tìm hiểu, khám phá về mặt từ ngữ, giọng điệu… của tác phẩm. Nguyễn Sĩ Cẩn quan điểm dạy thơ xuất phát từ kết cấu, từ ngôn ngữ thơ và đặc điểm của thơ. Với công trình này đã giúp ngƣời đọc giải quyết hai nội dung về lí thuyết và thực tiễn. Lý thuyết đã trình bày một số đặc điểm thẩm mĩ của thơ văn cổ, đây là cơ sở để đƣa ra những đề xuất, phƣơng pháp dạy học thơ cổ.
Từ công trình này ngƣời dạy sẽ có cái nhìn sâu sắc hơn khi dạy một tác phẩm thơ văn cổ. Tuy nhiên công trình này mới chỉ đề cập tới mảng thơ ca nói chung mà chƣa tập trung vào nghiên cứu thơ ca trung đại. Trong cuốn Phương pháp dạy học văn đã đề cập tới phƣơng pháp dạy học văn nói chung và đề cập tới phƣơng pháp dạy văn học dân gian, dạy văn học nƣớc ngoài, dạy văn học sử… nhƣng lại không đề cập đến dạy văn học trung đại cũng nhƣ thơ trữ tình trung đại [15; tr. Nguyễn Thị Thanh Hƣơng trong tác phẩm Để học tốt tác phẩm văn chương phần văn học trung đại ở trƣờng trung học phổ thông có đề cập tới những khó khăn khi dạy mảng văn học này, đó là những rào cản về ngôn ngữ, rất ít giáo viên có đủ trình độ am 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com hiểu về chữ Hán hay chữ Nôm để giúp học sinh tiếp nhận tác phẩm theo văn bản gốc.
Chính điều đó đã khiến cho nhiều giờ học văn trở thành những giờ mà giáo viên đi thuyết minh lịch sử, xã hội khiến cho học sinh không hào hứng. Tác giả đã đƣa ra một số biện pháp thích hợp cho dạy học phần văn học văn học trung đại đó là dạy học thông qua đọc tác phẩm, cắt nghĩa, chú thích sâu, thông qua hệ thống câu hỏi. Tuy nhiên tác giả lại chƣa chỉ ra những biện pháp thích hợp đối với việc dạy các tác phẩm trung đại nói chung và tác phẩm thơ trữ tình trung đại nói riêng đối với bậc trung học cơ sở [10]. Trên Tạp chí Giáo dục, Nguyễn Trọng Hoàn cũng trình bày những quan điểm về việc dạy đọc hiểu văn bản môn Ngữ văn trung học cơ sở, với bài viết có nhan đề Dạy đọc hiểu văn bản môn Ngữ văn Trung học cơ sở.
Trong bài viết ông khẳng định “Đọc hiểu văn bản đối với học sinh không chỉ là hoạt động chiếm lĩnh kiến thức phân môn văn học mà còn là đầu mối cho việc vận dụng và liên thông kiến thức đối với phân môn Tiếng Việt và Tập làm văn”. Tác giả đã giải thích khi chúng ta đọc kĩ văn bản, kết hợp với việc giải thích từ, xác định lớp nghĩa cơ sở (nghĩa đen) và nghĩa văn cảnh (nghĩa bóng) của những từ khó không chỉ giúp cho học sinh hiểu sâu văn bản mà còn có ý nghĩa chuẩn bị kiến thức cho phân môn Tiếng Việt, đồng thời cả phân môn Tập làm văn (giúp cho việc dùng từ, ngữ phù hợp với văn cảnh của thể loại văn) [7].