Chương 1: Cơ sở lí luận và tri thức về cổ mẫu. Chương 2: Biểu hiện của cổ mẫu trong đoạn trích Ông già và biển cả Chương 3: Thiết kế bài giảng theo hướng cổ mẫu. 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Chƣơng 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ TRI THỨC CỔ MẪU 1. Vài nét về cổ mẫu 1.
Khái niệm cổ mẫu Trong phần trình bày về khái niệm cổ mẫu cũng như những đặc trưng cơ bản của nó, do hạn chế về mặt ngoại ngữ nên tôi chủ yếu dựa vào nguồn tài liệu của các nhà nghiên cứu Lê Huy Bắc, Nguyễn Thị Thanh Xuân và Nguyễn Quang Huy. Cổ mẫu trước hết là biểu tượng nhưng cao hơn biểu tượng ở sức khái quát của nó, bởi cổ mẫu là những mẫu của các biểu tượng, là nguyên mẫu của các tập hợp biểu tượng hay một cách khái quát là những biểu trưng phổ quát. “Từ điển văn học” nhận định: cổ mẫu là “khái niệm dùng để chỉ những mẫu của các biểu tượng, các cấu trúc tinh thần bẩm sinh, trong tưởng tượng của con người, chứa đựng trong vô thức tập thể của cộng đồng nhân loại; vô thức tập thể này là một yếu tố đặc trưng cho tất cả các vô thức cá nhân” [34, 173]. Theo “Từ điển biểu tượng văn hóa thế giới”: “Các mẫu gốc hiển hiện ra như những cấu trúc tâm thần gần như phổ biến, bẩm sinh hay được thừa kế, một thứ ý thức tập thể; chúng thể hiện qua các biểu tượng đặc biệt chứa đầy một công suất năng lượng lớn.
Chúng đóng một vai trò động lực và thống nhất đáng kể trong sự phát triển nhân cách” [14, 972]. Khái niệm cổ mẫu có nguồn gốc từ học thuyết của nhà tâm lý học Carl Gustav Jung (1875 – 1961), người Thụy Sỹ. Ông nghiên cứu và đề xuất từ những thập niên đầu của thế kỷ XX. Từ chỗ tâm đắc và phát triển học thuyết về vô thức của thầy mình là Sigmund Freud (1856 – 1939, người Áo), Jung đã đóng góp cho nhân loại cái nhìn mới về hệ tâm thức con người.
Trong đó vô thức tập thể – ngôi nhà xuyên thời đại của cổ mẫu – là khái niệm cốt lõi. Jung nói: “Nguyên sơ tượng (archétype), hay siêu mẫu, hay nguyên hình – dù đó là quỷ, người hay biến cố – được lặp lại trong suốt chiều dài lịch sử ở bất kì đâu 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com có trí tưởng tượng sáng tạo tự do hoạt động. Lần lượt chúng ta có ở đây trước hết là nguyên hình huyền thoại. Nghiên cứu tỉ mỉ các hình tượng này ta nhận thấy trong chừng mực nào đấy chúng là bản tổng kết đã được công thức hóa của khối kinh nghiệm điển hình to lớn của vô số các thế hệ tổ tiên: đó có thể nói là vết tích tâm lý của vô số cảm xúc cùng một kiểu” [26,127].
Vẫn coi trọng ý thức nhưng Jung đã khiến thế giới phải ngạc nhiên khi nhận ra toàn bộ đời sống con người luôn chịu sự tác động mạnh mẽ và nhiều lúc thật kì diệu từ vô thức tập thể thông qua cổ mẫu, đồng thời bản chất của vô thức tập thể là di truyền (có biến dịch). Chúng ta có thể hiểu về khái niệm nay qua một số cổ mẫu quen thuộc: – Trời, Đất: đây là cỗ mẫu bắt nguồn từ sự nhìn nhận về vũ trụ quan mang tính sơ khai của con người thời xưa xuất hiện nhiều trong văn hóa của phương Đông nói chung và người Việt nói riêng. Đây là hai vật thể to lớn nhất, bao hàm cả vũ trụ. Đất: cứng cáp, đục thô, ổn định, rộng rãi, ngập tràn cây cối, nuôi sống muôn loài, đất như người Mẹ có sức sản sinh và tái sinh, bền bỉ trong một nhịp điệu âm thầm và bao dung.
Trời: rộng lớn, bao la, ẩn chứa nhiều điều kì thú, có tác dụng chở che cho muôn loài như người Cha trong gia đình. Do đó, Trời và Đất tương ứng chỉ tới Cha và Mẹ, Dương và Âm. – Nước: Với đặc trưng mềm mại, trong trẻo, tinh khiết, luôn chuyển động, biến hoá, và xuyên thấm nhưng lại có sức mạnh lớn lao, là nguồn sống của vũ trụ nên nước tượng trưng cho sự vẻ đẹp vừa thánh thiện, nguyên sơ lại mạnh mẽ của con người. Vì thế, nước là cổ mẫu quen thuộc trong văn hóa nhiều nước, cả phương Đông và phương Tây.
Người Châu Á xem nước là biểu tượng của sự sống, sự sinh sôi nảy nở. Và vì nước mang trong nó sự hiền minh, không chứa đựng sự tranh chấp, nước tự do và không hề bị ràng buộc, tự để mình chảy trôi theo chiều dốc của mặt đất nên nó được xem là “công cụ thanh tẩy” trong nghi lễ của nhiều tôn giáo khác nhau trên thế giới (Đạo giáo, Đạo Hồi, Kitô giáo, Ấn Độ giáo). Cùng với tính năng thanh tẩy, nước còn 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com mang trong nó sức mạnh tái sinh, sức mạnh của sự bất tử. Sức mạnh ấy ẩn chứa dưới lớp vô thức và là sức mạnh không định hình của tâm hồn.
Bachelard, nước là “một kiểu định mệnh đặc thù”. Ông cho rằng “Trong bề sâu của mình, con người đã có định mệnh của nước đang chảy” [18, 273]. Khi thịnh nộ, nước chuyển từ âm (êm đềm/ nữ tính) sang dương (dữ dội/ nam tính). Nước mang trong nó số phận, dáng vóc, tâm hồn.
Jung cho rằng: “nước là biểu tượng phổ biến nhất dành cho vô thức”, và về phương diện tâm lý học “nước là tinh thần đã trở thành vô thức (…). Nước là trần thế và hữu hình, nó cũng là chất lỏng của cơ thể bản năng tính, máu và là dòng lưu chuyển của máu, là mùi của thú tính, tính nhục dục mạnh với đam mê” [22,70]. Cũng như Jung, G. Bachelard đã có những phút giây chiêm nghiệm sâu lắng với nước.
Trong công trình Nước và những giấc mơ (L‟Eau et les Rêves, 1942), ông đã dệt nên những “biến tấu” kỳ diệu về chủ đề “nước”. Ở đó có những dòng nước trong, những dòng nước mùa xuân, những dòng nước chảy, những dòng nước đa tình, những dòng nước sâu, nước tù đọng, chết chóc, nước pha tạp, nước dịu hiền, nước dữ dội… Ngần ấy dòng nước là ngần ấy biểu tượng lấp lánh tựa những tia sáng phản chiếu từ tấm gương dưới nắng mặt trời. – Núi non, hang vực, gò, đống, rừng, vườn, biển, sông, ngòi, hồ, đầm, suối, mưa, sương…: Những cổ mẫu con này là những cổ mẫu con sinh ra từ ba cổ mẫu lớn ở trên. Nó vừa dung chứa những nét chung của cổ mẫu mẹ đất, mẹ nước, cha trời – đặc biệt là tính cố định, luân chuyển và tính sinh sôi – vừa hình thành những nét riêng.
Cổ mẫu Sông, Đầm, Giếng gần như chiếm lĩnh trang viết và khái niệm non sông gần như bình đẳng với khái niệm đất nước và non nước về ý nghĩa. Sông để lại dấu ấn đậm trong tâm thức người Việt đến mức có khi nó thay thế cả Biển trong điển cố “bể dâu” (Thương hải biến vi tang điền), để nói lên cảm thức về sự biến dịch mà lại rất gợi, vì đã bước ra ngoài thế giới công thức, là sự khắc phục điển phạm, vốn đã mòn nhẵn. – Lửa: Ngay từ xa xưa, việc gìn giữ và bảo vệ “lửa thiêng” đã trải rộng 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com từ La Mã cổ đại đến Ấn Độ, từ các quốc gia phương Đông đến phương Tây. Là một dạng vật chất, lửa mang trong nó những đặc tính đối lập: lửa vừa là sự tái sinh, vừa là sự hủy diệt, là hy vọng lẫn tuyệt vọng, là lửa yêu thương lẫn thù hận.
Lửa được coi là cội nguồn của những sinh thể nảy mầm sự sống cách đây gần năm tỉ năm; là biểu tượng của sự linh thiêng thần thánh, đồng thời cũng là một phần trong bản thể con người. Và cũng như cổ mẫu nước, một lần nữa ta lại thấy lửa đi vào lời ăn tiếng nói của người dân. Người ta nói đến “lửa hận”, “lửa dục”, “lửa tham”… như những mặt trái của cuộc sống. Người ta cũng nói đến lửa như một sự thử thách lòng người (lửa thử vàng, gian nan thử sức), và lửa như một thứ hấp lực của cuộc đời (cơ thể bốc lửa, đôi môi bỏng cháy,…).
Cũng như nước, mỗi người đều cất giấu trong mình một “định mệnh của lửa”. Cùng với “nước”, “lửa” trở thành một biểu tượng kép trong đời sống tôn giáo tín ngưỡng nhiều dân tộc trên thế giới. Người ta nhắc đến ngọn lửa Phục sinh của người Kitô giáo với niềm tin về sự chiến thắng và ngự đến của đấng cứu thế. Người ta cũng nhắc đến “lửa tam muội” – ngọn lửa ánh sáng và trí tuệ của Phật giáo, do nhập định mà phát ra.
Đó là ngọn lửa có khả năng thiêu trừ mọi vọng tưởng, phóng chiếu con người về cõi cực lạc. Và người ta còn nhắc đến ngọn lửa Agni – vị thần của sự sống và tư duy trong các tôn giáo Ariăng ở Châu Á. Lửa mang lại sự sinh sôi, nhưng lửa cũng tàn phá và hủy diệt. Đó là ngọn lửa hỏa ngục trong ngày phán xét – nơi kẻ tội lỗi sẽ phải “khóc lóc nghiến răng”; là ngọn lửa vô minh, lửa dục vọng cất giấu trong mỗi người, khiến thế gian chẳng khác nào một “nhà lửa” (hỏa trạch) và con người bị thiêu đốt trong sự mê muội của chính mình.
Với người Việt, lửa là biểu tượng của sự sung túc. Tục thờ Táo quân (ba ông đầu rau) có thể xem là một hình thức khác của tục thờ lửa, gửi gắm mong ước về cuộc sống gia đình ấm no, hạnh phúc. – Giấc mơ: Trải nghiệm về giấc mơ là một trong những trải nghiệm đầu tiên của người nguyên thủy. Trải nghiệm ấy gắn với ý niệm về “linh hồn” và sự tách biệt của linh hồn trong lúc ngủ.
Về vấn đề này, người nguyên thủy 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com thái độ đối với giấc mơ tương tự như thái độ đối với giấc ngủ vì cả hai đều gắn với lý thuyết nguyên thủy về linh hồn và cả hai loại hiện tượng này bổ sung, củng cố ý nghĩa cho nhau. Giấc mơ chứa đựng những biểu tượng đầy sức ám gợi, và đến lượt mình, bản thân giấc mơ cũng là một cổ mẫu, nối kết đời sống tâm linh từ thế hệ này qua thế hệ khác. Đó là thế giới con người lạc vào, là cái gì đó diễn ra trong ta chứ ta không thể chọn lựa. Và trên thế giới, dường như sự ra đời của một lãnh tụ tôn giáo nào đó đều gắn với giấc mơ như một dấu hiệu phát lộ những điều huyền bí.