Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn liên quan đến phương pháp dạy học khám phá có hướng dẫn. Chương 2: Dạy học khám phá có hướng dẫn ở trường trung học phổ thông với chủ đề tích phân và ứng dụng cho học sinh lớp 12 ban cơ bản. Chương 3: Thực nghiệm sư phạm. 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN PHƢƠNG PHÁP DẠY HỌC KHÁM PHÁ CÓ HƢỚNG DẪN 1.
Một số khái niệm về dạy học khám phá 1. Khái niệm khám phá Theo từ điển tiếng việt: “Khám phá có nghĩa là tìm ra những điều gì còn bị giấu kín. Khám phá là một thuật ngữ chủ yếu sử dụng trong dạy học các môn khoa học trong nhà trường. Nó dùng để chỉ cách đặt câu hỏi, cách tìm kiếm hoặc thông tin, tìm hiểu về các hiện tượng, phát hiện ra những điều còn ẩn bên trong các sự vật hiện tượng.
Khám phá là tích cực hóa hoạt động của người học mà ở đấy dưới sự hướng dẫn của giáo viên học sinh tiếp thu đước cái mới, giải quyết vấn đề, đồng thời nó cũng là cách thức, con đường tìm kiếm những điều kỳ diệu và các vấn đề khó giải quyết từ đó nhận biết được thế giới khách quan” [25]. Khái niệm dạy học khám phá Theo tài liệu [15], tác giả đã quan niệm: “Dạy học khám phá thực chất là một cách dạy nhằm tích cực hóa hoạt động của học sinh mà ở đó dưới sự hướng dẫn của giáo viên học sinh tự mình khám phá và lĩnh hội tri thức mới. Qua đó, học sinh học nắm vững lý thuyết, kỹ năng và thái độ học tập tích cực”. Dạy học bằng các hoạt động khám phá có hướng dẫn 1.
Khái quát về dạy học khám phá có hướng dẫn Theo tài liệu [20], tác giả cho rằng: “Dạy học khám phá có hướng dẫn là giáo viên cần thiết kế các hoạt động phù hợp với nội dung mục tiêu đối tượng để 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com thông qua hoạt động đó học sinh không chỉ khám phá được tri thức mà còn rèn luyện các kỹ năng phát triển các năng lực của học sinh”. “Dạy học khám phá có hướng dẫn trong nhà trường không chỉ nhằm phát hiện những điều mà loài người chưa biết mà còn giúp học sinh khám phá các kiến thức mà loài người đã phát hiện được nhưng đối với học sinh là những điều mới mẻ” [17]. Tóm lại, dạy học khám phá có hướng dẫn không phải là quá trình mò mẫm tự phát mà là quá trình có hướng dẫn của giáo viên trong đó giáo viên khéo léo đặt học sinh vào địa vị người phát hiện lại khám phá lại các tri thức của nhân loại. Qua việc khám phá các kiến thức học sinh nhớ lâu và biết vận dụng các kiến thức đã học vào giải các bài tập.
Tổ chức các hoạt động học tập khám phá Các hoạt động khám phá trong học tập có thể là: - Trả lời câu hỏi. - Điền từ, điền bảng, tra bảng… - Lập bảng, biểu đồ, đồ thị, sơ đồ. - Phân tích nguyên nhân, thông báo kết quả. - Thảo luận, tranh cãi về một vấn đề.
- Giải bài toán, bài tập. - Điều tra thực trạng, đề xuất giải pháp cải thiện thực trạng, thực hiện giải pháp lớn. - Làm bài tập lớn, chuyên đề, luận án, luận văn, đề án Quyết định hiệu quả học tập là những gì học sinh làm chứ không phải những gì giáo viên làm. Vì vậy phải thay đổi quan niệm soạn giáo án, từ tập 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com trung vào thiết kế các hoạt động của giáo viên chuyển sang tập trung vào thiết kế các hoạt động của học sinh.
Cấu trúc dạy học khám phá Giáo viên nêu vấn đề học tập Dạy học khám Học sinh hợp tác giải quyết vấn đề phá Dạy học khám phá có tính cụ thể và do đó dễ cho người bắt đầu học trong lĩnh vực nào đó. Hầu hết các nhiệm vụ khám phá được dựa trên các bài toán thực hoặc tình huống thực. Vì vậy, dạy học khám phá giúp HS dễ dàng hiểu được kiến thức. Dạy học khám phá làm cho thông tin rõ ràng hơn.
Trong dạy học khám phá, các kiến thức thường được trình bày trong một bối cảnh gắn liền với việc sử dụng nó, người học dễ nhận ra cách sử dụng nó và thấy được giá trị của kiến thức đối với bản thân mình. Những điều kiện để áp dụng dạy học bằng các hoạt động khám phá - Dạy học khám phá gợi được động cơ học tập cho HS. Hầu hết các quá trình trong dạy học khám phá là khêu gợi được tính tò mò của HS. Khía cạnh tò mò và quá trình tìm kiếm những điều còn ẩn dấu nhằm thỏa mãn tính tò mò cả hai đều là những dạng của động cơ.
- Dạy học khám phá làm cho thông tin rõ ràng hơn. Trong dạy học khám phá, các kiến thức thường được trình bày trong một bối cảnh gắn liền với việc sử dụng nó, người học dễ nhận ra cách sử dụng nó và thấy được giá trị của kiến thức đối với bản thân mình. 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - Để lôi cuốn được học sinh trong các tiết học cần có sự hướng dẫn của giáo viên cho mỗi hoạt động. - Giáo viên phải giám sát việc thực hiện các hoạt động của học sinh, biết gần gũi với học sinh phát hiện kịp thời những nhóm di lệch hướng.
- Để dạy học tốt cần tổ chức nhiều hoạt động dạy học khám phá. Nội dung sách giáo khoa phải gọn nhẹ để cả thầy và trò có đủ thời gian cần thiết thực hiện các hoạt động. Những ưu điểm và thách thức của phương pháp dạy học khám phá 1. Ưu điểm của dạy học khám phá - Là phương pháp dạy học hướng vào hoạt động của người học; HS được khuyến khích coi việc học là công việc của bản thân hơn là công việc của GV, nhu cầu học hỏi của người học nhờ đó cũng tăng lên.
- Là phương pháp dạy học hỗ trợ việc phát triển năng lực nhận thức riêng cũng như tài năng của HS. - Người học học được cách khám phá và phát triển trí nhớ của bản thân. Cách duy nhất mà một người học học được các kĩ thuật khám phá đó là họ phải có cơ hội để khám phá. Thông qua khám phá người học dần dần sẽ học được cách tổ chức và thực hiện các nghiên cứu của mình.
- Phát triển trí nhớ của người học, bởi trong khám phá người học phải tự tìm hiểu, tức phải tự huy động kinh nghiệm của bản thân và vốn kiến thức đã có để nắm bắt vấn đề đang học. Kết quả là các em sẽ hiểu được vấn đề, mối liên quan giữa vấn đề mới với các kiến thức có trước và do đó sẽ nhớ lâu hơn, thậm trí có thể tái hiện lại kiến thức khi có những thông tin có liên quan. Thách thức của dạy học khám phá 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - Khi giảng dạy nếu hoạt động khám phá mất nhiều thời gian thì tiến trình bài dạy không thực hiện được. - Khi dạy học khám phá cần phân chia theo đối tượng học sinh , đối với học sinh trung bình, yếu cần cho học sinh khám phá những nội dung đơn giản , đối với học sinh khá, giỏi cần cho học sinh khám phá những nội dung khó.
Các hoạt động và hoạt động thành phần 1. Khái quát Trong quá trình dạy học người thầy đóng vai trò chủ đạo trong việc tổ chức điều khiển lãnh đạo và định hướng cho học sinh trên con đường lĩnh hội tri thức nhằm đạt được mục đích dạy học. Đây là quá trình điều khiển con người chứ không phải điều khiển máy móc, vì vậy cần quan tâm đến yếu tố tâm lý, chẳng hạn học sinh có sẵn sàng, có hứng thú thực hiện hoạt động này, hoạt động khác hay không. Trong phương pháp dạy học các hoạt động thường thể hiện theo quan điếm như sau: + Gợi động cơ cho các hoạt động học tập.
+ Dẫn dắt học sinh lĩnh tri thức, kỹ năng, kỹ xảo, phương pháp, phương tiện và kết quả của hoạt động. Trên đây là những tư tưởng chủ đạo giúp người thầy giáo điều khiển quá trình học tập của học sinh. Những tư tưởng chủ đạo này cũng là những luận điểm phân biệt với quan điểm thực dụng phản diện, chỉ quan tâm đến những hoạt động thụ động máy móc Những tư tưởng chủ đạo trên cũng thể hiện tính toàn diện của mục đích dạy học việc kiến tạo một tri thức, rèn luyện một kỹ năng, hình thành một thái độ cũng là nhằm giúp học sinh hoạt động trong học tập cũng như trong đời sống. 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Như vậy những mục đích thành phần được thống nhất trong hoạt động, điều này thể hiện mối liên hệ cơ hữu giữa chúng với nhau.
Phát hiện những hoạt động tương thích với nội dung Hoạt động là phương thức tồn tại của con người là sự tác đông qua lại giữa con người với thế giới khách quan để tạo ra sản phẩm vật chất và tinh thần. Chẳng hạn, khi một người may áo thì kết quả bên ngoài là cái áo may được, còn kết quả bên trong là những tri thức được kiến tạo, những kỹ năng được rèn luyện là sự trưởng thành của chủ thể trong quá trình may cái áo này. Những hoạt động sau đây cần được chú ý: + Nhận dạng và thể hiện. + Những hoạt động toán học phức hợp.
+ Những hoạt động trí tuệ phổ biến trong toán học. + Những hoạt động trí tuệ chung. + Những hoạt động ngôn ngữ. Phân tích các hoạt động thành các hoạt động thành phần Trong quá trình hoạt động, cần tăng cường cho học sinh tham gia nhiều hoạt đông, nhiều hoạt động lớn có thể chia thành nhiều hoạt động nhỏ để học sinh dễ thực hiện.
Lựa chọn hoạt động dựa vào mục đích Mỗi nội dung đều tiềm ẩn nhiều hoạt động. Trong hoạt động nếu tổ chức nhiều hoạt động cùng môt lúc nếu thì rơi vào tình trạng dàn trải, làm cho học sinh rối ren, lúng túng. Để các hoạt động không rơi vào tình trạng dàn trải, không làm cho học sinh rối ren, lúng túng cần chọn lọc các hoạt động có nội dung điển hình sau đó mới thực hiện các nội dung còn lại. 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.
Vận dụng phương pháp dạy học khám phá có hướng dẫn 1. Hoạt động của giáo viên trong dạy học khám phá có hướng dẫn a) Xác định mục đích Khi dạy học khám phá giáo viên cần xác định rõ bài giảng hôm nay cần khám phá những nội dung nào.