Chương 1: Cơ sở lí luận và thực tiễn. Chương 2: Dạy học theo dự án một số nội dung gắn với thực tiễn môn Toán lớp 7 ở trường trung học cơ sở. Chương 3: Thực nghiệm sư phạm. CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1.
Vấn đề đổi mới phương pháp dạy học Để nâng cao chất lượng dạy và học ngoài những yếu tố như điều kiện cơ sở vật chất, môi trường, văn hóa, của từng địa phương thì phương pháp dạy học có thể coi là một trong những yếu tố then chốt có thể cải thiện được chất lượng giáo dục hiện nay. Bởi lẽ, cho dù điều kiện cơ sở vật chất có thể chưa thực sự đầy đủ nhưng nếu có những phương pháp dạy học phù hợp thì vẫn có thể nâng cao chất lượng, hiệu quả của việc dạy và học. Kỷ nguyên Cách mạng Công nghiệp với sự tiến bộ và phát triển mạnh mẽ của khoa học và công nghệ hiện đại đặt ra những thách thức mới cho quá trình dạy và học để làm sao bắt kịp được với xu hướng công nghệ, công nghiệp hiện đại ngày một phát triển. Trong quá trình dạy học, bên cạnh việc giáo dục đạo đức, tư tưởng, lối sống cho học sinh thì giáo viên cũng cần phải tổ chức những hoạt động dạy học giúp cho học sinh có thể phát huy được tính tích cực của mình trong quá trình tự học, tự tìm tòi khám phá tri thức mới, đồng thời rèn luyện được những kỹ năng cơ bản như hợp tác, giao tiếp với người khác để đạt được những mục tiêu về kiến thức đã đề ra, giúp học sinh có đủ kiến thức, kỹ năng và phương pháp nền tảng đủ để các em có thể thích nghi với sự phát triển, biến động của cuộc sống thường nhật trong xã hội hiện đại.
Có thể nói đó là xu hướng của thế giới và cũng là yêu cầu quan trọng của giáo dục Việt Nam trong kỉ nguyên mới nhằm đáp ứng yêu cầu của sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước hiện nay. Ta có thể thấy được rất nhiều chủ chương của Đảng và Nhà nước ta trong quá trình thúc đẩy việc đổi mới phương pháp giáo dục, như “biến quá trình giáo dục thành quá trình tự giáo dục”, “biến quá trình dạy học thành quá trình dạy tự học”. Những định hướng về đổi mới phương pháp dạy học được pháp chế hoá trong Luật Giáo dục (sửa đổi) [18]. Luật Giáo dục 2019 quy định: “Phương pháp giáo dục phổ thông phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động của học sinh; phù hợp với đặc điểm của từng lớp học, môn học; bồi dưỡng phương pháp tự học, rèn luyện kỹ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn; tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho học sinh” [18].
7 Nhận thức được nền giáo dục mang tính hàn lâm, xa rời thực tiễn không còn hiệu quả và phù hợp với xã hội hiện đại nên một trong những định hướng cơ bản của đổi mới giáo dục là cần chuyển nền giáo dục “cũ” sang nền giáo dục “mới” ở đó chú trọng việc hình thành năng lực tự học, tự tìm tòi khám phá, phát huy tính chủ động sáng tạo của học sinh. Một định hướng quan trọng khác trong đổi mới phương pháp dạy học là phát huy tính tích cực, tự giác và sáng tạo, phát triển năng lực hành động, năng lực hợp tác trong quá trình làm việc của học sinh. Chắc chắn đó là những xu hướng chung của quốc tế trong cải cách phương pháp dạy học ở trường phổ thông. Nghị quyết số 29-NQ/TW Hội nghị Trung ương 8 khóa XI về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo nêu rõ: “Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ phương pháp dạy học và học theo hướng hiện đại; phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo và vận dụng kiến thức, kỹ năng của người học; khắc phục lối truyền thụ áp đặt một chiều, ghi nhớ máy móc.
Tập trung dạy cách học, cách nghĩ, khuyến khích tự học, tạo cơ sở để người học tự cập nhật đổi mới tri thức, kỹ năng, phát triển năng lực. Chuyển từ học chủ yếu trên lớp sang tổ chức hình thức học tập đa dạng, chú ý các hoạt động xã hội, ngoại khóa, nghiên cứu khoa học. Đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin và truyền thông trong dạy và học”. Để thực hiện tốt mục tiêu về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo theo nghị quyết số 29-NQ/TW, cần có nhận thức đúng về bản chất của đổi mới phương pháp dạy học theo định hướng phát triển năng lực học sinh và một số biện pháp đổi mới phương pháp dạy học theo hướng này [19].
Tác giả luận văn có thể thấy một điều rất rõ ràng rằng đổi mới phương pháp dạy học đang chuyển từ chương trình giáo dục nội dung sang chương trình giáo dục tiếp cận năng lực học sinh. Có thể hiểu đơn giản rằng, về mặt kiến thức phương pháp dạy học đang chuyển dần từ việc học sinh “thụ động” tiếp thu kiến thức mặc dù có thể những kiến thức này hàn lâm, xa rời thực tế sang việc tiếp cận những năng lực chung và năng lực riêng của từng cá nhân để thông qua đó học sinh tìm thấy những kiến thức phù hợp có thể ứng dụng và thực tế để ứng dụng trong quá trình xây dựng mục tiêu riêng của bản thân. Về mặt hình thức phương pháp dạy học cũng đang dần chuyển từ việc “Giáo viên đóng vai trò trung tâm” là người chủ động truyền đạt kiến thức chủ yếu bằng phương pháp thuyết trình sang “học sinh đóng vai trò trung tâm” 8 chủ động trong việc tìm tòi, tiếp nhận tri thức mà giáo viên chỉ là người tổ chức, định hướng cho học sinh. Qua đó phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động của học sinh, hình thành và phát triển năng lực tự học (sử dụng SGK, sách tham khảo, lắng nghe, ghi chép, tìm kiếm thông tin trên internet.), trên cơ sở đó trau dồi các phẩm chất linh hoạt, độc lập, sáng tạo của bản thân học sinh.
Có thể sử dụng nhiều phương pháp để thực hiện tuy nhiên vẫn cần đảm bảo “học sinh tự mình hoàn thành nhiệm vụ nhận thức với sự tổ chức, hướng dẫn của giáo viên” [15]. Khi sử dụng phương pháp dạy học cần chú ý kết hợp với các hình thức tổ chức dạy học phù hợp. Tùy theo mục tiêu, nội dung, đối tượng và điều kiện cụ thể mà có những hình thức học tập phù hợp có thể kể như cá nhân, nhóm, học trong nhà trường, học tập ngoại khóa… Đối với các giờ thực hành cần chuẩn bị tốt về phương pháp nhằm đảm bảo các yêu cầu để rèn luyện kỹ năng thực hành, vận dụng kiến thức học được vào thực tiễn từ đó nâng cao hứng thú học tập cho học sinh. Trong quá trình dạy học thì thiết bị dạy học đóng vai trò vô cùng quan trọng, do vậy cần đảm bảo sử dụng đầy đủ và hiệu quả những trang thiết bị dạy học tối thiểu khi dạy học.
Tuy nhiên, ngoài những dụng cụ dạy học có sẵn giáo viên cũng có thể sáng tạo, sử dụng những đồ dùng tự làm nếu thấy cần thiết với nội dung học tập của học sinh. Bên cạnh đó, cũng cần tích cực ứng dụng công nghệ thông tin trong quá trình dạy học để những giờ học trở nên tích cực, vui vẻ hơn. Nên hiểu rằng đổi mới phương pháp dạy học không có nghĩa là loại bỏ hẳn các phương pháp dạy học truyền thống như thuyết trình, đàm thoại… mà cần tìm cách hạn chế những nhược điểm và cải tiến, nâng cao hiệu quả của các phương pháp này. Theo lời chia sẻ của những giáo viên có kinh nghiệm lâu năm thì để nâng cao hiệu quả của các phương pháp dạy học truyền thống người giáo viên cần phải nghiên cứu rất kỹ nội dung bài học, đồng thời cần hiểu rõ những yêu cầu khi sử dụng các kỹ thuật dạy học truyền thống trên lớp như kỹ thuật đặt các câu hỏi, xử lý các câu trả lời trong đàm thoại hay kỹ thuật làm mẫu trong luyện tập.
Mặc dù những phương pháp dạy học truyền thống từ xưa đến nay vẫn là “kinh điển” vì tính đơn giản, dễ thực hiện và không mất nhiều thời gian để chuẩn bị tuy nhiên qua điều kiện thực tế đã chứng minh những phương pháp truyền thống này còn có những điểm hạn chế, chính vì vậy bên 9 cạnh việc sử dụng các phương pháp dạy học truyền thống cần kết hợp sự dụng những phương pháp dạy học tích cực để khắc phục những hạn chế của phương pháp truyền thống nhằm đáp ứng được các mục tiêu giáo dục mới, phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của học sinh. Có thể xem xét việc đổi mới phương pháp dạy học theo ba hướng sau [23]: - Theo quan điểm Tâm lí - Giáo dục: Cần tìm mọi cách phát huy năng lực nội sinh của học sinh phát triển mạnh về trí tuệ, tâm hồn, ý chí của người học. - Theo quan điểm điều khiển học: Tạo điều kiện cho học sinh được tự do phát triển nhu cầu học, phát triển khả năng của cá nhân trong quan hệ thống nhất giữa hoạt động dạy và hoạt động học. - Theo quan điểm công nghệ: Đưa những thành tựu của khoa học và công nghệ hiện đại vào dạy học.
Thiết kế quá trình dạy học theo một quy trình nhất định nào đó có thể điều khiển, kiểm soát được. Công nghệ mang tính phương tiện và đóng vai trò không thể thiếu trong dạy học. Từ những xu hướng kể trên có thể nêu lên một số yêu cầu cụ thể hơn về đổi mới phương pháp dạy học như sau [7]: - Đổi mới về cách dạy của giáo viên: Cần hướng vào học sinh, thay đổi tính chất hoạt động nhận thức của học sinh; coi trọng yêu cầu sáng tạo. Như vậy, then chốt của đổi mới phương pháp dạy học là phải hình thành năng lực sáng tạo cho học sinh.
Tuy nhiên, tái hiện tốt chính là cơ sở cho hoạt động sáng tạo. - Đổi mới cách học của học sinh: Tăng cường hoạt động tự học của học sinh, chuyển từ học thụ động sang tự học, nhằm biến quá trình đào tạo thành quá trình tự đào tạo. Trong các phương pháp học tập, thì cốt lõi là phương pháp tự học, tự học ngay trên lớp dưới sự hướng dẫn của giáo viên. - Tăng cường thí nghiệm, thực hành, tăng cường rèn luyện kỹ năng vận dụng kiến thức cơ bản để giải quyết những vấn đề của thực tế cuộc sống, tăng cường sử dụng các phương tiện hiện đại vào dạy học.