CHƯƠNG 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ BUÔN LẬU, TỘI PHẠM BUÔN LẬU VÀ ĐẤU TRANH PHÒNG, CHỐNG TỘI PHẠM BUÔN LẬU 1. NHẬN THỨC CHUNG VỀ BUÔN LẬU VÀ TỘI PHẠM BUÔN LẬU 1. Khái niệm buôn lậu và tội phạm buôn lậu Hoạt động trao đổi, buôn bán hàng hoá xuất hiện từ khi nền kinh tế - xã hội đã phát triển đến một trình độ nhất định, của cải trong xã hội không những đủ đảm bảo cho đời sống của các thành viên trong xã hội mà còn có tích luỹ và dư thừa. Quá trình trao đổi, buôn bán lúc đầu chỉ là sự trao đổi những mặt hàng thiết yếu phục vụ cho đời sống và sản xuất trong phạm vi nhỏ hẹp giữa các cá nhân có nhu cầu.
Cùng với sự phát triển của nền kinh tế - xã hội, trao đổi hàng hoá cũng không ngừng phát triển và làm xuất hiện tầng lớp thương nhân chuyên làm trung gian trao đổi hàng hoá giữa người sản xuất và người tiêu dùng. Hoạt động của tầng lớp thương nhân khiến cho việc trao đổi hàng hoá không chỉ bó hẹp trong phạm vi một quốc gia mà còn ngày càng phát triển rộng trên phạm vi toàn cầu. Sự mở rộng phạm vi của hoạt động mua bán, trao đổi hàng hoá giữa các quốc gia đã góp phần thúc đẩy nền kinh tế phát triển, sản xuất dần đi tới sự chuyên môn hoá cao. Tuy nhiên, cùng với sự phát triển của thương mại quốc tế thì hoạt động buôn lậu, gian lận thương mại cũng phát triển làm tổn hại đến lợi ích của các quốc gia tham gia thương mại quốc tế.
Có thể nói buôn lậu là hiện tượng kinh tế - xã hội tiêu cực, phức tạp, xuất hiện trong hoạt động lưu thông hàng hoá cùng với sự ra đời của hàng rào thuế quan [37, tr. Một trong những nguyên nhân tồn tại và phát triển của tình trạng buôn lậu là sự chênh lệch về giá cả và nhu cầu sử dụng hàng hoá ở các vùng địa lý khác nhau, giữa các nền kinh tế có sức sản xuất khác nhau. Khái niệm về buôn lậu cho đến nay vẫn còn là một vấn đề gây nhiều tranh cãi. Một số quốc gia trên Thế giới thì coi buôn lậu là hành vi gian lận thương mại đặc biệt nguy hiểm.
Công ước Quốc tế Nairobi đã đưa ra khái 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com niệm "buôn lậu là gian lận thương mại nhằm che giấu sự kiểm tra, kiểm soát của hải quan bằng mọi thủ đoạn, phương tiện trong việc đưa hàng hoá lén lút qua biên giới" [37, tr. Ở Việt Nam, "buôn lậu" có lúc được hiểu là "Mua bán lén lút, trái phép những hàng hoá thuộc diện Nhà nước cấm hoặc Nhà nước thống nhất quản lý"[7, tr. Theo Từ điển Tiếng Việt, buôn lậu có nghĩa là “buôn bán hàng hoá trốn thuế hoặc hàng quốc cấm”[49, tr.87]; còn Từ điển Bách khoa Việt Nam thì định nghĩa “buôn lậu” là “hành vi buôn bán trái phép qua biên giới những loại hàng hoá hoặc ngoại tệ, kim khí quý, đá quý, những vật phẩm thuộc di tích lịch sử, văn hoá mà Nhà nước cấm xuất khẩu hay nhập khẩu hoặc buôn bán hàng hoá nói chung mà trốn thuế và trốn sự kiểm tra của hải quan; hành vi buôn bán trốn thuế, lậu thuế những loại hàng hoá ở trong nước mà Nhà nước cấm kinh doanh”[22, tr. Như vậy, có thể hiểu buôn lậu là buôn bán trái phép qua biên giới các loại hàng hoá, tiền tệ nói chung, kể cả các loại hàng cấm hoặc hàng không cấm, vi phạm các quy định về xuất khẩu, nhập khẩu hàng hoá, tiền tệ mà nhà nước đã ban hành.
Các hành vi buôn bán trái phép các loại hàng hoá, tiền tệ qua biên giới được nhiều người thực hiện trong khoảng thời gian dài từ năm này sang năm khác, mặc dù đã bị các cơ quan chức năng của nhà nước xử lý bằng nhiều hình thức khác nhau mà vẫn không thể ngăn chặn, loại trừ được có thể gọi là tệ nạn buôn lậu. Tệ nạn buôn lậu tồn tại, phát triển ở hầu hết các quốc gia trên thế giới, kể cả ở Việt Nam đã kéo dài hàng trăm năm. Để đấu tranh với nạn buôn lậu, nhiều nước trên thế giới nói chung và nhà nước ta nói riêng có quy định các hình thức xử lý khác nhau, tuỳ thuộc vào tính chất và mức độ vi phạm của hành vi buôn bán trái phép hàng hoá, tiền tệ qua biên giới. Một trong những hình thức xử lý hành vi buôn lậu nghiêm khắc nhất là quy định hình phạt đối với tội phạm buôn lậu trong luật hình sự.
Bộ luật Hình sự nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam được Quốc hội thông qua ngày 21-12-1999 và có hiệu lực thi hành từ ngày 01-7- 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 2000 đã có quy định về tội phạm buôn lậu tại Điều 153, chương XVI - Các tội xâm phạm trật tự quản lý kinh tế. Theo Điều 153, người nào buôn bán trái phép qua biên giới hàng hoá, tiền Việt Nam, ngoại tệ, kim khí quý, đá quý có giá trị từ 100 triệu đồng đến dưới 300 triệu đồng hoặc dưới 100 triệu đồng nhưng đã bị xử phạt về hành chính theo quy định tại Điều luật này (tái phạm hành chính) hoặc tại một trong các Điều 154, 155, 156, 157, 158, 159, 160, 161 của Bộ luật Hình sự hoặc đã bị kết án về một trong các tội này, chưa được xoá án tích mà còn vi phạm (tái phạm hình sự); vật phẩm thuộc di tích lịch sử, văn hoá; hàng cấm có số lượng lớn hoặc hàng cấm có số lượng chưa được coi là lớn nhưng lại tái phạm hành chính hoặc tái phạm hình sự thì cấu thành tội buôn lậu. Như vậy chúng ta có thể xây dựng một khái niệm chung nhất về tội buôn lậu như sau: Tội phạm buôn lậu là hành vi nguy hiểm cho xã hội được quy định tại điều 153, Bộ luật Hình sự, do người có năng lực trách nhiệm hình sự thực hiện, do cố ý bằng cách buôn bán trái phép qua biên giới những loại hàng hoá, ngoại tệ, kim khí quý, đá quý, những vật phẩm thuộc di tích lịch sử, văn hoá, hàng cấm. Khái quát tình hình buôn lậu ở Việt Nam Ở Việt Nam, buôn lậu xuất hiện từ rất sớm và được xem là một hiện tượng tiêu cực của kinh tế - xã hội.
Những tập quán sinh hoạt, tâm lý xã hội và điều kiện địa lý, chính trị. là những lý do đã góp phần làm cho người Việt Nam trong một thời gian dài không quen với hoạt động kinh doanh giao lưu thương mại và cung cách làm ăn lớn. Bên cạnh đó, ta thấy rằng trong suốt một thời gian dài, Nhà nước ta luôn phải đương đầu với các cuộc chiến tranh xâm lược, thời gian và công sức dành cho các hoạt động thương mại chưa nhiều. Tuy vậy, khi đất nước bước vào kỷ nguyên độc lập, tự chủ và đặc biệt là từ triều đại nhà Lý (Thế kỷ X) đến các triều đại phong kiến Việt Nam (Trần, Lê, Nguyễn) đã rất chú ý đến vấn đề chống buôn bán gian lận qua biên giới.
Khái niệm buôn lậu lúc đầu được hiểu chung chung bao gồm các hành vi buôn bán 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com hàng cấm, buôn bán hàng trốn thuế, lậu thuế và cũng chỉ mới tập trung vào loại hàng hoá là thuốc phiện [50, tr. Qua các giai đoạn lịch sử, Nhà nước phong kiến Việt Nam đã ban hành nhiều đạo luật khác nhau để đấu tranh, ngăn chặn hoạt động buôn lậu và tội phạm buôn lậu. Năm 1149, vua Lý Anh Tông đã định ra chức quan Án sát để kiểm soát việc buôn bán của các tàu thuyền nước ngoài tại các tụ điểm quan trọng ở cửa ngõ biên giới, như bến Vân Đồn (một cửa biển thuộc huyện Cẩm Phả, tỉnh Quảng Ninh ngày nay). Tại đây, án sát quan làm nhiệm vụ chỉ huy thuỷ binh để canh phòng, kiểm soát bờ biển và thu thuế những hàng hoá được buôn bán với nước ngoài [25, tr.
Đến nhà Lê, triều đình đặt ra chức Tuần ty để thu thuế ở các cửa ải và các khu chợ. Thời kỳ này, cả nước có khoảng 400 Tuần ty, điều này chứng tỏ rằng việc kiểm soát, thu thuế, ngăn chặn buôn lậu đã được Nhà nước phong kiến coi trọng. Nhà Lê còn ban hành chiếu chỉ cho các trấn lân cận phải dùng mọi cách để ngăn chặn việc gian thương chuyên chở ra nước ngoài các loại hàng quốc cấm, tiền, vàng bạc. Điều 615, Bộ luật Hồng Đức (ban hành năm 1483) quy định: Biếm hoặc bãi chức An phủ ty nếu không ngăn chặn được việc chở hàng trốn thuế của người ngoại quốc phương Bắc; bên cạnh đó, triều đình sẽ trừng trị (hạ chức - biếm, đồ) nếu các quan vâng mệnh đi sứ nước ngoài chỉ lo buôn bán kiếm lời tư túi, nếu giấu diếm không khai với quan ải thì xử hạ chức hoặc bãi chức, đồ vật bị tịch thu sung công (Điều 221, Bộ luật Hồng Đức) [34, tr.
Cuối thời Lê, để ngăn chặn nạn lái buôn Trung Quốc mua gom hết gạo trong nhân dân, năm 1785, Chúa Trịnh đã chọn đất mở chợ, định giá mua bán rõ ràng và lệnh cho các trấn tuần xét vùng biển kỹ lưỡng, chống việc buôn bán trộm gạo ra nước ngoài bằng đường biển [25, tr. Đồng thời, triều đình cũng rất chú trọng đến việc quản lý, khám soát thuyền buôn nước ngoài chở hàng vào Việt Nam. Theo Lê Quý Đôn, tại cảng Hội An thời Trịnh - Nguyễn, tàu buôn nước ngoài khi vào Hội An thì Thuyền trưởng và Tài phó phải trình cai bạ, sau khi cai bạ xác nhận đã làm tờ khai đầy đủ và báo cho cai tàu, Tuần ty đưa tàu vào bến 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com cửa biển rồi bến Sở tuần; sau đó, các Nha đến khám xét, điểm mục kê khai của Thuyền trưởng, Tài phó về số người, hàng hoá. Thuyền trưởng phải kê khai cụ thể hoá vật trong tàu, nếu giấu diếm từ một vật trở lên khi khám thấy sẽ bị tịch thu và trị tội theo phép nước [24, tr.
Triều Gia Long còn có thể chế thành luật pháp về thuế quan, ngăn ngừa buôn lậu. Điều 133, Luật Gia Long quy định rõ: Tất cả các tàu buôn nước ngoài khi cập cảng phải khai báo ngay lập tức, đầy đủ và thành thật mọi loại hàng để chịu thuế Nhà nước, những hàng hoá không kê khai đầy đủ đều bị tịch thu sung công. Ai gian lận đem ra khỏi bờ cõi ngựa, bò, quân dụng hay sắt thép để làm khí giới hay tiền, tơ lụa, gấm vóc, bông vải để bán cho nước ngoài sẽ bị phạt một trăm trượng.