Lê thu thuỷ đánh giá việc tuân thủ sử dụng thuốc của người bệnh đái tháo đường điều trị ngoại trú tại bệnh viện đại học y hà nội luận văn dược sĩ chuyên khoa cấp ii

Đánh giá tuân thủ sử dụng thuốc là một yếu tố quan trọng trong quản lý bệnh đái tháo đường. 138 trang · Trường Đại học Dược Hà Nội · 2022.

• Tác giả: Lê Thu Thuỷ
• Người hướng dẫn: Nguyễn Thị Song Hà
• Trường học: Trường Đại học Dược Hà Nội
• Chuyên ngành: Tổ chức Quản lý Dược
• Đề tài: Đánh Giá Tuân Thủ Sử Dụng Thuốc Ở Bệnh Nhân Đái Tháo Đường Tại Bệnh Viện Đại Học Y Hà Nội
• Loại tài liệu: Luận văn Dược sĩ chuyên khoa cấp II
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: BỆNH ĐÁI THÁO ĐƯỜNG VÀ VIỆC TUÂN THỦ SỬ DỤNG THUỐC
• 1.1. Bệnh đái tháo đường
• 1.1.1. Khái niệm bệnh đái tháo đường
• 1.2. Điều trị bệnh đái tháo đường
• 1.3. Gánh nặng bệnh tật của bệnh đái tháo đường
• 1.4. Tuân thủ sử dụng thuốc
• 1.4.1. Khái niệm tuân thủ sử dụng thuốc
• 1.4.2. Hậu quả của không tuân thủ sử dụng thuốc
• 1.4.3. Nghiên cứu và các phương pháp đo lường tuân thủ sử dụng thuốc
• 1.4.3.1. Nghiên cứu về tuân thủ sử dụng thuốc
• 1.4.3.2. Phương pháp đo lường
• 1.4.3.3. Các phương pháp đánh giá tuân thủ sử dụng thuốc
• 1.4.3.4. Phương pháp sử dụng công cụ tự báo cáo (bộ câu hỏi hay thang đo)
• 2. MỘT SỐ YẾU TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN TUÂN THỦ SỬ DỤNG THUỐC Ở NGƯỜI BỆNH ĐÁI THÁO ĐƯỜNG TÍP 2
• 2.1. Yếu tố đặc điểm nhân khẩu học hay xã hội/kinh tế
• 2.2. Yếu tố quản lý bệnh hay yếu tố hệ thống y tế
• 2.3. Yếu tố liên quan đến bệnh và liệu pháp điều trị
• 2.4. Yếu tố thái độ của người bệnh
• 3. ĐÁNH GIÁ MỨC ĐỘ TUÂN THỦ SỬ DỤNG THUỐC CỦA NGƯỜI BỆNH ĐÁI THÁO ĐƯỜNG ĐIỀU TRỊ NGOẠI TRÚ TẠI BỆNH VIỆN ĐẠI HỌC Y HÀ NỘI
• 3.1. Thực trạng việc tuân thủ sử dụng thuốc
• 3.2. So sánh một số yếu tố có xu hướng ảnh hưởng đến việc không tuân thủ sử dụng thuốc giữa 2 nhóm tuân thủ và không tuân thủ
• 4. XÁC ĐỊNH MỘT SỐ YẾU TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN VIỆC KHÔNG TUÂN THỦ SỬ DỤNG THUỐC CỦA NGƯỜI BỆNH ĐÁI THÁO ĐƯỜNG ĐIỀU TRỊ NGOẠI TRÚ TẠI BỆNH VIỆN ĐẠI HỌC Y HÀ NỘI NĂM 2021
• 4.1. Phân tích hồi quy đơn biến một số yếu tố ảnh hưởng đến việc không tuân thủ sử dụng thuốc
• 4.2. Phân tích hồi quy đa biến một số yếu tố ảnh hưởng đến việc không tuân thủ sử dụng thuốc của người bệnh ĐTĐ
• 5. ƯU ĐIỂM VÀ HẠN CHẾ CỦA NGHIÊN CỨU
• 6. KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• 6.1. Đánh giá mức độ tuân thủ sử dụng thuốc của người bệnh đái tháo đường điều trị ngoại trú tại bệnh viện Đại học Y Hà Nội năm 2021
• 6.2. Xác định một số yếu tố đến việc không tuân thủ sử dụng thuốc của người bệnh đái tháo đường điều trị ngoại trú tại bệnh viện Đại học Y Hà Nội năm 2021
• 6.3. Với bệnh viện
• 6.4. Với khoa Dược
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Đánh Giá Tuân Thủ Sử Dụng Thuốc Ở Bệnh Nhân Đái Tháo Đường

Đánh giá tuân thủ sử dụng thuốc là một yếu tố quan trọng trong quản lý bệnh đái tháo đường. Việc tuân thủ đúng liệu trình điều trị giúp kiểm soát đường huyết và ngăn ngừa biến chứng. Tại Bệnh viện Đại học Y Hà Nội, nghiên cứu này nhằm xác định mức độ tuân thủ và các yếu tố ảnh hưởng đến việc sử dụng thuốc của bệnh nhân đái tháo đường.

1.1. Khái Niệm Về Tuân Thủ Sử Dụng Thuốc

Tuân thủ sử dụng thuốc được định nghĩa là mức độ phù hợp giữa việc sử dụng thuốc của bệnh nhân và chỉ định của bác sĩ. Việc không tuân thủ có thể dẫn đến giảm hiệu quả điều trị và tăng chi phí chăm sóc sức khỏe.

1.2. Tầm Quan Trọng Của Việc Tuân Thủ Trong Điều Trị Đái Tháo Đường

Việc tuân thủ sử dụng thuốc có vai trò quan trọng trong việc kiểm soát bệnh đái tháo đường. Nghiên cứu cho thấy rằng bệnh nhân tuân thủ tốt có khả năng kiểm soát đường huyết tốt hơn và giảm nguy cơ biến chứng.

II. Vấn Đề Tuân Thủ Sử Dụng Thuốc Ở Bệnh Nhân Đái Tháo Đường

Mặc dù có nhiều hướng dẫn điều trị, nhưng thực tế cho thấy tỷ lệ tuân thủ sử dụng thuốc ở bệnh nhân đái tháo đường vẫn còn thấp. Nhiều yếu tố ảnh hưởng đến việc này, bao gồm đặc điểm cá nhân, hệ thống y tế và thái độ của bệnh nhân.

2.1. Các Yếu Tố Ảnh Hưởng Đến Tuân Thủ

Các yếu tố như tuổi tác, trình độ học vấn, và tình trạng kinh tế xã hội có thể ảnh hưởng đến khả năng tuân thủ sử dụng thuốc của bệnh nhân. Nghiên cứu cho thấy rằng bệnh nhân có trình độ học vấn cao thường tuân thủ tốt hơn.

2.2. Thách Thức Trong Quản Lý Bệnh Đái Tháo Đường

Quản lý bệnh đái tháo đường gặp nhiều thách thức, bao gồm việc bệnh nhân không hiểu rõ về bệnh và thuốc điều trị. Điều này dẫn đến việc không tuân thủ đúng liệu trình điều trị.

III. Phương Pháp Đánh Giá Tuân Thủ Sử Dụng Thuốc

Để đánh giá mức độ tuân thủ sử dụng thuốc, có thể áp dụng nhiều phương pháp khác nhau. Các phương pháp này bao gồm phỏng vấn, tự báo cáo và theo dõi thực tế sử dụng thuốc.

3.1. Phương Pháp Tự Báo Cáo

Phương pháp tự báo cáo là một trong những cách phổ biến nhất để đánh giá tuân thủ. Bệnh nhân sẽ tự điền vào bảng hỏi về việc sử dụng thuốc của mình, giúp thu thập thông tin một cách nhanh chóng và hiệu quả.

3.2. Phương Pháp Theo Dõi Thực Tế

Theo dõi thực tế sử dụng thuốc thông qua việc kiểm tra số lượng thuốc còn lại hoặc nồng độ thuốc trong máu. Phương pháp này giúp đánh giá chính xác hơn về mức độ tuân thủ của bệnh nhân.

IV. Kết Quả Nghiên Cứu Về Tuân Thủ Sử Dụng Thuốc Tại Bệnh Viện Đại Học Y Hà Nội

Kết quả nghiên cứu cho thấy tỷ lệ tuân thủ sử dụng thuốc ở bệnh nhân đái tháo đường tại Bệnh viện Đại học Y Hà Nội còn thấp. Nghiên cứu đã chỉ ra rằng có nhiều yếu tố ảnh hưởng đến việc này, từ đặc điểm cá nhân đến hệ thống y tế.

4.1. Tỷ Lệ Tuân Thủ Sử Dụng Thuốc

Tỷ lệ tuân thủ sử dụng thuốc ở bệnh nhân đái tháo đường tại bệnh viện chỉ đạt khoảng 60%. Điều này cho thấy cần có các biện pháp can thiệp để nâng cao mức độ tuân thủ.

4.2. Các Yếu Tố Ảnh Hưởng Đến Tuân Thủ

Nghiên cứu đã xác định một số yếu tố như tuổi tác, trình độ học vấn và thái độ của bệnh nhân có ảnh hưởng lớn đến việc tuân thủ sử dụng thuốc. Những bệnh nhân trẻ tuổi và có trình độ học vấn cao thường tuân thủ tốt hơn.

V. Kết Luận Và Đề Xuất Giải Pháp Nâng Cao Tuân Thủ Sử Dụng Thuốc

Kết luận từ nghiên cứu cho thấy việc nâng cao tuân thủ sử dụng thuốc ở bệnh nhân đái tháo đường là cần thiết. Cần có các giải pháp can thiệp phù hợp để cải thiện tình trạng này.

5.1. Đề Xuất Giải Pháp Can Thiệp

Các giải pháp can thiệp có thể bao gồm việc tăng cường giáo dục sức khỏe cho bệnh nhân, cải thiện hệ thống hỗ trợ và tư vấn về thuốc. Điều này sẽ giúp bệnh nhân hiểu rõ hơn về tầm quan trọng của việc tuân thủ sử dụng thuốc.

5.2. Tương Lai Của Nghiên Cứu Về Tuân Thủ Sử Dụng Thuốc

Nghiên cứu về tuân thủ sử dụng thuốc cần tiếp tục được thực hiện để tìm ra các yếu tố mới ảnh hưởng đến việc này. Việc áp dụng công nghệ thông tin trong quản lý thuốc cũng có thể là một hướng đi mới trong tương lai.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Đái tháo đường là một trong những bệnh lý không lây nhiễm phổ biến và có tốc độ gia tăng nhanh nhất trên phạm vi toàn cầu. Theo báo cáo từ Liên đoàn Đái tháo đường Quốc tế, năm 2019 toàn thế giới có khoảng 463 triệu người trong độ tuổi từ 20 đến 79 mắc bệnh và ước tính con số này sẽ chạm mốc 700 triệu người vào năm 2045, tương ứng mức tăng 51%. Chi phí y tế trực tiếp dành cho việc kiểm soát đái tháo đường năm 2019 đã lên tới 760 tỷ USD, chiếm khoảng 10% tổng chi tiêu y tế toàn cầu. Tại Việt Nam, tỷ lệ mắc đái tháo đường ở người trưởng thành đạt 5,42%, nhưng có tới 63,6% đến 68,9% người mắc bệnh trong cộng đồng chưa được chẩn đoán và chỉ có 28,9% bệnh nhân được quản lý thường xuyên tại các cơ sở y tế.

Là bệnh mạn tính phức tạp với nguy cơ tổn thương đa cơ quan, việc kiểm soát đường huyết phụ thuộc mật thiết vào mức độ tuân thủ phác đồ dùng thuốc. Chi phí điều trị trực tiếp phát sinh do việc không tuân thủ dùng thuốc ước tính cao gấp 3 đến 4 lần so với chi phí duy trì kiểm soát bệnh ổn định. Bệnh viện Đại học Y Hà Nội là cơ sở y tế tự chủ tài chính hoàn toàn với quy mô 550 giường bệnh, tiếp nhận tới 861.916 lượt khám ngoại trú vào năm 2019, trong đó phần lớn là người bệnh khám dịch vụ tự chi trả chi phí thuốc.

Nghiên cứu được triển khai từ ngày 05/08/2021 đến ngày 16/11/2021 nhằm đánh giá thực trạng tuân thủ sử dụng thuốc và xác định các yếu tố ảnh hưởng đến việc không tuân thủ ở người bệnh đái tháo đường típ 2 điều trị ngoại trú dịch vụ. Đề tài cung cấp cơ sở thực tiễn vững chắc giúp nhà quản lý tối ưu hóa công tác dược lâm sàng tại nhà thuốc bệnh viện, cải thiện chỉ số gắn kết điều trị và nâng cao chất lượng cuộc sống cho người bệnh.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng khung lý thuyết về hành vi sức khỏe và hướng dẫn quản lý bệnh mạn tính của Tổ chức Y tế Thế giới. Khái niệm tuân thủ sử dụng thuốc được định nghĩa là mức độ trùng khớp giữa hành vi dùng thuốc thực tế của người bệnh với chỉ dẫn chuyên môn của nhân viên y tế về thời gian, liều lượng và tần suất. Để đo lường mức độ này, nghiên cứu tích hợp hai khung công cụ chuẩn hóa quốc tế:

Thang đo tuân thủ sử dụng thuốc Morisky 8 mục (MMAS-8): Đây là công cụ tự báo cáo có độ giá trị cao với hệ số nhất quán nội tại Cronbach's alpha đạt 0,83, vượt trội so với thang đo 4 mục (MAQ-4 với hệ số 0,61). Thang đo bao gồm 7 câu hỏi nhị phân dạng Có/Không và 1 câu hỏi thang đo Likert 5 mức độ, phản ánh toàn diện các rào cản hành vi vô ý (hay quên) lẫn cố ý (tự ngưng thuốc khi thấy khỏe hoặc e ngại tác dụng phụ). Điểm số tổng hợp được phân định rõ ràng với điểm cắt chuẩn: đạt từ 6 đến 8 điểm là tuân thủ, dưới 6 điểm là không tuân thủ.

Bộ công cụ đánh giá kiến thức về thuốc: Xây dựng dựa trên tài liệu chuẩn của Hội đồng Quốc gia về Giáo dục và Thông tin Người bệnh Hoa Kỳ kết hợp nghiên cứu của tác giả Mary Lynn McPherson. Khung đánh giá tập trung vào 5 miền tri thức cốt lõi: nhận diện tên thuốc, hiểu cơ chế tác dụng, nắm vững cách dùng cùng thời điểm liên quan bữa ăn, nhận biết tác dụng phụ hạ đường huyết và kỹ năng xử trí đúng khi quên liều với thang điểm tối đa là 8 điểm.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu áp dụng thiết kế mô tả cắt ngang, kết hợp hồi cứu dữ liệu từ hệ thống quản lý thông tin bệnh viện (HIS) và phỏng vấn cấu trúc qua điện thoại thông qua biểu mẫu trực tuyến Google Forms.

Cỡ mẫu nghiên cứu được tính toán theo công thức ước tính một tỷ lệ trong quần thể với độ tin cậy 95% (Z = 1,96), sai số cho phép d = 0,05 và tỷ lệ không tuân thủ ước tính p = 20% rút ra từ nghiên cứu thử nghiệm tiền khả thi. Cỡ mẫu tối thiểu cần thiết được xác định là 246 bệnh nhân. Đối với phân tích hồi quy đa biến chứa 36 biến số độc lập, yêu cầu cỡ mẫu tối thiểu là 180 đối tượng. Trong thực tế, nhóm nghiên cứu đã trích xuất dữ liệu của 689 người bệnh, liên hệ phỏng vấn thành công 473 trường hợp và thu thập đủ 251 bệnh nhân hoàn thiện toàn bộ thang đo MMAS-8, đáp ứng đầy đủ tiêu chuẩn chọn mẫu (chẩn đoán đái tháo đường típ 2 từ 3 tháng trở lên, điều trị ngoại trú dịch vụ, có đơn mua tại nhà thuốc bệnh viện).

Dữ liệu được xử lý bằng phần mềm thống kê R phiên bản 4.2. Thống kê mô tả biểu diễn biến liên tục qua giá trị trung bình kèm độ lệch chuẩn (SD) hoặc trung vị cùng khoảng tứ phân vị (IQR). Các biến định tính được so sánh qua kiểm định Chi-square hoặc Fisher's exact test; biến định lượng dùng t-test hoặc Mann-Whitney test. Mô hình hồi quy logistic đa biến từng bước (Stepwise) được lựa chọn nhằm kiểm soát triệt để các yếu tố gây nhiễu, ước tính tỷ số chênh Odds Ratio (OR) kèm khoảng tin cậy 95% CI với ngưỡng ý nghĩa thống kê p < 0,05.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khảo sát trên 251 người bệnh đái tháo đường típ 2 điều trị ngoại trú dịch vụ tại Bệnh viện Đại học Y Hà Nội ghi nhận tỷ lệ tuân thủ sử dụng thuốc chung đạt 79,3% (199 bệnh nhân), trong khi tỷ lệ không tuân thủ chiếm 20,7% (52 bệnh nhân). Điểm số tuân thủ trung bình theo thang đo MMAS-8 đạt 6,87 ± 1,41 điểm (trung vị 7,0 điểm, khoảng tứ phân vị dao động từ 6 đến 8 điểm), phản ánh mức độ tuân thủ ở ngưỡng trung bình khá.

Phân tích chi tiết từng khía cạnh hành vi trong thang đo MMAS-8 ghi nhận sự khác biệt rõ nét:

• Rào cản hay quên: Tỷ lệ bệnh nhân thỉnh thoảng quên uống thuốc chiếm 31,1% toàn mẫu, trong đó nhóm không tuân thủ chiếm tỷ lệ áp đảo 82,7% so với 17,6% ở nhóm tuân thủ (p < 0,001).
• Hành vi bỏ liều gần đây: Có 12,7% bệnh nhân có ít nhất một ngày không dùng thuốc trong vòng 2 tuần qua (nhóm không tuân thủ chiếm 32,7% so với 7,5% ở nhóm tuân thủ, p < 0,001). Tỷ lệ dùng đầy đủ thuốc vào ngày hôm trước đạt 95,6%.
• Tự ý thay đổi phác đồ: Tỷ lệ người bệnh tự ý giảm liều hoặc ngừng thuốc mà không tham vấn bác sĩ là 13,5% (nhóm không tuân thủ chiếm tới 53,8% so với 3,0% ở nhóm tuân thủ, p < 0,001). Tỷ lệ tự ý ngừng thuốc khi nhận thấy đường huyết ổn định chiếm 13,5% (nhóm không tuân thủ là 48,1% so với 4,5%, p < 0,001).
• Trở ngại tâm lý: Có 17,1% bệnh nhân cảm thấy phiền phức khi phải theo đuổi kế hoạch điều trị liên tục (nhóm không tuân thủ chiếm 50,0% so với 8,5% ở nhóm tuân thủ, p < 0,001).

Về quản lý bệnh, 84,0% bệnh nhân duy trì thói quen đi khám đều đặn. Nhóm tuân thủ có tỷ lệ tái khám định kỳ đạt 86,9%, cao hơn có ý nghĩa thống kê so với mức 73,1% của nhóm không tuân thủ (p = 0,02). Ngoài ra, tỷ lệ có người thân trong gia đình mắc đái tháo đường ở nhóm không tuân thủ ghi nhận ở mức 46,0%, cao hơn so với 28,7% ở nhóm tuân thủ (p = 0,03). Tỷ lệ kiểm soát đường huyết đạt mục tiêu với chỉ số HbA1c dưới 7% ở nhóm tuân thủ đạt 49,7%, trong khi nhóm không tuân thủ chỉ đạt 34,9%.

Thảo luận kết quả

Tỷ lệ tuân thủ sử dụng thuốc 79,3% trong nghiên cứu này cao hơn đáng kể khi đặt cạnh các kết quả khảo sát tại nhiều bệnh viện công lập khác trên toàn quốc như Bệnh viện Nguyễn Tri Phương (60,8%), Bệnh viện Đại học Y Dược Huế (68,1%), Bệnh viện Nội tiết Trung ương (68,3%), Bệnh viện 354 (70,5%) và tương đương với Bệnh viện 198 (78,1%). Điều này phản ánh tính chất đặc thù của quần thể bệnh nhân khám dịch vụ tại Bệnh viện Đại học Y Hà Nội: có mặt bằng học vấn cao (trình độ cao đẳng, đại học và trên đại học chiếm 35,5%), 74,9% sinh sống tại khu vực đô thị Hà Nội và điều kiện kinh tế ổn định cho phép chi trả các phác đồ thuốc thế hệ mới.

Sự phân bố điểm số MMAS-8 được minh họa rõ nét qua biểu đồ hộp (Boxplot), thể hiện mức độ tập trung điểm số vững chắc ở khoảng phân vị 6-8 điểm. Các bảng thống kê đối chiếu đơn biến chỉ ra rằng sự gián đoạn trong việc dùng thuốc không chỉ xuất phát từ sự đãng trí ngẫu nhiên mà còn bắt nguồn sâu xa từ nhận thức sai lệch về bệnh mạn tính (tâm lý chủ quan khi triệu chứng thuyên giảm) và sự phức tạp của phác đồ đa thuốc. Việc kiểm soát HbA1c kém hơn ở nhóm không tuân thủ (65,1% có HbA1c từ 7% trở lên) nhấn mạnh tầm quan trọng của việc duy trì nồng độ thuốc ổn định trong huyết tương để ngăn chặn biến chứng tim mạch và vi mạch.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên các bằng chứng thu thập được, nghiên cứu đưa ra 4 nhóm giải pháp can thiệp có tính khả thi cao nhằm nâng cao chất lượng quản lý sử dụng thuốc ngoại trú:

• Thiết lập Bàn tư vấn Dược lâm sàng chuyên biệt tại Nhà thuốc Bệnh viện: Giao Khoa Dược chủ trì triển khai ngay trong quý 1 năm 2023, đặt mục tiêu tiếp cận và tư vấn trực tiếp cho 100% bệnh nhân đái tháo đường nhận đơn thuốc mới hoặc phác đồ phức tạp, nâng tỷ lệ bệnh nhân hiểu đúng cách xử trí khi quên liều từ mức dưới 50% hiện nay lên trên 85%.
• Phát triển hệ thống tin nhắn tự động nhắc lịch uống thuốc và tái khám: Phòng Công nghệ Thông tin phối hợp cùng Khoa Khám bệnh xây dựng phần mềm gửi thông báo tự động qua ứng dụng di động trong lộ trình 6 tháng, hướng tới mục tiêu giảm tỷ lệ bệnh nhân quên liều từ 31,1% xuống dưới 15% sau 1 năm vận hành.
• Tổ chức các khóa tập huấn giáo dục sức khỏe và quản lý bệnh định kỳ: Phòng Kế hoạch Tổng hợp phối hợp các chuyên gia Nội tiết tổ chức câu lạc bộ người bệnh đái tháo đường hàng quý, phấn đấu gia tăng tỷ lệ người bệnh được đào tạo chính quy từ mức 7,3% hiện tại lên tối thiểu 40% trước quý 4 năm 2024.
• Chuẩn hóa quy trình kê đơn và tăng cường dạng thuốc phối hợp cố định liều: Hội đồng Thuốc và Điều trị bệnh viện ban hành hướng dẫn ưu tiên sử dụng các dạng thuốc viên phối hợp hai hoạt chất (như Metformin kết hợp nhóm ức chế DPP-4 hoặc SGLT-2) nhằm tinh gọn số lượng viên thuốc mỗi ngày, hướng tới hạ tỷ lệ bệnh nhân cảm thấy phiền phức khi điều trị từ 17,1% xuống dưới 8%.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang lại giá trị thực tiễn và học thuật sâu sắc cho 4 nhóm đối tượng chính:

• Dược sĩ lâm sàng và Cán bộ Quản lý Dược bệnh viện: Tài liệu cung cấp quy trình chuẩn hóa về việc ứng dụng thang đo MMAS-8 để đánh giá hành vi dùng thuốc, đồng thời là cơ sở thực chứng để xây dựng danh mục thuốc và vận hành mô hình bàn tư vấn chuyên sâu tại nhà thuốc bệnh viện tự chủ.
• Bác sĩ chuyên khoa Nội tiết và Bác sĩ Đa khoa khám ngoại trú: Giúp nhận diện nhanh các nhóm bệnh nhân có nguy cơ cao bỏ thuốc (tiền sử gia đình, tái khám không đều đặn, rào cản tâm lý) nhằm kịp thời điều chỉnh phác đồ, cá thể hóa mục tiêu đường huyết và lồng ghép tư vấn hành vi trong mỗi lượt khám.
• Ban Giám đốc và Lãnh đạo các bệnh viện tự chủ tài chính: Cung cấp góc nhìn quản trị toàn diện về mối quan hệ giữa chất lượng tư vấn thuốc với mức độ hài lòng và tỷ lệ gắn bó của nhóm khách hàng khám dịch vụ ngoại trú, giúp hoạch định chiến lược gia tăng giá trị dịch vụ y tế.
• Học viên sau đại học và Nghiên cứu sinh ngành Dược học/Y tế Công cộng: Cung cấp tài liệu tham khảo chuẩn mực về phương pháp luận nghiên cứu kết hợp dữ liệu bệnh án điện tử với phỏng vấn từ xa, kỹ thuật xử lý dữ liệu và mô hình hóa hồi quy logistic đa biến trên phần mềm R.

Câu hỏi thường gặp

Tỷ lệ tuân thủ sử dụng thuốc của bệnh nhân đái tháo đường tại Bệnh viện Đại học Y Hà Nội đạt bao nhiêu phần trăm? Nghiên cứu ghi nhận 79,3% người bệnh tuân thủ tốt phác đồ điều trị theo thang đo MMAS-8 với điểm số trung bình đạt 6,87 ± 1,41 điểm. Kết quả này phản ánh chất lượng quản lý điều trị tích cực của nhóm bệnh nhân ngoại trú dịch vụ, cao hơn so với mức trung bình 60,8% - 70,5% tại nhiều bệnh viện công lập khác.

Hành vi không tuân thủ nào diễn ra phổ biến nhất ở người bệnh đái tháo đường? Hành vi thỉnh thoảng quên uống thuốc là rào cản lớn nhất, chiếm 31,1% trên toàn bộ mẫu nghiên cứu và lên tới 82,7% ở nhóm không tuân thủ (p < 0,001). Ngoài ra, có 17,1% bệnh nhân cảm thấy phiền toái khi dùng thuốc liên tục và 13,5% tự ý ngừng thuốc khi nhận thấy đường huyết đã tạm ổn.

Tại sao thang đo MMAS-8 lại được ưu tiên lựa chọn thay vì các công cụ khác? Thang đo Morisky 8 mục (MMAS-8) sở hữu độ tin cậy vượt trội với hệ số Cronbach's alpha đạt 0,83 (so với 0,61 của thang MAQ-4). Công cụ này gồm 8 câu hỏi súc tích, dễ cho điểm, hạn chế sai số trả lời theo quán tính và đánh giá chuẩn xác cả hành vi quên thuốc lẫn hành vi tự ý bỏ liều.

Thói quen đi khám bệnh định kỳ ảnh hưởng như thế nào đến việc tuân thủ dùng thuốc? Thói quen đi khám bệnh đều đặn có mối tương quan thuận mang ý nghĩa thống kê với việc tuân thủ thuốc (p = 0,02). Cụ thể, tỷ lệ tái khám đúng hẹn ở nhóm tuân thủ đạt 86,9%, trong khi ở nhóm không tuân thủ chỉ đạt 73,1%, chứng minh việc gặp bác sĩ thường xuyên giúp duy trì động lực điều trị liên tục.

Khoa Dược bệnh viện có thể can thiệp bằng cách nào để cải thiện tỷ lệ tuân thủ? Khoa Dược giữ vai trò nòng cốt thông qua việc tổ chức bàn tư vấn dược lâm sàng tại nhà thuốc, giải thích cặn kẽ hướng dẫn xử trí khi quên liều, cảnh báo tác dụng phụ hạ đường huyết và tư vấn sử dụng các dụng cụ chia thuốc nhằm giảm thiểu tối đa hiện tượng quên thuốc của bệnh nhân.

Kết luận

• Luận văn đã xác định chính xác tỷ lệ tuân thủ sử dụng thuốc của người bệnh đái tháo đường típ 2 điều trị ngoại trú dịch vụ tại Bệnh viện Đại học Y Hà Nội đạt 79,3% với điểm trung bình MMAS-8 là 6,87 ± 1,41 điểm.
• Các nguyên nhân chính dẫn đến không tuân thủ bao gồm hiện tượng hay quên thuốc (31,1%), tự ý ngừng thuốc khi thấy đường huyết ổn định (13,5%) và tâm lý e ngại phác đồ điều trị phức tạp (17,1%).
• Việc duy trì tái khám định kỳ thường xuyên (p = 0,02) là yếu tố bảo vệ vững chắc giúp nâng cao mức độ gắn kết với phác đồ thuốc dài hạn của người bệnh.
• Nghiên cứu đóng góp bằng chứng khoa học mới mẻ về hành vi sử dụng thuốc của nhóm đối tượng khám dịch vụ tại các cơ sở y tế tự chủ tài chính hoàn toàn tại Việt Nam.
• Thiết lập bàn tư vấn dược lâm sàng tại nhà thuốc bệnh viện và ứng dụng công nghệ nhắc lịch tự động là hai giải pháp then chốt cần được đẩy mạnh trong giai đoạn 2023 - 2024.

Các cơ sở y tế, bác sĩ chuyên khoa và dược sĩ lâm sàng hãy chủ động tham khảo dữ liệu từ luận văn để tối ưu hóa quy trình tư vấn và cá thể hóa phác đồ điều trị cho người bệnh đái tháo đường ngay hôm nay.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẶT VẤN ĐỀ Tuân thủ sử dụng thuốc có vai trò quan trọng trong quản lý và điều trị bệnh mạn tính. Việc không tuân thủ sử dụng thuốc có thể dẫn đến giảm hiệu quả điều trị, tăng tỉ lệ nhập viện và chi phí chăm sóc sức khoẻ [61]. Vì vậy, những giải pháp từ công tác dược bệnh viện giúp nâng cao tuân thủ sử dụng thuốc ở người bệnh luôn là vấn đề được quan tâm. Bệnh viện đại học Y Hà Nội là đơn vị tự chủ do đó vấn đề này càng được quan tâm.

Hàng năm, bệnh viện đại học Y Hà Nội đón tiếp hàng trăm nghìn người bệnh ngoại trú đến khám và điều trị với phần lớn là người bệnh dịch vụ. Số lượng người bệnh dịch vụ khám và điều trị ngoại trú có xu hướng ngày càng gia tăng. Người bệnh ngoại trú dịch vụ sau khi khám bệnh thường sẽ mua thuốc tại nhà thuốc bệnh viện. Do đó, nhà thuốc bệnh viện đóng vai trò quan trọng trong nâng cao sử dụng thuốc nói chung và tuân thủ sử dụng thuốc nói riêng của người bệnh khám và điều trị dịch vụ.

Đái tháo đường là một bệnh mạn tính có xu hướng tăng trên thế giới và Việt Nam trong những năm gần đây. Người bệnh ĐTĐ thường phải sử dụng nhiều thuốc và dùng thuốc hàng ngày để kiểm soát đường huyết, tránh xảy ra biến chứng. Một số nghiên cứu trên thế giới và tại Việt Nam đã chỉ ra người bệnh ĐTĐ chưa tuân thủ tốt sử dụng thuốc [4], [5], [7], [25], [55]. Việc biết được các yếu tố ảnh hưởng đến không tuân thủ sử dụng thuốc có thể giúp lựa chọn và xây dựng được giải pháp can thiệp phù hợp giúp tăng cường tuân thủ sử dụng thuốc.

Bốn nhóm nhân tố thường được đưa vào phân tích yếu tố ảnh hưởng đến không tuân thủ sử dụng thuốc ở người bệnh ĐTĐ là nhân khẩu học, quản lý bệnh hoặc hệ thống y tế, bệnh và liệu pháp điều trị thuốc, thái độ của người bệnh [25], [55]. Việt Nam cũng đã có nghiên cứu về một số yếu tố ảnh hưởng đến không tuân thủ sử dụng thuốc nhưng mới chỉ đánh giá trên nhóm đối tượng người bệnh có bảo hiểm y tế và thường chỉ phân tích một số yếu tố mà chưa đưa đủ các nhóm nhân tố ảnh hưởng đến không tuân thủ sử dụng thuốc [4], [5], [7], [8]. Do đó, câu hỏi đặt ra là sẽ có những yếu tố nào ảnh hưởng khi tiến hành phân tích tổng hợp các 1 yếu tố ảnh hưởng đến không tuân thủ sử dụng thuốc ở người bệnh đái tháo đường dịch vụ điều trị ngoại trú? Xuất phát từ câu hỏi trên, chúng tôi tiến hành đề tài: “Đánh giá việc tuân thủ sử dụng thuốc của người bệnh đái tháo đường điều trị ngoại trú tại bệnh viện Đại học Y Hà Nội” với hai mục tiêu: 1. Đánh giá mức độ tuân thủ sử dụng thuốc của người bệnh đái tháo đường điều trị ngoại trú tại bệnh viện đại học Y Hà Nội năm 2021 2.

Xác định một số yếu tố đến không tuân thủ sử dụng thuốc của người bệnh đái tháo đường điều trị ngoại trú tại bệnh viện Đại học Y Hà Nội năm 2021 Từ đó đưa ra các đề xuất nhằm nâng cao hoạt động quản lý sử dụng thuốc của bệnh viện nói chung và hoạt động tuân thủ sử dụng thuốc của người bệnh khám và điều trị dịch vụ nói riêng tại bệnh viện Đại học Y Hà Nội. BỆNH ĐÁI THÁO ĐƯỜNG VÀ VIỆC TUÂN THỦ SỬ DỤNG THUỐC 1. Bệnh đái tháo đường 1. Khái niệm bệnh đái tháo đường Theo Bộ Y tế, Đái tháo đường (ĐTĐ) là bệnh rối loạn chuyển hóa không đồng nhất, có đặc điểm tăng glucose huyết do khiếm khuyết về tiết insulin, về tác động của insulin, hoặc cả hai.

Tăng glucose mạn tính trong thời gian dài gây nên những rối loạn chuyển hóa carbohydrate, protid, lipid, gây tổn thương ở nhiều cơ quan khác nhau, đặc biệt ở tim và mạch máu, thận, mắt, thần kinh [2]. Về phân loại, liên đoàn ĐTĐ quốc tế (International Diabetes Federation - IDF) đã chia bệnh ĐTĐ thành các thể bệnh: ĐTĐ típ 1, ĐTĐ típ 2, ĐTĐ thai kỳ và liên quan đến giảm dung nạp glucose và giảm đường huyết lúc đói [53]. Tại Việt Nam, Bộ Y tế phân chia ĐTĐ thành ĐTĐ típ 1, ĐTĐ típ 2, ĐTĐ thai kỳ và ĐTĐ do nguyên nhân khác [3]. Bệnh ĐTĐ típ 2 là loại ĐTĐ phổ biến nhất, chiếm khoảng 90% tổng số ca trên toàn thế giới và đang gia tăng ở tất cả các vùng, miền [59].

Thể bệnh này bao gồm những người thiếu insulin tương đối cùng với đề kháng insulin. Ít nhất ở giai đoạn đầu hoặc có khi suốt cuộc sống người bệnh ĐTĐ típ 2 không cần insulin để sống sót. Có nhiều nguyên nhân gây ra ĐTĐ típ 2 nhưng không có một nguyên nhân chuyên biệt nào. Người bệnh không có sự phá hủy tế bào beta do tự miễn, không có kháng thể tự miễn trong máu.

Đa số người bệnh có béo phì hoặc thừa cân và/hoặc béo phì vùng bụng với vòng eo to. Béo phì nhất là béo phì vùng bụng có liên quan với tăng acid béo trong máu, mô cũng tiết ra một số hormon làm giảm tác dụng của insulin ở các cơ quan đích như gan, tế bào cơ (đề kháng insulin tại các cơ quan đích). Do tình trạng đề kháng insulin, ở giai đoạn đầu tế bào beta bù trừ và tăng tiết insulin trong máu, nếu tình trạng đề kháng insulin kéo dài hoặc nặng dần, tế bào beta sẽ không tiết đủ insulin và ĐTĐ típ 2 lâm sàng sẽ xuất hiện. Tình trạng đề kháng insulin có thể cải thiện khi giảm cân, hoặc dùng một số thuốc 3 nhưng không bao giờ hoàn toàn trở lại bình thường [3].

Điều trị bệnh đái tháo đường Năm 2017, Bộ Y tế Việt Nam lần đầu ban hành hướng dẫn chẩn đoán và điều trị ĐTĐ típ 2, sau đó năm 2020 hướng dẫn này được Bộ Y tế Việt Nam cập nhật phù hợp với thế giới và ban hành [3]. Để đạt được mục tiêu điều trị thì thường người bệnh ĐTĐ sẽ phải sử dụng thuốc. Các thuốc điều trị ĐTĐ gồm thuốc đường uống và đường tiêm. Thuốc đường uống gồm metformin, sulfonylurea, ức chế enzym alpha glucosidase, ức chế kênh SGLT2 (Sodium glucose contransporter 2), ức chế enzyme DPP-4 (dipeptidyl peptidase 4), TZD (thiazolidinedione) (Pioglitazon).

Thuốc tiêm gồm insulin, đồng vận thụ thể GLP (glucose lIke peptide) [3]. Trong đó, thuốc metformin (biguanide) là thuốc điều trị đầu tay. Điều trị phối hợp các thuốc ĐTĐ được khuyến nghị nếu điều trị đơn liệu không đủ. Do rối loạn chức năng tế bào beta tiến triển, người bệnh ĐTĐ típ 2 cuối cùng có thể cần điều trị thay thế bằng insulin để kiểm soát bệnh ĐTĐ một cách chính xác.

Liệu pháp điều trị cũng cần phải điều chỉnh tuỳ theo độ tuổi, bệnh mắc kèm và nguy cơ phát triển các biến chứng [3]. ĐTĐ là một bệnh mạn tính và vấn đề tuân thủ sử dụng thuốc đúng như đơn kê của bác sĩ là rất quan trọng. Tuy nhiên, trong quá trình sử dụng có thể do nhiều lý do khác nhau, người bệnh có thể quên dùng thuốc. Chính vì vậy, cách xử trí khi quên sử dụng thuốc cũng là một trong các vấn đề mà người bệnh ĐTĐ cần phải có hiểu biết được.

Gánh nặng bệnh tật của bệnh đái tháo đường Bệnh ĐTĐ là một trong các bệnh không lây nhiễm phổ biến trên toàn cầu và có xu hướng tăng tỉ lệ người mắc bệnh ở các quốc gia. Theo báo cáo của Liên đoàn ĐTĐ quốc tế, năm 2019 có khoảng 463 triệu người từ 20 đến 79 tuổi mắc ĐTĐ và dự đoán đến năm 2045 sẽ tăng lên 700 triệu người (tăng 51%). Khu vực Châu Phi có tỉ lệ tăng cao nhất (143%) tiếp đến là khu vực Châu Á (tăng 74%). 4 Tỉ lệ hiện mắc ĐTĐ là 9,3% và hơn một nửa (50,1%) người trưởng thành chưa được chẩn đoán ĐTĐ.

ĐTĐ có trong 10 nguyên nhân hàng đầu dẫn đến tử vong. Bệnh ĐTĐ đã trở thành một gánh nặng kinh tế khổng lồ, ước tính chỉ riêng năm 2019 chi phí y tế cho bệnh này là 760 tỷ đô la [33]. Ngoài ra, phần lớn người mắc bệnh ĐTĐ sống ở các nước có thu nhập thấp và trung bình (79%) và ở vùng nông thôn (67%) và đang có xu hướng gia tăng nhanh ở các khu vực này [59]. Điều này gây ra những khó khăn trong chẩn đoán và điều trị.

Tại Việt Nam, tỷ lệ mắc ĐTĐ trên toàn quốc ở người trưởng thành là 5,42%, tỷ lệ ĐTĐ chưa được chẩn đoán trong cộng đồng là 63,6% [3]. Năm 2015, thống kê tại Việt Nam có khoảng 3,5 triệu người trưởng thành trong độ tuổi từ 20- 79 mắc ĐTĐ, trong đó có 53,4 nghìn ca tử vong có liên quan đến bệnh này [53]. Tỉ lệ tử vong do ĐTĐ của Việt Nam năm 2016 chiếm 3% trong tổng số các ca tử vong và có xu hướng tăng [61]. Theo kết quả điều tra năm 2015 của Bộ Y tế, 68,9% người bệnh ĐTĐ chưa được chẩn đoán phát hiện, chỉ có 28,9% người mắc ĐTĐ được quản lý tại các cơ sở y tế [58].

Điều này tạo ra một khoảng trống lớn về sự chênh lệch giữa nhu cầu và dịch vụ chăm sóc sức khoẻ. Số lượng người mắc ĐTĐ tăng trở thành gánh nặng cho chăm sóc y tế và nền kinh tế nói chung. Năm 2019, chi phí y tế cho bệnh ĐTĐ là 760 tỷ USD, chiếm 10% tổng chi tiêu của người trưởng thành [59]. Tại Việt Nam, người bệnh ĐTĐ thường khám và điều trị theo tuyến và được chi trả bởi bảo hiểm y tế.

Tuy nhiên, vẫn có một tỉ lệ người bệnh ĐTĐ khám và điều trị dịch vụ. Do đó, quản lý sử dụng thuốc ở người bệnh ĐTĐ khám và điều trị dịch vụ là một vấn đề cần quan tâm để đảm bảo sức khoẻ cho người dân và giảm gánh nặng cho nền kinh tế. Tóm lại, ĐTĐ là một bệnh mạn tính và để đảm bảo hiệu quả, an toàn trong điều trị thì cần thực hiện theo các nguyên tắc điều trị và sử dụng thuốc đúng. Tuân thủ sử dụng thuốc 1.

Khái niệm tuân thủ sử dụng thuốc Theo Tổ chức Y tế thế giới, tuân thủ sử dụng thuốc có thể được định nghĩa là mức độ trùng khớp giữa thực tế sử dụng thuốc ở người bệnh với quá trình điều trị đã được nhân viên y tế đưa ra [1], [61]. Theo một cách cụ thể hơn, tuân thủ sử dụng thuốc là sự hợp tác tự nguyện của người bệnh khi dùng thuốc theo đơn đã được kê, gồm thời gian điều trị, liều và số lần dùng. Hậu quả của không tuân thủ sử dụng thuốc Tuân thủ sử dụng thuốc có vai trò quan trọng đặc biệt trong quản lý điều trị bệnh mạn tính.