MỞ ĐẦU 1.1 Tính cấp thiết của đề tài Đất đai là tài nguyên quốc gia vô cùng quý giá, là tƣ liệu sản xuất đặc biệt, là thành phần quan trọng hàng đầu của môi trƣờng sống, là địa bàn phân bố các khu dân cƣ, xây dựng các cơ sở kinh tế, văn hóa, xã hội, an ninh và quốc phòng. Đất đai là điều kiện vật chất cần thiết cho sự tồn tại của bất kì một ngành sản xuất nào: nông, lâm, ngƣ nghiệp, công nghiệp, giao thông, xây dựng… nhƣng vai trò của đất đối với mỗi ngành không giống nhau. Trong sản xuất nông nghiệp, đất là tƣ liệu sản xuất chủ yếu và đặc biệt không gì có thể thay thế đƣợc. Việt Nam là nƣớc có diện tích đất bình quân trên đầu ngƣời thấp, với phần lớn dân số đang sống ở khu vực nông thôn và nông nghiệp vẫn là nguồn thu nhập chính thì hiệu quả của việc sử dụng đất đai nói chung, đất nông nghiệp nói riêng là vô cùng quan trọng.
Đối với nền sản xuất nông nghiệp nƣớc ta với những đặc trƣng nhƣ: sản xuất còn manh mún, nhỏ lẻ, công nghệ lạc hậu, năng suất chất lƣợng còn chƣa cao, khả năng liên kết cạnh tranh trên thị trƣờng và sự chuyển dịch cơ cấu sản xuất nông nghiệp còn yếu; thêm vào đó quá trình đô thị hóa và sự gia tăng dân số đã gây áp lực mạnh mẽ đến việc chuyển đổi mục đích sử dụng đất làm cho diện tích đất nông nghiệp ngày càng bị thu hẹp.Chính vì vậy, sử dụng đất nông nghiệp một cách đúng đắn, có hiệu quả và bền vững là những yêu cầu có tính cấp thiết hiện nay. Ôn Lƣơng là xã vùng sâu của huyện Phú Lƣơng, cách trung tâm huyện 10 km, phía Đông giáp với xã Yên Đổ, phía Tây giáp với xã Bộc Nhiêu, huyện Định hóa và xã Phúc Lƣơng, huyện Đại từ, phía Nam giáp với xã Hợp Thành, phía Bắc giáp với xã Phú Tiến, huyện Định Hóa. Tổng diện tích đất tự nhiên của xã là 1.707,79 ha, xã có 907hộ và 3662 khẩu, xã có 5 dân tộc cùng chung sống đó là dân tộc kinh, tày, nùng, dao, sán chí, dân tộc tày chiếm 85%, dân tộc kinh chiếm 10%, dân tộc khác chiếm 5%, dân cƣ sống thƣa thớt, thu nhập bình quân đạt 22,6triệu đồng/ngƣời/năm, đời sống của nhân dân chủ yếu dựa vào sản xuất nông nghiệp. n 2 Tuy nhiên với đặc thù miền núi nền kinh tế của xã còn nhiều khó khăn, yếu kém; chuyển dịch cơ cấu kinh tế còn chậm; chƣa tạo đƣợc bƣớc đột phá để khai thác và phát huy đƣợc tiềm năng, thế mạnh của xã.
Sản xuất nông nghiệp còn nhỏ lẻ, tự phát chƣa hình thành các vùng sản xuất hàng hoá tập trung. Việc sử dụng đất của xã trong những năm qua cho thấy còn nhiều hạn chế nhƣ: chƣa khoanh định đƣợc diện tích đất trồng lúa cần bảo vệ; đối với đất lâm nghiệp chƣa thực hiện nghiêm ngặt các quy định về bảo vệ rừng phòng hộ, rừng đặc dụng, việc chuyển đổi cơ cấu cây trồng vật nuôi theo hƣớng sản xuất hàng hóa còn chậm, phát triển nuôi trồng thủy sản và các hoạt động dịch vụ, du lịch trên địa bàn chƣa tƣơng xứng với tiềm năng, lợi thế của địa phƣơng. Bên cạnh đó diện tích đất nông nghiệp ngày càng bị thu hẹp do phải chuyển mục đích sang các loại đất khác, việc bù đắp lại diện tích đất nông nghiệp bị mất là vô cùng khó khăn. Vì vậy, việc nghiên cứu đánh giá hiện trạng và đề xuất giải pháp nâng cao hiệu quả sử dụng đất sản xuất nông nghiệp, đảm bảo an ninh lƣơng thực và giữ gìn đƣợc bản sắc của địa phƣơng là một yêu cầu hết sức quan trọng và cần thiết trong thời gian tới.
Xuất phát từ ý nghĩa thực tiễn và nhu cầu sử dụng đất, đƣợc sự đồng ý của ban chủ nhiệm khoa Quản lí Tài Nguyên – trƣờng Đại học Nông Lâm Thái Nguyên, dƣới sự hƣớng dẫn trực tiếp, tận tình của thầy giáo: TS. Nguyễn Đức Nhuận, em tiến hành thực hiện đề tài: “ Đánh giá thực trạng và đề xuất giải pháp nâng cao hiệu quả sử dụng đất sản xuất nông nghiệp trên địa bàn xã Ôn Lương, huyện Phú Lương, tỉnh Thái Nguyên”nhằm xác định các loại hình sử dụng đất phù hợp và đề xuất một số giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả sử dụng đất đáp ứng yêu cầu phát triển nông nghiệp bền vững.2 Mục tiêu của đề tài 1.1 Mục tiêu tổng quát Xác định và lựa chọn các loại hình sử dụng đất sản xuất nông nghiệp phù hợp và đề xuất sử dụng hợp lý, nâng cao hiệu quả sử dụng đất đáp ứng yêu cầu tiến n 3 tới công nghiệp hoá - hiện đại hoá và phát triển nông nghiệp bền vững cho xã Ôn Lƣơng, huyện Phú Lƣơng, tỉnh Thái Nguyên.2 Mục tiêu cụ thể - Đánh giá những thuận lợi và khó khăn của điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội tác động đến sản xuất nông nghiệp của xã. - Đánh giá đƣợc thực trạng một số loại hình sử dụng đất sản xuất nông nghiệp phù hợp với ĐKTN – KTXH của xã Ôn Lƣơng, huyện Phú Lƣơng, tỉnh Thái Nguyên. - Lựa chọn đƣợc các loại hình sử dụng đất có hiệu quả.
- Đề xuất các giải pháp phù hợp để đƣa các loại hình sử dụng đất sản xuất nông nghiệp thích hợp vào sản xuất tại xã. n 4 Phần 2 TỔNG QUAN TÀI LIỆU NGHIÊN CỨU 2.1Cơ sở khoa học 2.1 Khái quát về hiệu quả Trong thực tế có rất nhiều quan điểm về hiệu quả. Trƣớc kia khi nhận thức con ngƣời còn hạn chế, nên ngƣời ta thƣờng quan niệm kết quả và hiệu quả chỉ là một. Sau này khi nhận thức của con ngƣời phát triển cao hơn ngƣời ta đã thấy rõ sự khác nhau giữa kết quả và hiệu quả.
Theo trung tâm từ điển ngôn ngữ, hiệu quả chính là kết quả nhƣ yêu cầu của việc làm mang lại. Hiệu quả là kết quả mong muốn, cái sinh ra kết quả mà con ngƣời chờ đợi hƣớng tới, nó có những nội dung khác nhau. Trong sản xuất, hiệu quả có nghĩa là hiệu suất, là năng suất. Trong kinh doanh hiệu quả là lãi suất, lợi nhuận.
Trong lao động nói chung, hiệu quả là năng suất lao động đƣợc đánh giá bằng số lƣợng thời gian hao phí để sản xuất ra một đơn vị sản phẩm, hoặc bằng số lƣợng sản phẩm đƣợc sản xuất ra trong một đơn vị thời gian (Viện từ điển học và Bách khoa toàn thƣ Việt Nam )[21]. Việc xác định bản chất và khái niệm hiệu quả cần xuất phát từ những luận điểm triết học của Mác và những luận điểm lý thuyết hệ thống sau đây: - Thứ nhất: bản chất của hiệu quả là sự thực hiện yêu cầu tiết kiệm thời gian, biểu hiện trình độ sử dụng nguồn lực của xã hội. Các Mác cho rằng quy luật tiết kiệm thời gian là quy luật có tầm quan trọng đặc biệt tồn tại trong nhiều phƣơng thức sản xuất. Mọi hoạt động của con ngƣời đều tuân theo quy luật đó, nó quyết định động lực phát triển của lực lƣợng sản xuất, tạo điều kiện phát triển văn minh xã hội và nâng cao đời sống của con ngƣời qua mọi thời đại.
- Thứ hai: theo quan điểm của lý thuyết hệ thống thì nền sản xuất xã hội là một hệ thống các yếu tố sản xuất và các quan hệ vật chất hình thành giữa con ngƣời với con ngƣời trong quá trình sản xuất. Hệ thống sản xuất xã hội bao gồm trong nó các quá trình sản xuất, các phƣơng tiện bảo tồn và tiếp tục đời sống xã hội, đáp ứng n 5 các nhu cầu xã hội, nhu cầu của con ngƣời là những yếu tố khách quan phản ánh mối quan hệ nhất định của con ngƣời đối với môi trƣờng bên ngoài. Đó là quá trình trao đổi vật chất, năng lƣợng giữa sản xuất xã hội và môi trƣờng. - Thứ ba: hiệu quả kinh tế là mục tiêu nhƣng không phải là mục tiêu cuối cùng mà là mục tiêu xuyên suốt mọi hoạt động kinh tế.
Trong kế hoạch và quản lý kinh tế nói chung hiệu quả là quan hệ so sánh tối ƣu giữa đầu vào và đầu ra, là lợi ích lớn hơn thu đƣợc với một chi phí nhất định, hoặc một kết quả nhất định với chi phí nhỏ hơn. Nhƣ vậy bản chất của hiệu quả đƣợc xem là: - Việc đáp ứng nhu cầu của con ngƣời trong đời sống xã hội. - Việc bảo tồn tài nguyên, nguồn lực để phát triển lâu bền. Trong phân tích kinh tế, hiệu quả kinh tế đƣợc phản ánh thông qua các chỉ tiêu đặc trƣng kinh tế kỹ thuật xác định bằng các tỷ lệ so sánh giữa đầu ra và đầu vào của hệ thống sản xuất xã hội.
Nó phản ánh trình độ sử dụng nguồn lực vào việc tạo ra lợi ích nhằm đạt đƣợc các mục tiêu kinh tế xã hội.2 Hiệu quả sử dụng đất Hiệu quả sử dụng đất là chỉ tiêu chất lƣợng đánh giá kết quả sử dụng đất trong hoạt động kinh tế, thể hiện qua lƣợng sản phẩm, lƣợng giá trị (lợi nhuận) thu đƣợc bằng tiền. Đồng thời về mặt hiệu quả xã hội, là thể hiện hiệu quả của lƣợng lao động đƣợc sử dụng trong cả quá trình hoạt động kinh tế cũng nhƣ hàng năm để khai thác sử dụng đất. Đối với ngành nông nghiệp, cùng với hiệu quả kinh tế về mặt giá trị qua giá trị sản lƣợng và hiệu quả về mặt sử dụng sức lao động của nông dân, công nhân, trong nhiều trƣờng hợp phải coi trọng hiệu quả về mặt hiện vật là sản lƣợng nông sản thu đƣợc, nhất là các loại nông sản cơ bản, có ý nghĩa chiến lƣợc (lƣơng thực, sản phẩm xuất khẩu, nguyên liệu quan trọng cho công nghiệp chế biến.) để bảo đảm sự ổn định về kinh tế và xã hội của đất nƣớc. Nhƣ vậy, hiệu quả sử dụng đất là kết quả của cả một hệ thống các biện pháp tổ chức sản xuất, khoa học - kĩ thuật, quản lí kinh tế và phát huy các lợi thế, khắc phục các khó khăn khách n 6 quan của điều kiện tự nhiên; trong những hoàn cảnh thực tế nhất định, còn gắn sản xuất nông nghiệp với các ngành khác của nền kinh tế quốc dân, cũng nhƣ cần gắn sản xuất trong nƣớc với thị trƣờng quốc tế.
Việc sử dụng đất nông nghiệp có hiệu quả thông qua việc bố trí cơ cấu cây trồng, vật nuôi là một trong những vấn đề cấp thiết hiện nay của hầu hết các nƣớc trên thế giới, nó không chỉ thu hút sự quan tâm của các nhà khoa học, các nhà hoạch định chính sách, các nhà kinh doanh nông nghiệp mà còn là sự mong muốn của nông dân, những ngƣời trực tiếp tham gia vào quá trình sản xuất nông nghiệp.