PHẦN MỞ ĐẦU 1. LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI Ngày nay du lịch đã trở thành nhu cầu không thể thiếu và là một trong những ngành kinh tế quan trọng của các quốc gia trên thế giới. Trong sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước, hoạt động du lịch không chỉ đem lại lợi ích về kinh tế mà còn có ý nghĩa sâu sắc về xã hội và môi trường. Nhận thức được vai trò quan trọng đó, Chiến lược Phát triển Du lịch Việt Nam đến năm 2020, tầm nhìn đến năm 2030 đã nêu: “Đến năm 2020, du lịch cơ bản trở thành ngành kinh tế mũi nhọn, có tính chuyên nghiệp với hệ thống cơ sở vật chất - kỹ thuật đồng bộ, hiện đại; sản phẩm du lịch có chất lượng cao, đa dạng, có thương hiệu, mang đậm bản sắc văn hoá dân tộc, cạnh tranh được với các nước trong khu vực và thế giới.
Đến năm 2030, Việt Nam trở thành quốc gia có ngành du lịch phát triển”. Sự phát triển ngành du lịch đã góp phần thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu kinh tế; bảo tồn và phát huy giá trị tài nguyên, nâng cao đời sống nhân dân; đẩy mạnh quá trình hội nhập, quảng bá hình ảnh đất nước, con người Việt Nam. Để thực hiện tốt chủ trương phát triển ngành du lịch thành ngành kinh tế mũi nhọn trước hết cần khảo sát và đánh giá tài nguyên là việc làm cấp thiết và có ý nghĩa quan trọng trong phát triển kinh tế - xã hội, sử dụng hợp lý tài nguyên và bảo vệ môi trường trong tương lai, theo tinh thần nghị quyết số 08 - NQ/TW, ngày 16/01/2017 của Bộ Chính trị về phát triển du lịch trở thành ngành kinh tế mũi nhọn chỉ rõ: “Phát triển du lịch trở thành ngành kinh tế mũi nhọn là định hướng chiến lược quan trọng để phát triển đất nước, tạo động lực thúc đẩy sự phát triển của các ngành, lĩnh vực khác”. Dựa trên cơ sở Quyết định số 2127/QĐ-TTg ngày 29 tháng 12 năm 2017 về Điều chỉnh quy hoạch tổng thể phát triển kinh tế - xã hội tỉnh Phú Yên đến năm 2020, tầm nhìn đến năm 2030 của Thủ tướng Chính phủ đã khẳng định ngành du lịch: Quan tâm đúng mức tới phát triển du lịch để du lịch trở thành một trong những ngành kinh tế mũi nhọn của tỉnh.
Tập trung đầu tư phát triển du lịch sinh thái biển, du lịch văn hóa bản địa; đẩy mạnh xây dựng kết cấu hạ tầng phục vụ phát triển du lịch. Nghiên cứu triển khai các dự án du lịch lớn ở khu vực vịnh Vũng Rô. Phối hợp với Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch triển khai đầu tư phát triển khu du lịch quốc gia vịnh Xuân Đài. Liên kết hiệu quả với các tỉnh trong vùng Duyên hải Nam Trung Bộ để hình thành không gian phát triển du lịch cho tỉnh.
Phú Yên là một trong 08 tỉnh vùng Duyên hải Nam Trung Bộ có vị trí địa lý thuận lợi, nằm gần trung điểm vùng, ngã ba tuyến đường Bắc - Nam và Tây Nguyên; có nhiều tiềm năng phát triển du lịch với lợi thế bờ biển dài 189 km; có 02 di tích quốc gia đặc biệt là Tháp Nhạn, gành Đá Đĩa và hơn 70 di tích cấp quốc gia và cấp tỉnh; có vị trí địa lý thuận lợi cho giao lưu Bắc - Nam và Tây Nguyên về đường sắt, đường ô tô, đường thủy và đường hàng không. Tỉnh lại nằm trên con 2 đường di sản văn hóa miền Trung - Tây Nguyên, nổi tiếng với những danh thắng như núi Đá Bia, gành Đá Đĩa, vịnh Cù Mông; còn lưu giữ nhiều di tích lịch sử cách mạng, di tích lịch sử cách mạng văn hóa, lễ hội, âm nhạc; trong đó, nổi bật là các di sản lịch sử văn hóa vật thể và phi vật thể. Văn hóa đá có đàn đá, kèn đá có lịch sử hơn 2.500 tuổi; cùng với sự giao thoa văn hóa của 33 tộc người sinh sống nơi đây đã tạo nên nhiều sắc thái văn hóa độc đáo qua những làn điệu dân ca, dân vũ, hò Bá Trạo, ca Bài Chòi, biểu diễn các loại nhạc cụ truyền thống dân tộc. Tài nguyên nói chung và tài nguyên văn hóa Phú Yên nói riêng có giá trị độc đáo, mang nét đặc thù so với các vùng khác, đã trở thành di sản quý giá của quốc gia và tỉnh.
Đây là lợi thế lớn để tỉnh phát triển du lịch thành ngành kinh tế mũi nhọn trong giai đoạn hiện nay. Thực hiện chương trình hành động của Tỉnh ủy số 03- Ctr/TU, ngày 14/12/2020:“Tập trung đầu tư phát triển du lịch trở thành ngành kinh tế mũi nhọn, có đóng góp lớn vào nền kinh tế của tỉnh. Đẩy mạnh thực hiện chủ trương xã hội hóa nhằm huy động được nhiều nguồn lực xã hội cùng với ngân sách nhà nước đầu tư phát triển kinh tế - xã hội tỉnh giai đoạn 2020 - 2025, tầm nhìn đến năm 2030”; và thời gian qua, Phú Yên đã phát huy thế mạnh tài nguyên văn hóa phục vụ phát triển du lịch đạt được những thành công nhất định, tốc độ tăng trưởng nhanh, vươn lên nhóm tỉnh có tiềm năng phát triển du lịch trong tương lai, xếp thứ hạng 47/63 tỉnh thành trong cả nước, xếp thứ 7/13 tỉnh thành vùng Duyên hải miền Trung và Tây Nguyên; tạo nhiều việc làm, tăng thu nhập cho người lao động, nâng cao đời sống nhân dân giúp góp phần ổn định kinh tế - xã hội. Bên cạnh đó, ngành du lịch Phú Yên còn một số vấn đề cần khắc phục như sản phẩm du lịch còn đơn điệu và chưa nhiều, hiệu quả kinh tế - xã hội còn thấp, chưa huy động đông đảo sự tham gia hoạt động du lịch của cộng đồng, cơ chế chính sách ít hấp dẫn thu hút các nhà đầu tư làm du lịch; môi trường du lịch chưa được cải thiện nhiều.
Tỉnh mới tập trung chú ý khai thác một số tài nguyên du lịch văn hóa các thành phố, huyện thị ven biển; chưa đầu tư khai thác những tài nguyên du lịch văn hóa ở xa trung tâm tỉnh lỵ. Với tồn tại này, hoạt động du lịch chưa mang lại hiệu quả kinh tế - xã hội cao, ít tương xứng với tiềm năng và lợi thế tài nguyên du lịch vốn có của tỉnh. Việc quan trọng đặt ra trước mắt là tiến hành khảo sát và đánh giá tài nguyên; trên cơ sở đó có định hướng và giải pháp khai thác tài nguyên mang lại hiệu quả cao trên cả ba phương diện kinh tế - xã hội và môi trường. Chính vì thế, việc nghiên cứu đánh giá tài nguyên phục vụ cho hoạt động du lịch thông qua khảo sát, đánh giá tài nguyên du lịch văn hóa phục vụ cho hoạt động du lịch để có kế hoạch khai thác hiệu quả; đồng thời tiến hành bảo quản tôn tạo di sản là một việc làm cấp thiết và quan trọng.
Là người con Phú Yên, mong muốn được góp phần xây dựng tỉnh nhà nên tôi chọn đề tài nghiên cứu “Đánh giá tài nguyên du lịch văn hóa phục vụ phát triển du lịch ở tỉnh Phú Yên” làm luận án tiến sĩ. Kết quả nghiên cứu này hy vọng sẽ giúp cho tỉnh có thêm cơ sở để xây dựng kế hoạch chiến lược khai thác tài nguyên phục vụ phát triển kinh tế - xã hội và bảo vệ tài nguyên môi trường của tỉnh nói chung và du lịch nói riêng đạt hiệu quả tốt nhất trong thời gian tới. LỊCH SỬ NGHIÊN CỨU VÀ NHỮNG CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN 2. Trên thế giới Tài nguyên du lịch văn hóa được nhiều nhà khoa học trên thế giới quan tâm nghiên cứu nhằm mục đích phục vụ cho các hoạt động kinh tế - xã hội khác nhau, đặc biệt là phục vụ công tác du lịch; về nội dung nghiên cứu tài nguyên văn hóa chủ yếu là những tài nguyên do con người tạo ra và có khả năng phục vụ hoạt động du lịch.
Các công trình liên quan về du lịch văn hóa được các tác giả trình bày dưới nhiều khía cạnh khác nhau. * Các nghiên cứu về đánh giá tài nguyên du lịch Các công trình "Tourism Management: An Introduction" của Stephen J. Page và Joanne Connell, 2014. Nghiên cứu giới thiệu cách quản lý ngành du lịch từ các góc độ khác nhau; và "Tourism: A Modern Synthesis" của Stephen L.
Công trình cung cấp một cái nhìn tổng quan về ngành du lịch trong môi trường kinh doanh hiện đại; "Sustainable Tourism Development" của Wendy Hill, 2009. Nghiên cứu tập trung vào phát triển du lịch bền vững và cách quản lý tài nguyên du lịch một cách cân nhắc để bảo vệ môi trường và hỗ trợ cộng đồng địa phương. Các tác giả tập trung phân tích các khái niệm về quản lý tài nguyên du lịch, phát triển du lịch, tiếp thị du lịch và quản lý sự vụ; tập trung nghiên cứu về các vấn đề quản lý trong du lịch, bao gồm phát triển du lịch, tiếp thị, quản lý tài nguyên và tác động của du lịch đối với môi trường; nghiên cứu về các chiến lược và phương pháp để đảm bảo du lịch có lợi cho mọi người và cho tương lai. * Các nghiên cứu về đánh giá tài nguyên du lịch văn hóa Các nghiên cứu "Cultural Tourism: The Partnership Between Tourism and Cultural Heritage Management" của Bob McKercher và Hilary du Cros, 2002.
Bàn về mối quan hệ giữa du lịch và quản lý di sản văn hóa; và công trình "Heritage, Museums and Galleries: An Introductory Reader" của Gerard Corsane, 2005, đề cập vấn đề khám phá cách bảo tồn và trưng bày di sản văn hóa thông qua bảo tàng và triển lãm. Các tác giả đã trình bày về cách du lịch có thể thúc đẩy bảo tồn và phát triển di sản văn hóa, cùng với các thách thức và cơ hội liên quan đến việc quản lý tài nguyên du lịch văn hóa, đồng thời nêu bật vai trò của bảo tàng và nghệ thuật trong việc bảo tồn và thể hiện tài nguyên du lịch văn hóa. Các công trình nghiên cứu "Tourism, Culture and Development: Hopes, Dreams and Realities in East Indonesia” của Kathleen M. Nghiên cứu tập trung vào mối quan hệ giữa du lịch, văn hóa và phát triển tại Đông Indonesia; và "Tourism Geography: Critical Understandings of Place, Space and Experience" của Stephen Williams, 2005.
Nghiên cứu tập trung vào khía cạnh địa lý của du lịch và các nơi, không gian và trải nghiệm làm thay đổi cách chúng ta hiểu và thực hiện du lịch. 4 Các tác giả nghiên cứu cách du lịch có thể tạo ra cơ hội và thách thức cho cộng đồng địa phương và văn hóa trong quá trình phát triển; nghiên cứu về vị trí và môi trường địa lý có tác động đến ngành du lịch.