Đánh giá rủi ro trong xuất khẩu gạo của Công ty Cổ phần Lương thực Bình Trị Thiên

Khóa luận đánh giá rủi ro trong xuất khẩu gạo của Công ty CP Lương thực Bình Trị Thiên

• Tác giả: Phan Mỹ Khánh Hiền
• Người hướng dẫn: TS. Trần Hạnh Lợi
• Trường học: Trường Đại học Kinh tế, Đại học Huế
• Chuyên ngành: Logistics và quản lý chuỗi cung ứng
• Đề tài: Đánh giá rủi ro trong xuất khẩu gạo của Công ty Cổ phần Lương thực Bình Trị Thiên
• Loại tài liệu: Khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2025
• Địa điểm: Huế

Tóm tắt

I. Tổng quan rủi ro xuất khẩu gạo Công ty Lương thực Bình Trị Thiên

Công ty Cổ phần Lương thực Bình Trị Thiên là đơn vị xuất khẩu nông sản chủ lực tại miền Trung. Doanh nghiệp phân phối gạo đến ba tỉnh Quảng Bình, Quảng Trị và Thừa Thiên Huế. Đơn vị đồng thời mở rộng hoạt động thương mại quốc tế sang Philippines, Malaysia, Trung Quốc, Bờ Biển Ngà và Ghana. Thị trường lúa gạo toàn cầu luôn biến động phức tạp. Doanh nghiệp phải đối mặt với nhiều áp lực thương mại khó lường. Rủi ro xuất khẩu nảy sinh từ khâu thu mua, vận tải, thanh toán cho đến biến động chính sách quốc tế. Việc đánh giá rủi ro đóng vai trò sống còn trong chiến lược kinh doanh. Hoạt động này giúp bảo vệ biên lợi nhuận trước các cú sốc thị trường. Quản trị rủi ro tốt tạo nền tảng cho sự phát triển bền vững. Ban điều hành cần nắm rõ các biến số vĩ mô lẫn vi mô. Kiểm soát rủi ro hiệu quả giúp tối ưu hóa chi phí vận hành và lưu kho. Doanh nghiệp giữ vững uy tín thương hiệu trên trường quốc tế nhờ quy trình xuất khẩu an toàn. Việc nhận diện sớm nguy cơ giúp tránh được các tranh chấp thương mại lớn. Mục tiêu cốt lõi là bảo đảm an toàn nguồn vốn và duy trì chuỗi cung ứng ổn định.

1.1. Bối cảnh hoạt động xuất khẩu gạo của doanh nghiệp

Công ty Cổ phần Lương thực Bình Trị Thiên giữ vai trò quan trọng trong hệ thống lưu thông lương thực khu vực miền Trung. Doanh nghiệp cung ứng gạo cho mạng lưới đại lý và siêu thị rộng khắp tại ba tỉnh Quảng Bình, Quảng Trị và Thừa Thiên Huế. Trên thị trường quốc tế, công ty xuất khẩu gạo sang các nước Đông Nam Á và Châu Phi. Các thị trường tiêu biểu gồm Philippines, Malaysia, Bờ Biển Ngà và Ghana. Thị trường nước ngoài mang lại kim ngạch lớn nhưng đòi hỏi tiêu chuẩn khắt khe. Biến động cung cầu lúa gạo toàn cầu tác động trực tiếp đến kết quả kinh doanh của công ty. Doanh nghiệp cần chủ động thích ứng với diễn biến thị trường thương mại thế giới.

1.2. Tầm quan trọng của việc nhận diện rủi ro thương mại

Nhận diện rủi ro là bước khởi đầu trong quy trình quản trị chuỗi cung ứng quốc tế. Hoạt động xuất khẩu gạo thường đối mặt với các nguy cơ chậm trễ giao hàng và tổn thất phẩm chất hạt gạo. Sự biến động về tỷ giá hối đoái có thể làm suy giảm nghiêm trọng lợi nhuận ròng. Nếu không nhận diện kịp thời, doanh nghiệp sẽ rơi vào thế bị động khi tranh chấp phát sinh. Việc phân loại rủi ro giúp nhà quản lý phân bổ nguồn lực xử lý hiệu quả. Doanh nghiệp bảo vệ được uy tín thương mại khi tuân thủ đúng cam kết hợp đồng. Đây là chìa khóa then chốt để công ty tồn tại và mở rộng thị phần xuất khẩu quốc tế.

II. Nhận diện rủi ro xuất khẩu gạo Công ty Lương thực Bình Trị Thiên

Hoạt động xuất khẩu gạo của doanh nghiệp chịu ảnh hưởng bởi nhiều nhóm rủi ro đa dạng. Nhóm rủi ro pháp lý và chính trị luôn mang tính khó lường nhất. Những thay đổi chính sách từ các nước nhập khẩu như Philippines hay Malaysia gây gián đoạn kế hoạch giao hàng. Rủi ro về tiêu chuẩn an toàn thực phẩm và kiểm dịch thực vật tại cửa khẩu đòi hỏi giám sát liên tục. Bên cạnh đó, rủi ro tài chính xuất phát từ biến động tỷ giá USD/VND và sự chậm trễ thanh toán của đối tác quốc tế. Rủi ro hoạt động nội bộ cũng tiềm ẩn trong quy trình bốc xếp, bảo quản tại kho bãi miền Trung. Thời tiết mưa bão khắc nghiệt dễ làm giảm chất lượng lúa gạo dự trữ. Đứt gãy vận tải đường biển làm tăng chi phí logistics và tiền phạt lưu container. Khâu thẩm định năng lực tín dụng của khách hàng nước ngoài đôi khi còn sơ sài. Doanh nghiệp cần thiết lập bức tranh toàn diện về các mối đe dọa này. Việc nhìn nhận chính xác từng lỗ hổng nghiệp vụ giúp hạn chế tối đa nguy cơ thua lỗ vốn.

2.1. Rủi ro pháp lý và môi trường chính trị quốc tế

Rủi ro pháp lý phát sinh khi chính sách ngoại thương của nước sở tại và đối tác thay đổi. Việt Nam có thể điều chỉnh hạn ngạch xuất khẩu hoặc quy chuẩn kỹ thuật đóng gói. Nước nhập khẩu có thể bất ngờ áp dụng hàng rào kỹ thuật kiểm dịch an toàn thực phẩm. Tình hình bất ổn chính trị tại một số thị trường Châu Phi làm gián đoạn kênh thông quan. Hàng hóa có nguy cơ bị lưu kho dài ngày tại cảng đích dẫn đến hư hỏng. Doanh nghiệp đối mặt với chi phí phát sinh cao và nguy cơ mất trắng lô hàng. Thiếu am hiểu luật thương mại quốc tế khiến doanh nghiệp lúng túng khi tranh chấp hợp đồng xảy ra. Đây là rủi ro mang tính vĩ mô cần được theo dõi liên tục.

2.2. Rủi ro tài chính và thanh toán trong giao thương

Rủi ro tài chính ảnh hưởng trực tiếp đến dòng tiền hoạt động của doanh nghiệp lương thực. Biến động tỷ giá hối đoái tạo ra khoảng chênh lệch lớn giữa thời điểm ký hợp đồng và thanh toán. Khi đồng nội tệ biến động mạnh, biên lợi nhuận của doanh nghiệp có thể bị xóa sạch. Phương thức thanh toán quốc tế tiềm ẩn nhiều kẽ hở nếu không sử dụng thư tín dụng không hủy ngang. Đối tác nhập khẩu có thể trì hoãn thanh toán hoặc từ chối nhận hàng khi giá gạo giảm sâu. Sự cố thanh toán gây tắc nghẽn vốn lưu động nghiêm trọng. Doanh nghiệp phải trả thêm chi phí lãi vay ngân hàng cho các đơn hàng tồn đọng. Việc kiểm soát rủi ro tín dụng đối tác do đó đóng vai trò sống còn.

III. Giải pháp kiểm soát rủi ro xuất khẩu gạo Lương thực Bình Trị Thiên

Doanh nghiệp cần triển khai hệ thống giải pháp đồng bộ nhằm kiểm soát triệt để các nguy cơ tiềm ẩn. Chiến lược đầu tiên là đa dạng hóa thị trường và danh mục sản phẩm gạo xuất khẩu. Công ty không nên phụ thuộc vào một vài khách hàng truyền thống tại Đông Nam Á. Việc mở rộng sang các phân khúc gạo thơm chất lượng cao tại Châu Phi và Trung Đông tạo nguồn thu mới ổn định. Bên cạnh kinh doanh gạo, đơn vị cần tận dụng nguồn lực từ phân bón, vật tư nông nghiệp và dịch vụ kho bãi. Chiến lược đa ngành giúp san sẻ rủi ro khi thị trường xuất khẩu gạo gặp biến động bất lợi. Ngoài ra, việc ứng dụng công nghệ hiện đại vào dây chuyền sấy, bảo quản và đóng gói là bắt buộc. Hệ thống kho bãi đạt chuẩn giúp duy trì chất lượng hạt gạo trong mùa mưa bão. Công ty cần áp dụng các công cụ phái sinh tài chính để phòng ngừa rủi ro tỷ giá. Đội ngũ nhân sự phụ trách ngoại thương phải được đào tạo bài bản về pháp luật quốc tế và kỹ năng đàm phán hợp đồng.

3.1. Đa dạng hóa thị trường và danh mục ngành nghề kinh doanh

Đa dạng hóa là phương pháp giảm thiểu rủi ro kinh doanh tối ưu nhất. Công ty Cổ phần Lương thực Bình Trị Thiên cần chủ động khai thác các thị trường ngách bên cạnh thị trường truyền thống. Việc tiếp cận thị trường Châu Phi và Trung Đông giúp doanh nghiệp không bị phụ thuộc vào một khu vực địa lý đơn lẻ. Đồng thời, mô hình kinh doanh đa ngành cần được củng cố mạnh mẽ. Công ty kết hợp sản xuất kinh doanh phân bón, thuốc bảo vệ thực vật và khai thác dịch vụ kho vận. Doanh thu từ dịch vụ ăn uống và khách sạn cũng góp phần bù đắp khi xuất khẩu gặp khó khăn. Sự phân tán rủi ro này bảo đảm doanh nghiệp duy trì dòng tiền ổn định quanh năm.

3.2. Ứng dụng công nghệ và hoàn thiện chuỗi cung ứng logistics

Đầu tư công nghệ hiện đại là giải pháp cốt lõi để nâng cao năng lực kiểm soát chất lượng gạo. Doanh nghiệp cần hiện đại hóa dây chuyền chế biến nhằm đáp ứng các tiêu chuẩn vệ sinh quốc tế. Việc áp dụng phần mềm quản lý kho bãi giúp giám sát độ ẩm và độ hao hụt hạt gạo chính xác. Bên cạnh đó, công ty cần tối ưu hóa quy trình logistics từ nội địa ra cảng biển quốc tế. Doanh nghiệp nên ký hợp đồng dài hạn với các hãng tàu uy tín để giữ giá cước ổn định. Việc liên kết chặt chẽ với các đơn vị giao nhận giúp đẩy nhanh tốc độ thông quan hải quan. Chuỗi cung ứng vận hành thông suốt sẽ hạn chế tối đa nguy cơ hư hỏng và phát sinh chi phí lưu bãi container.

IV. Kết luận về rủi ro xuất khẩu gạo của Lương thực Bình Trị Thiên

Đánh giá rủi ro trong xuất khẩu gạo là yêu cầu cấp thiết đối với Công ty Cổ phần Lương thực Bình Trị Thiên. Thị trường quốc tế mang lại nhiều cơ hội nhưng luôn đi kèm thách thức thương mại khôn lường. Nắm bắt bản chất rủi ro pháp lý, tài chính và logistics giúp doanh nghiệp chủ động kiến tạo giải pháp ứng phó. Việc chuyển dịch từ cơ chế đối phó thụ động sang hệ thống phòng ngừa chủ động là bước tiến chiến lược. Doanh nghiệp bảo vệ được uy tín thương trường và giữ vững dòng vốn lưu động trước mọi biến động ngoại cảnh. Đa dạng hóa ngành nghề và số hóa chuỗi cung ứng là hướng đi tất yếu của doanh nghiệp. Nguồn nhân lực chất lượng cao cùng sự am hiểu tập quán thương mại quốc tế sẽ tạo nên lợi thế cạnh tranh bền vững. Những bài học thực tiễn từ khóa luận cung cấp góc nhìn sâu sắc cho công tác quản trị rủi ro xuất khẩu. Áp dụng đồng bộ các giải pháp này giúp doanh nghiệp phát triển mạnh mẽ và đóng góp tích cực cho kinh tế nông sản khu vực miền Trung.

4.1. Đánh giá tổng hợp năng lực quản trị rủi ro hiện tại

Công ty Cổ phần Lương thực Bình Trị Thiên đã từng bước xây dựng quy trình quản trị thương mại quốc tế chặt chẽ. Đơn vị chủ động mở rộng mạng lưới khách hàng ra nhiều châu lục để giảm thiểu phụ thuộc thị trường. Năng lực tài chính và hệ thống cơ sở vật chất kho bãi ngày càng được củng cố. Tuy nhiên, doanh nghiệp vẫn gặp thách thức trước các biến động tỷ giá và thay đổi chính sách đột ngột. Việc đánh giá rủi ro định kỳ giúp ban lãnh đạo nhận ra các hạn chế trong chuỗi cung ứng. Doanh nghiệp cần tiếp tục chuẩn hóa quy trình phân tích và giám sát đối tác thương mại. Nâng cao năng lực phản ứng nhanh trước các rào cản kỹ thuật là ưu tiên hàng đầu hiện nay.

4.2. Khả năng ứng dụng thực tiễn cho ngành xuất khẩu gạo

Mô hình đánh giá rủi ro của doanh nghiệp đem lại giá trị tham khảo lớn cho các đơn vị cùng ngành. Các doanh nghiệp xuất khẩu gạo miền Trung có thể áp dụng quy trình nhận diện nguy cơ tương tự. Việc kết hợp đa dạng hóa sản phẩm và kinh doanh đa ngành giúp bảo toàn nguồn vốn an toàn. Mô hình này hỗ trợ doanh nghiệp tránh phụ thuộc hoàn toàn vào biến động đơn lẻ của giá lương thực thế giới. Ngoài ra, việc chủ động ứng dụng công nghệ bảo quản và số hóa logistics là bài học thực tế then chốt. Sự chuẩn bị kỹ lưỡng về mặt pháp lý và hợp đồng giúp phòng ngừa tranh chấp quốc tế hiệu quả. Đây là phương thức thực tế để nông sản Việt Nam vươn xa và nâng tầm giá trị thương hiệu.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Phan Mỹ Khánh Hiền (ngành Logistics và Quản lý chuỗi cung ứng, Trường Đại học Kinh tế – Đại học Huế, khóa 2020–2024, hoàn thành năm 2025) tiếp cận vấn đề quản trị rủi ro chuỗi cung ứng trong lĩnh vực nông sản xuất khẩu. Xuất khẩu gạo giữ vị trí chiến lược trong cơ cấu kinh tế nông nghiệp Việt Nam, tham gia sâu vào mạng lưới thương mại toàn cầu. Tuy nhiên, hoạt động này thường xuyên chịu tác động bởi tính bất định của thị trường nông sản thế giới, sự biến động tỷ giá hối đoái, rào cản kỹ thuật thương mại, cũng như các đứt gãy logistics xuyên biên giới.

Công ty Cổ phần Lương thực Bình Trị Thiên là doanh nghiệp có kinh nghiệm thực tế trong lĩnh vực thu mua, chế biến và phân phối lương thực tại khu vực miền Trung, đồng thời tham gia xuất khẩu gạo sang các thị trường quốc tế. Hoạt động kinh doanh của đơn vị đối mặt với nhiều nguy cơ tiềm ẩn từ nguồn cung, bảo quản phẩm cấp hạt gạo, biến động giá thu mua, chi phí vận tải biển cho đến các rủi ro pháp lý và thanh toán quốc tế. Do đó, tác giả lựa chọn đề tài "Đánh giá rủi ro trong xuất khẩu gạo của Công ty Cổ phần Lương thực Bình Trị Thiên" nhằm nhận diện và đo lường các nguy cơ, từ đó xây dựng giải pháp quản trị phù hợp.

Mục tiêu chung của nghiên cứu là đánh giá rủi ro trong xuất khẩu gạo của Công ty Cổ phần Lương thực Bình Trị Thiên, xác định các loại rủi ro và mức độ ảnh hưởng của chúng, từ đó đề xuất các giải pháp nhằm giảm thiểu rủi ro và cải thiện hiệu quả xuất khẩu. Ba nhiệm vụ/mục tiêu cụ thể được xác định gồm:

1. Hệ thống hóa cơ sở lý luận và thực tiễn về rủi ro và đánh giá rủi ro trong xuất khẩu gạo.
2. Đánh giá thực trạng và rủi ro trong xuất khẩu gạo của Công ty Cổ phần Lương thực Bình Trị Thiên.
3. Đề xuất các giải pháp nhằm giảm thiểu rủi ro và nâng cao hiệu quả quản lý rủi ro trong xuất khẩu gạo tại Công ty Cổ phần Lương thực Bình Trị Thiên.

Đối tượng nghiên cứu của khóa luận là các loại rủi ro trong xuất khẩu gạo tại Công ty Cổ phần Lương thực Bình Trị Thiên, trải dài từ các khâu thu mua, chế biến, bảo quản, vận chuyển, thủ tục hải quan cho đến thanh toán quốc tế. Phạm vi nghiên cứu được xác định cụ thể:

• Về nội dung: Tập trung đánh giá mức độ của các yếu tố rủi ro trong quy trình xuất khẩu, ảnh hưởng của các yếu tố rủi ro đến hiệu quả kinh doanh và rà soát các biện pháp quản trị rủi ro hiện có của doanh nghiệp.
• Về không gian: Nghiên cứu thực tế tại trụ sở Công ty Cổ phần Lương thực Bình Trị Thiên (địa chỉ: số 56B Nguyễn Chí Diểu, Phường Đông Ba, Thành phố Huế, Tỉnh Thừa Thiên Huế).
• Về thời gian: Dữ liệu sơ cấp được điều tra, thu thập trong giai đoạn từ ngày 18/11/2024 đến ngày 23/02/2025; dữ liệu thứ cấp về kết quả hoạt động kinh doanh và số liệu xuất khẩu được thu thập trong giai đoạn 3 năm từ 2022 đến 2024.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khung lý thuyết của khóa luận được xây dựng dựa trên tiêu chuẩn quản lý rủi ro quốc tế ISO 31000:2018 (định nghĩa rủi ro là "ảnh hưởng của sự không chắc chắn đến các mục tiêu") và khuôn khổ Quản trị Rủi ro Doanh nghiệp COSO ERM 2017 (xem xét rủi ro là "khả năng xảy ra các sự kiện có thể ảnh hưởng tiêu cực đến việc đạt được các mục tiêu kinh doanh"). Hai thuộc tính nền tảng của rủi ro được tác giả vận dụng xuyên suốt là xác suất xảy ra (Probability) và mức độ tác động (Impact).

Căn cứ theo lý thuyết quản trị chuỗi cung ứng và kinh doanh quốc tế, hệ thống rủi ro trong khóa luận được phân loại thành rủi ro nội bộ (phát sinh từ hoạt động sản xuất, kiểm soát chất lượng, quản lý dòng tiền, nguồn nhân lực) và rủi ro bên ngoài (thị trường, kinh tế vĩ mô, chính sách thương mại, biến động tỷ giá, thiên tai, dịch bệnh). Ngoài ra, nghiên cứu viện dẫn cơ sở pháp lý và văn bản quy phạm liên quan đến quá trình hình thành doanh nghiệp như Quyết định số 895/QĐ-TTg ngày 04/10/2002 của Thủ tướng Chính phủ, Quyết định số 4355/QĐ/BNN-TCCB ngày 16/10/2002, Quyết định số 497/QĐ-BNN-TCCB ngày 08/03/2005 và Quyết định số 3624/QĐ-BNN-ĐMDN ngày 26/12/2005 của Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn.

Phương pháp nghiên cứu kết hợp giữa kỹ thuật phân tích định tính và định lượng:

• Phương pháp định tính: Sử dụng kỹ thuật phỏng vấn sâu với mẫu gồm 3 cán bộ quản lý chủ chốt của công ty thuộc phòng Kinh doanh và phòng Tài chính - Kế toán. Nội dung phỏng vấn tập trung nhận diện nguy cơ, tác nhân gây rủi ro, thiệt hại thực tế và đánh giá quy trình ứng phó hiện tại. Đồng thời, tác giả áp dụng ma trận SWOT để phân tích điểm mạnh, điểm yếu nội tại kết hợp cơ hội và thách thức từ môi trường xuất khẩu lương thực.
• Phương pháp định lượng: Sử dụng thống kê mô tả nhằm tổng hợp dữ liệu thứ cấp về doanh thu, sản lượng, kim ngạch xuất khẩu và cơ cấu thị trường giai đoạn 2022–2024; phương pháp so sánh chuỗi thời gian để nhận diện xu hướng biến động.
• Công cụ ma trận đánh giá rủi ro (Risk Matrix): Tác giả thiết lập thang đo 3 mức đối với hai trục xác suất và mức độ tác động nhằm định lượng hóa và trực quan hóa thứ tự ưu tiên xử lý rủi ro.

Tiêu chí	Mức độ	Diễn giải và ngưỡng định lượng
Khả năng xảy ra (Probability)	Cao (High)	Rất có thể xảy ra, tần suất thường xuyên hoặc có tiền lệ (xác suất >70%/năm)
	Trung bình (Medium)	Có thể xảy ra, tần suất không thường xuyên (xác suất 30% - 70%/năm)
	Thấp (Low)	Ít có khả năng xảy ra, tần suất hiếm gặp (xác suất <30%/năm)
Mức độ tác động (Impact)	Cao (High)	Thiệt hại nghiêm trọng, tổn thất từ 20% vốn chủ sở hữu trở lên, giảm sút lớn kim ngạch
	Trung bình (Medium)	Thiệt hại đáng kể, tổn thất từ 5% đến dưới 20% vốn chủ sở hữu, giảm lợi nhuận, trễ giao hàng
	Nhỏ/Thấp (Low)	Thiệt hại không đáng kể, doanh nghiệp tự khắc phục được bằng nguồn lực sẵn có

Nguồn dữ liệu của đề tài bao gồm dữ liệu sơ cấp (thu được từ biên bản phỏng vấn sâu 3 cán bộ công ty từ 18/11/2024 đến 23/02/2025) và dữ liệu thứ cấp (báo cáo nội bộ về tài chính, kinh doanh xuất khẩu giai đoạn 2022–2024 cùng các tài liệu ngành từ Tổng cục Thống kê, Bộ Công Thương, Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn, FAO, UNCITRAL).

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Cơ sở lý luận về đánh giá rủi ro xuất khẩu gạo

Chương này tập trung xây dựng cơ sở lý luận về rủi ro và các phương pháp đánh giá rủi ro trong hoạt động ngoại thương đối với mặt hàng gạo. Tác giả chỉ rõ rủi ro xuất khẩu mang các thuộc tính đặc thù: tính bất định cao do thị trường quốc tế biến động phức tạp, tính liên kết dây chuyền theo chuỗi cung ứng logistics (một sự cố ở khâu kho bãi hay chứng từ có thể gây trễ tàu, hư hỏng gạo và phát sinh tranh chấp hợp đồng), và tính khó kiểm soát do phụ thuộc vào chính sách nước sở tại.

Tác giả hệ thống hóa 5 nhóm rủi ro điển hình trong xuất khẩu gạo:

• Rủi ro thị trường: Biến động giá gạo thế giới dưới tác động cung cầu toàn cầu, sự thay đổi thị hiếu tiêu dùng (nhu cầu dịch chuyển sang gạo đặc sản, gạo hữu cơ), áp lực cạnh tranh từ các cường quốc xuất khẩu như Thái Lan, Ấn Độ, Pakistan, và rủi ro phát sinh từ tồn kho nông sản có tính mùa vụ.
• Rủi ro tài chính: Biến động tỷ giá hối đoái (chênh lệch giữa đồng USD và VND khi thanh toán), rủi ro tín dụng đối tác (nhà nhập khẩu chậm hoặc không thanh toán qua phương thức thanh toán quốc tế), rủi ro thanh khoản nội bộ, biến động lãi suất vay vốn lưu động và áp lực lạm phát chi phí sản xuất.
• Rủi ro hoạt động: Rủi ro kỹ thuật chất lượng (độ ẩm không đạt, tạp chất, sâu mọt, dư lượng thuốc bảo vệ thực vật vượt ngưỡng kiểm định quốc tế); rủi ro logistics (trễ tàu, hư hỏng vỏ bao, tắc nghẽn cảng biển làm đội chi phí lưu container); rủi ro thủ tục hải quan (sai mã HS, vướng kiểm dịch thực vật SPS); và rủi ro gián đoạn dây chuyền xay xát, chế biến.
• Rủi ro pháp lý và chính trị: Tranh chấp hợp đồng mua bán quốc tế, khác biệt hệ thống pháp luật, thay đổi hạn ngạch hoặc thuế quan, bảo hộ mậu dịch, bất ổn chính trị tại quốc gia nhập khẩu và rào cản tham nhũng hành chính.
• Rủi ro khác: Rủi ro thiên tai (bão lũ, hạn hán làm mất mùa tại vùng nguyên liệu), dịch bệnh nông nghiệp trên cây lúa, dịch bệnh trên người gây gián đoạn vận chuyển, và tác động dài hạn của biến đổi khí hậu (nước biển dâng, xâm nhập mặn tại các vựa lúa).

Về quy trình, tác giả phân tích quy trình đánh giá rủi ro chuẩn 6 bước: (1) Xác định mục tiêu, (2) Nhận diện rủi ro, (3) Phân tích rủi ro, (4) Đánh giá mức độ rủi ro, (5) Xử lý rủi ro (với 4 chiến lược: tránh né, giảm thiểu, chuyển giao qua bảo hiểm/công cụ phái sinh, hoặc chấp nhận rủi ro), và (6) Theo dõi, đánh giá hiệu quả định kỳ.

Chương 2: Đánh giá rủi ro trong xuất khẩu gạo tại Công ty Cổ phần Lương thực Bình Trị Thiên

Chương 2 mô tả chi tiết hồ sơ doanh nghiệp và thực trạng quản lý rủi ro chuỗi xuất khẩu gạo của Công ty Cổ phần Lương thực Bình Trị Thiên.

Chỉ tiêu	Thông tin ghi nhận
Tên tiếng Việt	Công ty Cổ phần Lương thực Bình Trị Thiên
Tên tiếng Anh / Tên viết tắt	Binh Tri Thien Food Joint-Stock Company / BINH TRI THIEN FOOD JSC
Mã số thuế / Ngày hoạt động	3300350378 / Hoạt động từ ngày 14/09/2006
Trụ sở chính	56B Nguyễn Chí Diểu, P. Đông Ba, TP. Huế, Tỉnh Thừa Thiên Huế
Người đại diện pháp luật	Ông Hồ Văn Diễn
Tiền thân	Doanh nghiệp nhà nước thuộc Tổng Công ty Lương thực Miền Bắc; hợp nhất từ 3 công ty lương thực Quảng Bình, Quảng Trị, Thừa Thiên Huế (2002)
Cổ phần hóa	Quyết định số 3624/QĐ-BNN-ĐMDN ngày 26/12/2005 (vốn điều lệ ban đầu ghi trong văn bản: 24.000 VNĐ)
Cơ cấu cổ đông	Tổng Công ty Lương thực Miền Bắc (nắm chi phối), Ngân hàng Công thương, Ngân hàng ACB, người lao động và tổ chức khác

Về bộ máy và nhân sự, công ty tổ chức theo mô hình trực tuyến - chức năng gồm Hội đồng quản trị (05 thành viên), Ban kiểm soát (03 thành viên), Ban điều hành, 3 phòng ban tham mưu (Phòng Tài chính - Kế toán, Phòng Kinh doanh, Phòng Tổ chức - Hành chính), 01 Chi nhánh tại Quảng Bình và 02 công ty con (Công ty TNHH MTV Lương thực Quảng Trị, Công ty TNHH MTV Lương thực Thừa Thiên Huế). Tính đến ngày 30/06/2023, tổng nhân sự của công ty là 22 người.

Trình độ học vấn	Số lượng (người)	Tỷ lệ (%)
Sau đại học (Thạc sĩ, Tiến sĩ)	1	4,55
Đại học	8	36,36
Cao đẳng / Trung cấp	5	22,73
Trung học phổ thông	6	27,27
Dưới Trung học phổ thông	2	9,09
Tổng cộng	22	100,00

Về chuỗi giá trị và thị trường: Hoạt động kinh doanh gạo của công ty vận hành theo mô hình khép kín từ thu mua lúa gạo nguyên liệu của nông dân và hợp tác xã, đưa vào nhà máy xay xát chế biến, lưu kho và phân phối. Tại nội địa, sản phẩm cung ứng cho các đại lý, siêu thị trên địa bàn Quảng Bình, Quảng Trị, Thừa Thiên Huế. Trên thị trường quốc tế, công ty xuất khẩu gạo sang các đối tác tại Châu Á (Philippines, Malaysia, Trung Quốc), Châu Phi (Bờ Biển Ngà, Ghana) và một số thị trường mới nổi.

Về phân tích thực trạng rủi ro: Dựa trên kết quả phỏng vấn sâu 3 cán bộ quản lý và tổng hợp số liệu kinh doanh giai đoạn 2022–2024, tác giả lập ma trận SWOT quy trình xuất khẩu và xếp hạng mức độ rủi ro qua Risk Matrix:

• Rủi ro thị trường và rủi ro tài chính được đánh giá là hai nhóm rủi ro có xác suất và mức độ ảnh hưởng lớn nhất. Biến động giá thu mua lúa gạo nội địa chênh lệch với giá ký hợp đồng FOB/CIF xuất khẩu khiến biên lợi nhuận sụt giảm; biến động tỷ giá hối đoái USD/VND tác động trực tiếp đến kết quả kinh doanh quy đổi; thời gian thu hồi nợ quốc tế kéo dài gây áp lực thanh khoản.
• Rủi ro hoạt động và logistics xếp ở mức độ trung bình nhưng thường trực: chi phí cước tàu biển tăng cao trong các mùa cao điểm, nguy cơ gạo bị ẩm mốc hoặc phát sinh sâu mọt khi vận chuyển dài ngày trên biển, việc kiểm soát dư lượng thuốc bảo vệ thực vật đòi hỏi chi phí giám sát chất lượng chặt chẽ.
• Rủi ro pháp lý và chính trị tiềm ẩn nguy cơ gián đoạn hợp đồng khi các quốc gia nhập khẩu thay đổi quy định kiểm định hoặc áp dụng hạn ngạch đột xuất. Tác giả kết luận hệ thống quản lý rủi ro hiện tại của công ty còn mang tính thụ động, dựa trên kinh nghiệm xử lý tình huống của cán bộ phụ trách, chưa có quy trình quản trị rủi ro độc lập và văn bản hóa bài bản.

Chương 3: Định hướng và giải pháp góp phần hạn chế rủi ro trong xuất khẩu gạo tại Công ty Cổ phần Lương thực Bình Trị Thiên

Trên cơ sở phân tích thực trạng, Chương 3 đề xuất định hướng chiến lược và các nhóm giải pháp giảm thiểu rủi ro:

• Định hướng phát triển: Mở rộng thị trường xuất khẩu, tập trung vào các phân khúc gạo có giá trị gia tăng cao, đa dạng hóa đối tác để giảm phụ thuộc vào các thị trường đơn lẻ.
• Giải pháp xử lý các rủi ro mức độ cao (thị trường và tài chính): Đẩy mạnh nghiên cứu dự báo biến động giá nông sản quốc tế trước khi chốt giá hợp đồng xuất khẩu; áp dụng các hợp đồng mua bán kỳ hạn hoặc quyền chọn tỷ giá tại ngân hàng thương mại để bảo hiểm rủi ro tỷ giá; thẩm tra kỹ xếp hạng tín dụng của đối tác nhập khẩu, ưu tiên các phương thức thanh toán an toàn như thư tín dụng không hủy ngang có xác nhận (Confirmed Irrevocable L/C); điều khoản hợp đồng cần quy định rõ trách nhiệm khi phát sinh sự kiện bất khả kháng.
• Giải pháp xử lý rủi ro trung bình và thấp (hoạt động và logistics): Chuẩn hóa quy trình kiểm tra chất lượng từ khâu xay xát, đóng gói theo tiêu chuẩn HACCP và kiểm soát độ ẩm chặt chẽ; lựa chọn các hãng tàu và công ty giao nhận vận tải uy tín; tăng cường quản lý hệ thống kho bãi bảo quản để giảm hao hụt phẩm chất hạt gạo.
• Giải pháp nâng cao năng lực quản trị rủi ro tổng thể: Xây dựng hệ thống quản trị rủi ro doanh nghiệp theo khung chuẩn mực; thiết lập bộ chỉ số đo lường rủi ro then chốt (KRI - Key Risk Indicators) chuyên biệt cho quy trình xuất khẩu gạo; tổ chức đào tạo chuyên sâu về nghiệp vụ ngoại thương, thanh toán quốc tế và phân tích hợp đồng cho đội ngũ cán bộ; tăng cường cơ chế báo cáo và giám sát rủi ro định kỳ giữa phòng Kinh doanh và phòng Tài chính - Kế toán.

Kết quả và đóng góp

Nghiên cứu mang lại các kết quả cụ thể dựa trên số liệu và dữ kiện thực tế:

• Nhận diện toàn diện các nguồn phát sinh rủi ro trong quy trình xuất khẩu gạo của Công ty Cổ phần Lương thực Bình Trị Thiên, xác lập bằng chứng cho thấy rủi ro thị trường và rủi ro tài chính là hai nhóm rủi ro có tần suất xuất hiện và biên độ thiệt hại tài chính lớn nhất đối với công ty trong chu kỳ kinh doanh 2022–2024.
• Đánh giá khách quan thực trạng tổ chức: Công ty vận hành bộ máy tinh gọn (22 nhân sự), tỷ lệ có trình độ đại học và sau đại học đạt gần 41%, tuy nhiên hoạt động quản trị rủi ro chưa được chuyên môn hóa thành phòng ban chuyên trách mà vẫn thực hiện kiêm nhiệm giữa bộ phận kinh doanh và kế toán.
• Đề xuất hệ thống giải pháp mang tính ứng dụng thực tế: Thiết kế quy trình đánh giá 6 bước, xây dựng bảng chỉ số cảnh báo rủi ro sớm (KRI) và định hướng sử dụng công cụ tài chính phái sinh bảo hiểm tỷ giá và giá hàng hóa.
• Tác giả đưa ra các kiến nghị đối với ban lãnh đạo công ty (hoàn thiện cơ chế giám sát rủi ro, đầu tư công nghệ bảo quản) và kiến nghị đối với các cơ quan quản lý nhà nước (Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn, Bộ Công Thương trong việc hỗ trợ cung cấp thông tin thị trường, kiểm dịch thực vật và hỗ trợ xúc tiến thương mại).
• Đóng góp khoa học: Khóa luận đóng góp một khung phân tích đánh giá rủi ro kết hợp giữa định tính (phỏng vấn sâu, SWOT) và định lượng (ma trận xác suất - tác động) áp dụng cụ thể cho một doanh nghiệp thương mại lương thực cấp vùng tại miền Trung Việt Nam.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Khóa luận tồn tại một số giới hạn xuất phát từ phạm vi nghiên cứu:

• Về phạm vi mẫu điều tra sơ cấp: Khảo sát định tính thông qua phỏng vấn sâu mới dừng lại ở quy mô 3 cán bộ quản lý nội bộ của hai phòng ban (Kinh doanh và Tài chính - Kế toán), chưa mở rộng phỏng vấn các đối tác nhập khẩu nước ngoài, đơn vị cung ứng dịch vụ logistics, hoặc các chuyên gia độc lập trong ngành gạo.
• Về phạm vi không gian và dữ liệu: Đề tài tập trung phân tích một doanh nghiệp duy nhất tại Thừa Thiên Huế trong khung thời gian 2022–2024, do đó khả năng khái quát hóa cho toàn ngành xuất khẩu gạo miền Trung còn hạn chế.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Mở rộng cỡ mẫu khảo sát đối với các doanh nghiệp xuất khẩu gạo lân cận; thu thập dữ liệu định lượng dài hạn hơn; ứng dụng các mô hình kinh tế lượng hoặc mô hình hồi quy đa biến để kiểm định định lượng mức độ ảnh hưởng của biến động tỷ giá và giá lúa gạo thế giới đến doanh thu xuất khẩu thực tế.

Giá trị tham khảo

Nội dung khóa luận là tài liệu tham khảo cho sinh viên, học viên chuyên ngành Logistics và Quản lý chuỗi cung ứng, Kinh doanh quốc tế, Thương mại quốc tế khi thực hiện các đề tài về nhận diện, đánh giá và kiểm soát rủi ro trong chuỗi cung ứng hàng nông sản xuất khẩu.

Các phần có giá trị thực tiễn cao bao gồm:

• Khung phân loại chi tiết các yếu tố rủi ro đặc thù của ngành gạo (từ tiêu chuẩn độ ẩm, sâu mọt, kiểm dịch SPS đến rủi ro thanh toán L/C và biến động giá quốc tế).
• Bảng ma trận đánh giá rủi ro (Risk Matrix) phân định các ngưỡng định lượng xác suất và tỷ lệ tổn thất trên vốn chủ sở hữu.
• Bảng ví dụ về hệ thống chỉ số rủi ro then chốt (KRI) và quy trình ứng phó rủi ro ngoại thương áp dụng cho các doanh nghiệp quy mô vừa và nhỏ.

Câu hỏi thường gặp

Khóa luận sử dụng các phương pháp nào để nhận diện và đo lường rủi ro xuất khẩu tại công ty? Khóa luận kết hợp phương pháp định tính và định lượng: điều tra sơ cấp qua phỏng vấn sâu 3 cán bộ quản lý phòng Kinh doanh và Tài chính - Kế toán (từ 18/11/2024 đến 23/02/2025), phân tích SWOT môi trường kinh doanh, thống kê mô tả số liệu kinh doanh thứ cấp giai đoạn 2022–2024, và phân loại ưu tiên rủi ro thông qua Ma trận đánh giá rủi ro (Risk Matrix).

Hai nhóm rủi ro nào được xác định có mức độ ảnh hưởng lớn nhất đối với hoạt động xuất khẩu của Công ty Bình Trị Thiên? Kết quả phân tích định tính và xếp hạng ma trận rủi ro xác định rủi ro thị trường (biến động giá gạo thế giới, thay đổi thị hiếu, cạnh tranh từ các nước xuất khẩu) và rủi ro tài chính (biến động tỷ giá USD/VND, rủi ro tín dụng đối tác chậm thanh toán, rủi ro thanh khoản) là hai nhóm rủi ro có mức độ tác động nghiêm trọng nhất đến kết quả xuất khẩu của công ty.

Thang đo mức độ tác động (Impact) trong ma trận đánh giá rủi ro của tác giả được lượng hóa như thế nào? Mức độ tác động được chia làm 3 bậc dựa trên mức tổn thất vốn và doanh thu: Mức Cao (tổn thất từ 20% vốn chủ sở hữu trở lên, sụt giảm đáng kể kim ngạch và uy tín); Mức Trung bình (tổn thất từ 5% đến dưới 20% vốn chủ sở hữu, suy giảm lợi nhuận, trễ hạn giao hàng); Mức Nhỏ/Thấp (tổn thất không đáng kể, giải quyết được bằng nguồn lực nội bộ sẵn có).

Đặc điểm quy mô nhân sự và cơ cấu học vấn của Công ty Cổ phần Lương thực Bình Trị Thiên tại thời điểm nghiên cứu ra sao? Tính đến ngày 30/06/2023, công ty có quy mô 22 người. Cơ cấu trình độ học vấn gồm: Sau đại học có 1 người (chiếm 4,55%), Đại học có 8 người (chiếm 36,36%), Cao đẳng/Trung cấp có 5 người (chiếm 22,73%), Trung học phổ thông có 6 người (chiếm 27,27%), và dưới Trung học phổ thông có 2 người (chiếm 9,09%).

Tác giả đề xuất những giải pháp trọng tâm nào để kiểm soát rủi ro thị trường và tài chính? Các giải pháp trọng tâm gồm: sử dụng công cụ phái sinh tài chính để phòng ngừa biến động giá và tỷ giá; áp dụng phương thức thanh toán an toàn (thư tín dụng L/C không hủy ngang có xác nhận); hoàn thiện hệ thống quản trị rủi ro; xây dựng bộ chỉ số KRI cảnh báo rủi ro sớm và mở rộng tìm kiếm khách hàng tại các thị trường tiềm năng ngoài thị trường truyền thống.

Kết luận

Khóa luận của tác giả Phan Mỹ Khánh Hiền đã hệ thống hóa cơ sở lý luận về quản trị rủi ro chuỗi cung ứng xuất khẩu nông sản theo chuẩn mực ISO 31000:2018 và COSO ERM 2017. Thông qua kết hợp phỏng vấn sâu, phân tích SWOT và ma trận rủi ro xác suất - tác động, tác giả đã đánh giá thực trạng xuất khẩu gạo giai đoạn 2022–2024 của Công ty Cổ phần Lương thực Bình Trị Thiên, xác định rủi ro thị trường và tài chính là hai nhóm nguy cơ trọng yếu. Hệ thống giải pháp đề xuất tập trung vào việc chuẩn hóa quy trình kiểm soát rủi ro 6 bước, ứng dụng công cụ phái sinh phòng ngừa rủi ro tài chính và xây dựng chỉ số cảnh báo rủi ro KRI. Công trình là tài liệu tham khảo có giá trị học thuật và thực tiễn đối với công tác quản trị rủi ro chuỗi cung ứng tại các doanh nghiệp xuất khẩu lương thực.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ ĐÁNH GIÁ RỦI RO XUẤT KHẨU GẠO 1. Khái niệm về rủi ro xuất khẩu 1. Định nghĩa rủi ro Trong cuộc sống hàng ngày, khái niệm “rủi ro” thường được hiểu một cách trực quan và gắn liền với những điều không chắc chắn, những nguy cơ tiềm ẩn có thể gây ra tổn thất hoặc hậu quả tiêu cực. Khi nói đến rủi ro, chúng ta thường nghĩ đến khả năng xảy ra một sự kiện không mong muốn, và những ảnh hưởng tiêu cực mà nó có thể mang lại.

Từ điển Oxford (Oxford Learner's Dictionaries) định nghĩa rủi ro là “khả năng một điều gì đó tồi tệ sẽ xảy ra”. Đây là một cách hiểu đơn giản nhưng phản ánh được bản chất cốt lõi của rủi ro trong nhận thức thông thường. Tuy nhiên, trong lĩnh vực kinh doanh và quản lý, đặc biệt là trong bối cảnh xuất khẩu, định nghĩa về rủi ro cần được tiếp cận một cách hệ thống và chi tiết hơn. Rủi ro không chỉ đơn thuần là khả năng xảy ra sự cố, mà còn bao gồm cả những yếu tố liên quan đến sự không chắc chắn và những ảnh hưởng tiềm tàng của nó đối với mục tiêu của tổ chức.

Tiêu chuẩn ISO 31000:2018 về quản lý rủi ro đã đưa ra một định nghĩa toàn diện và được chấp nhận rộng rãi, đó là: “Rủi ro là ảnh hưởng của sự không chắc chắn đến các mục tiêu” (ISO, 2018). Định nghĩa này nhấn mạnh rằng rủi ro gắn liền với sự không chắc chắn, và sự không chắc chắn này có thể có tác động tích cực hoặc tiêu cực đến việc đạt được mục tiêu của tổ chức. Trong bối cảnh quản lý rủi ro, chúng ta thường tập trung vào những tác động tiêu cực, tức là những rủi ro có thể cản trở hoặc gây tổn thất cho doanh nghiệp. Một định nghĩa khác, được trình bày trong khuôn khổ COSO về Quản trị Rủi ro Doanh nghiệp (COSO ERM), cũng làm rõ hơn bản chất đa chiều của rủi ro.

COSO (2017) định nghĩa rủi ro là “khả năng xảy ra các sự kiện có thể ảnh hưởng tiêu cực đến việc đạt được các mục tiêu kinh doanh”. Định nghĩa này nhấn mạnh đến: - Khả năng xảy ra: Rủi ro luôn liên quan đến xác suất xảy ra của một sự kiện. Sự kiện này có thể là một biến cố bất ngờ, một xu hướng thị trường thay đổi, hoặc bất kỳ yếu tố nào khác có thể ảnh hưởng đến hoạt động kinh doanh. - Sự kiện có thể ảnh hưởng tiêu cực: Trọng tâm của định nghĩa này là những sự kiện có khả năng gây ra những hậu quả không mong muốn, làm suy giảm giá trị doanh SVTH: Phan Mỹ Khánh Hiền 6 Khóa luận cuối khóa GVHD: TS.

Trần Hạnh Lợi nghiệp, gây tổn thất tài chính, hoặc ảnh hưởng đến uy tín và hoạt động của tổ chức. - Việc đạt được các mục tiêu kinh doanh: Rủi ro luôn được xem xét trong mối quan hệ với mục tiêu mà doanh nghiệp muốn đạt được. Bất kỳ yếu tố nào cản trở hoặc làm chậm trễ việc đạt được mục tiêu đều có thể được coi là rủi ro. Như vậy, có thể thấy rằng, dù được định nghĩa theo cách nào, rủi ro luôn chứa đựng hai yếu tố cốt lõi: xác suất xảy ra và mức độ tác động.

Để đánh giá và quản lý rủi ro hiệu quả, chúng ta cần phải xem xét cả hai khía cạnh này. Một rủi ro có xác suất xảy ra cao nhưng mức độ tác động thấp có thể không cần ưu tiên xử lý bằng một rủi ro có xác suất xảy ra thấp nhưng mức độ tác động cực kỳ nghiêm trọng.