Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Cơ sở khoa học của đề tài 1. Cơ sở lý luận - Khái niệm về đất đai: Đất là tài nguyên vô giá của quốc gia, là tư liệu sản xuất đặc biệt, là thành phần quan trọng của môi trường sống, là địa bàn phân bố các khu dân cư, xây dựng các cơ sở kinh tế, văn hoá, xã hội, an ninh quốc phòng. Tuy nhiên vai trò của đất đối với từng ngành rất khác nhau, do đó việc sử dụng đất phải đảm bảo các nguyên tắc sau: + Đúng quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất và đúng mục đích sử dụng đất + Tiết kiệm có hiệu quả, bảo vệ môi trường và không làm tổn hại đến lợi ích chính đáng của các đối tượng xung quanh.
+ Người sử dụng đất thực hiện các quyền, nghĩa vụ của mình trong thời gian sử dụng đất theo quy định của luật đất đai và các quy định khác của luật pháp có liên quan. Trong ngành công nghiệp đất đai là tư liệu sản xuất chủ yếu không có gì thay thế được. Đối với trong sản xuất nông nghiệp đất đai là tư liệu sản xuất đặc biệt, các hoạt động sản xuất nông nghiệp đều phải thông qua đất đai khi mà cuộc sống xã hội phát triển ở mức cao, chức năng của đất từng bước được mở rộng, nên sử dụng đất đai càng trở nên phức tạp. Về mặt kinh tế, sử dụng đất đai là hệ thống các biện pháp điều hoà mối quan hệ giữa người và đất trong tổ hợp các nguồn tài nguyên thiên nhiên khác và môi trường.
Như vậy, có thể hiểu đất đai là một khoảng không giới hạn theo chiều thẳng đứng và theo chiều nằm ngang có vai trò quan trọng trong hoạt động sản xuất cũng như trong cuộc sống của con người. - Khái niệm về khu công nghiệp: Theo Nghị định số 29/2008/NĐ-CP ngày 14/03/2008 của Chính phủ quy định về khu công nghiệp, khu chế xuất và khu kinh tế có hiệu lực ngày 14/04/2008 có quy định tại điều 2 định nghĩa khu công nghiệp như sau: e 5 Khu công nghiệp là khu chuyên sản xuất hàng công nghiệp và thực hiện các dịch vụ cho sản xuất công nghiệp, có ranh giới địa lý xác định, được thành lập theo điều kiện, trình tự và thủ tục quy định tại Nghị định này [6]. - Doanh nghiệp khu công nghiệp: là doanh nghiệp được thành lập và hoạt động trong khu công nghiệp, gồm doanh nghiệp sản xuất và doanh nghiệp dịch vụ. Doanh nghiệp sản xuất khu công nghiệp là doanh nghiệp sản xuât hàng công nghiệp được thành lập và hoạt động trong KCN.
Doanh nghiệp dịch vụ KCN là doanh nghiệp được thành lập và hoạt động trong KCN, thực hiện dịch vụ và các công trình kết cấu hạ tầng KCN, dịch vụ sản xuât công nghiệp [6]. - Ban quản lý khu công nghiệp: Là cơ quản lý trực tiếp của các KCN trong phạm vi địa lý hành chính của một tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương, hoặc Ban quản lý một KCN, hoặc Ban quản lý khu công nghiệp trên địa bàn liên tỉnh, do Thủ tướng Chính phủ quyết định thành lập và được sử dụng con dấu quốc huy. - Quy hoạch sử dụng đất khu công nghiệp: Quy hoạch sử dụng đất KCN gồm: xác lập cơ cấu sử dụng đất theo phương án chọn, cụ thể hóa bố cục các khu chức năng, trong đó đặc biệt là tiến hành chi lô đất xây dựng xí nghiệp công nghiệp trong các khu đất dành cho xí nghiệp công nghiệp. Xác định các chỉ tiêu kinh tế kỹ thuật của từng lô đất như: Diện tích, mật độ, xây dựng, chiều cao, hệ số sử dụng đất.
Quy hoạch KCN phải được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt và phù hợp với quy hoạch phát triển kinh tế - xã hội, chiến lược CNH-HĐH của vùng và địa phương. Địa điểm các KCN phải thuận lợi, gần các đầu mối giao thông quan trọng, gần với các nguồn cung cấp nguyên liệu và nơi tiêu thụ sản phẩm. e 6 Địa điểm xây dựng các KCN phải đảm bảo các yêu cầu kỹ thuật, địa hình khu đất, địa chất công trình, thủy văn, khoảng cách so với khu dân cư. Đây là những vấn đề phức tạp liên quan chặt chẽ đến công tác thiết kế, xây dựng và phát triển sau này, ảnh hưởng nhiều đến vốn đầu tư xây dựng.
Diện tích KCN cần phải đủ xây dựng trước mắt cũng như có khả năng phát triển mở rộng KCN, không gây ra sự đảo lộn hoặc thay đổi quá nhiều qua thời kỳ thay đổi sản xuất hay mở rộng các xí nghiệp công nghiệp. - Hệ thống hạ tầng kỹ thuật: Hệ thống hạ tầng kỹ thuật hoặc kết cấu hạ tầng KCN được hiểu như nhau là các công trình kỹ thuật san nền, đường giao thông, sân bãi, cung cấp điện, cung cấp nước sạch, thoát nước, xử lý chất thải và cung cấp các nguồn năng lượng khác[6]. Các nhân tố tác động đến việc sử dụng đất trong KCN - Điều kiện tự nhiên:Điều kiện tự nhiên bao gồm các nhân tố như địa hình, thổ nhưỡng, ánh sáng lượng mưa, vị trí địa lý. Do đó chúng ta phải xem xét điều kiện tự nhiên ở mỗi khu vực để có biện pháp bố trí, quy hoạch sử dụng đất sao cho phù hợp, tiết kiệm và hiệu quả.
KCN phải được bố trí tại vị trí có khả năng xây dựng kết cấu hạ tầng hiệu quả và thuận lợi, có khả năng mở rộng diện tích khi phát triển và có khả năng liên kết thành các cụm công nghiệp. Địa điểm phải gắn các trung tâm kinh tế, các đầu mối giao thông và nguồn cung ứng điện, nước. - Môi trường đầu tư Các nhà đầu tư vào KCN không chỉ quan tâm đến giá thuê đất, tận dụng về nhân công giá rẻ, còn đặc biệt quan tâm chú ý đến môi trường đầu tư. Nhằm tạo điều kiện thu hút các nhà đầu tư vào khu công nghiệp, việc cải cách hành chính đơn giản từ cấp giấy phép đăng ký đầu tư, giấy phép xây dựng đến chính sách thuế đóng vai trò quan trọng.
Hầu hết các quốc gia trên thế giới đều áp dụng quy chế một cửa để giảm thiểu tối đa thủ tục hành chính cho các nhà đầu tư. e 7 - Kết cấu hạ tầng Hầu hết các khu công nghiệp đều hình thành và phát triển trên các khu đất mới do đó cần phải đảm bảo điều kiện về kết cấu hạ tầng cả trong lẫn ngoài hàng rào KCN. Nhằm đảm bảo xử lý ô nhiễm môi trường, ngoài cơ sở hạ tầng như điện, nước, đường giao thông, hệ thống xử lý nước thải, chất thải. Hiện nay, hầu như các KCN được quy hoạch phát triển tại các khu vực có sẵn hệ thống giao thông liên tỉnh, liên huyện hay hệ thống giao thông huyết mạch của quốc gia do nhà nước xây dựng.
Đó là một lợi thế rất lớn mà các nhà đầu tư trong KCN được nhà nước tạo điều kiện phát triển, vì vậy các KCN cần phải hoàn thiện hệ thống giao thông nội bộ bên trong KCN. Ngoài ra còn có các nhân tố khác như: + Con người: là nhân tố quyết định, chi phối chủ yếu trong quá trình sử dụng đất, vì đất sử dụng dưới dạng hình thức như thế nào, tốt hay xấu, với mục đích như thế nào là đều do con người tác động mà nên. + Nhân tố không gian: đây là một trong các nhân tố hạn chế của việc sử dụng đất mà nguyên nhân là do không gian và vị trí của đất không thay đổi trong quá trình sử dụng đất, hay chính là có tính cố định vị trí. Trong khi đất đai là điều kiện không gian cho mọi hoạt động kinh doanh, sản xuất mà tài nguyên đất lại có hạn, bởi vậy mà đây là nhân tố hạn chế lớn nhất đối với việc sử dụng đất.
Vì vậy trong quá trình sử dụng đất phải đảm bảo hiệu quả, hợp lý, tiết kiệm để phát triển tài nguyên đất bền vững. + Nhân tố kinh tế xã hội: bao gồm dân số, lao động, cơ cấu kinh tế, chính sách, tình hình phát triển kinh tế của vùng. Đây là nhân tố chủ đạo và có ý nghĩa đối với việc sử dụng đất vì phương hướng sử dụng đất được quyết định bởi mục tiêu phát triển kinh tế và yêu cầu của xã hội. Tác động của KCN đối với kinh tế - xã hội 1.
Các tác động tích cực của KCN. - KCN tạo động lúc để thúc đẩy CNH-HĐH đất nước là nơi chuyển giao công nghệ gắn liền với thực tế sản xuất của các nhà đầu tư, tiếp nhận các phương pháp quản lý khoa học hiệu quả, gia tăng thu hút đầu tư trong và ngoài nước. - Khu công nghiệp kích thích các loại hình dịch vụ sản xuất công nghiệp phát triển như: điện, nước, tài chính ngân hàng, xử lý chất thải, nước thải, dịch vụ vận tải, dịch vụ cho thuê nhà, bưu chính viễn thông và nhiều loại hình khác. - KCN tác động đến dịch chuyển cơ cấu kinh tế theo hướng tích cực, tăng dần tỷ trọng công nghiệp và dịch vụ, giảm dần tỷ trọng nông nghiệp.
Sự hình thành các KCN đã đóng góp tỷ trong sản xuất ngành công nghiệp tăng đáng kể. - Góp phần tạo việc làm và phát triển nguồn nhân lực địa phương. Quá trình phát triển các KCN đã thu hút lực lượng lớn lao động vào làm việc trong khu công nghiệp. Nói cách khác KCN góp phần giảm tỷ lệ thất nghiệp và hộ nghèo một cách đáng kể, đồng thời giảm thiểu tệ nạn xã hội do thất nghiệp gây nên.
Những tác động tiêu cực của KCN Nếu quy hoạch các KCN, chính sách phát triển khu công nghiệp chưa khoa học hợp lý, quản lý Nhà nước đối với KCN thiếu chặt chẽ sẽ gây ra những tác động lan tỏa mang tính tiêu cực ảnh hưởng đến chất lượng tăng trưởng kinh tế, đến xã hội và đến môi trường sống, những ảnh hưởng tiêu cực có thể xảy ra là: - Các tác động tiêu cực về môi trường như: ô nhiễm nước thải, rác thải, ô nhiễm tiếng ồn, ô nhiễm không khí và các tác động môi sinh môi trường sống khác đã gây lên bức xúc cho bà con nhân dân. e 9 - Các tác động tiêu cực của KCN đến điều kiện kinh tế xã hội. Nhiều địa phương phát triển ồ ạt và công tác quy hoạch KCN thiếu đồng bộ, không phù hợp với tầm nhìn chiến lược đã tạo lên sự phát triển không đồng bộ giữa môi trường bên trong và bên ngoài hàng rào KCN, khả năng thu hút đầu tư hạn chế, tỷ lệ lấp đầy đất KCN thấp gây lãng phí tài nguyên đất [21].