Chương 1 TỎNG QUAN TÀI LIỆU 1.1 Giới thiệu về cây ngô 1.1 Nguồn gốc và lịch sử phát triển 1.1 Nguồn gốc Theo Nguyễn Thế Hùng (2017) nguồn gốc của cây ngô như sau: Nguồn gốc di truyền: Nhờ quá trình trồng trọt, sự tác động của con người thông qua việc chọn lọc, lai tạo, cây ngô đã tồn tại và phát triển rộng rãi như ngày nay. Lennaeus (1737) trong tác pham “Genera plantarum” của minh đã đặt tên ngô là Zea mays L. Cụm từ Zea mays được ghép từ hai tir “Zea” có nguồn gốc từ Hy Lap, được sử dụng trong việc phân loại sự khác nhau của các loại cây lấy hạt, còn từ “Mays” có nguồn gốc từ người da đỏ “mayhie” hoặc “mariti” có nghĩa là quý hiếm. Theo lịch sử tiến hoá, có nhiều nguồn gốc về giải thiết di truyền của cây bắp có thể tóm lược như sau: (1) La con lai giữa Teosinte và thành viên không rõ thuộc chi Andropogoneae.
(2) Là con lai nhị bội tự nhiên giữa các loại ngô châu A thuộc chi Maydeae va Andropogoneae. (3) Là con lai giữa ngô boc, Teosinte va Tripsacum. (4) La con lai của ngô bọc Mỹ và Tripsacum Trung Mỹ tới Teosinte. (5) Ngô, Teosinte và Tripsacum bắt nguồn riêng rẽ từ một dang tổ tiên chung.
(6) Teosinte là nguồn sốc của ngô sau một hoặc nhiều đột biến. Ngày nay, từ những luận cứ khoa học nhiều nhà nghiên cứu ủng hộ giả thuyết thứ 3, giả thuyết coi ngô, Teosinte và Tripsacum bắt nguồn từ tổ tiên chung được Weatherwax đề xuất năm 1955. Hiện nay ba loài này vẫn còn tồn tại ở châu Mỹ, Tripsacum và Teosinte dưới dạng cỏ dai, còn ngô có hạt ăn được, được con người chú ý và thuần hóa trở thành cây trồng (Ngô Hữu Tình, 2003). Ngô trồng hiện đại có nguồn gốc từ ngô bọc, dang dai của nó phát sinh ở Mexico (Trung Mỹ).
Ngô bọc nguyên thuỷ đã lai tự nhiên với Teosinte và Tripsacum thành nhiều dạng, một trong những dang đã trở thành ngô trồng ngày nay (Zea mays L. Nguồn gốc địa lý: Nghiên cứu thuộc các lĩnh vực khảo cổ, di truyền học, thực vật học, dân tộc học và địa lý học quan tâm và đưa ra nhiều giả thuyết. Một số tài liệu cho thấy, ngô xuất hiện sớm hơn khoảng 5.000 năm trước Công nguyên, những hạt của Zea, Tripeacum và Euchlaena đã được tìm thấy ở độ sâu hơn 50m ở thành phố Mexico. Hiện nay các nha nghiên cứu thống nhất cho rằng: Thổ dân của các bộ tộc da đỏ cô đại đã thuần hóa và lan truyền cây ngô ở châu Mỹ.
Từ cổ xưa, cây ngô được các bộ lạc da đỏ sống tại Trung Mỹ sử dụng như một loại cây lương thực chính. Tại đây, ngô gắn bó rất chặt chẽ với cuộc sống, tập tục và tín ngưỡng của các cư dân cô sống tại đây. Từ Trung Mỹ, ngô được các bộ lạc da đỏ lan truyền và đem trồng rộng khắp châu Mỹ. Sau khi phát hiện ra châu Mỹ vào năm 1492, năm 1943 Christopher Columbus đã mang những hạt ngô về Tây Ban Nha.
Ông và các thành viên trong cuộc thám hiểm châu Mỹ là những người có công đem cây ngô về trồng ở Tây Ban Nha (châu Âu). Khi viết về cây hòa thảo mới được tìm ra ở Cu Ba (châu Mỹ) và được ông đặt tên cây ngô là Maize (nghĩa là quý hiếm). Tại châu Âu, lúc đầu cây ngô được trồng trong vườn thực vật như loài cây trồng mới lạ. Sau này khi được xác nhận là loài cây trồng làm lương thực có giá trị, cây ngô được trồng trên diện tích lớn, ngày càng lan truyền rộng, trở thành một loại cây trồng chính của loài người.
Theo một số tư liệu cho rằng vào đầu thế kỷ XVI, cây ngô được đưa vào Bồ Đào Nha, Tây Ban Nha, Italy bằng đường thủy. Năm 1557 ngô đã xuất hiện ở Ai Cập, Thổ Nhĩ Kỳ, Pháp, Đức và Bắc Âu năm 1571, bán đảo Ban Căng năm 1575. Cây ngô đến châu Á sớm hơn, vào 1521 ngô đến Đông Án Độ và quần đảo Indonesia vào khoảng năm 1575, ngô đến Trung Quốc. Từ đó, ngô trở thành một trong 3 cây lương thực, cây thức ăn gia súc quan trọng nhất của loài người.
Dựa trên các tài liệu ghi chép dé lai, Ngô Hữu Tình và cs. (1997) kết luận ngô vào Việt Nam có thể thông qua hai con đường, từ Trung Quốc hoặc từ Indonesia.2 Lịch sử phát triển Lịch sử phát triển của cây ngô được đánh dấu vào 05/01/1492 khi hai thuý thủ trong đoàn thám hiểm của Christopher Columbbus phát hiện ra cây ngô tại nội địa của Cuba (Châu Mỹ). Columbus đặt tên là maiz. Cây ngô còn được người da trắng ở Châu Mỹ gọi là Indian corn.
Columbus đã mang ngô về Châu Âu trồng đầu tiên ở Tây Ban Nha năm 1493.Lúc đầu ngô được trồng trong các vườn như một loài quý hiếm. Chang bao lâu, người ta nhận thấy được giá trị làm lương thực của cây ngô. Vì vậy, cây ngô đã được lan truyền đi khắp các nước trên thế giới (Ngô Hữu Tình, 2003). Ngô vào Việt Nam được giả thiết từ Trung Quốc vào khoảng 1682 — 1723.
Ngô được lan truyền trên khắp thế giới vào đầu thế kỉ 15 nhưng đến năm 1737, Linnacus trong tác phẩm “Genera Plantarum” đã đặt tên khoa học cho cây ngô là Zea mays.2 Phân loại Bắp là loài thực vật có mạch, ho hòa thảo (Gramineae), thuộc loài cây thực vat 1 lá mâm. Tộc Maydeae: hoa đơn tinh , có 8 chi trong đó có chi Zea, một trong 8 chi nữa là chi Coix. Loài Zea mays: nhánh mẹ phát triển vòi nhụy (râu) rất dài, số hàng hạt tương đôi nhiêu và xêp song song trên trục bông. Chi này có một loài duy nhất Zea mays nhưng có rất nhiều giống, hàng ngàn giống được phân chia thành nhiều loài phụ khác nhau dựa vào đặc điểm cấu trúc hạt (Trần Thị Dạ Thảo, 2008).1 Phân loại theo đặc tính của hạt Phân loại ngô trong hệ thống phân loại thực vật dựa vào cấu trúc nội nhũ của hạt: (1) Ngô đá (Zea mays var.
indurata Sturt) (2) Ngo rang ngua (Zea mays var. indentata Sturt) (3) Ngô nếp (Zea mays var. ceratina Sturt) (4) Ngô ngọt (Zea mays var. saccharata Sturt) 5 (5) Ngô nỗ (Zea mays var.
everta Sturt) (6) Ngô bột (Zea mays var. amylacea Sturt) (7) Ngô bọc (Zea mays var. tunicata Sturt) (8) Ngô ban răng ngựa (Zea may var. semiindentata Kulesh) (9) Ngô đường bột (Zea may var.
amylacea saccharate Sturt) 1.2 Phân loại theo công dung Giống lấy hạt: là những giống cho hạt khi thu hoạch dùng để làm lương thực, thực phẩm, thức ăn cho gia súc và nguyên liệu cho công nghiệp. + Hạt dùng làm lương thực: ngô đá, ngô nếp, ngô đường, ngô nỗ. + Trong công nghiệp đóng hộp: ngô đường, ngô bột +Dùng trong chăn nuôi: ngô răng ngựa, bán răng ngựa vàng. Giống lấy cây: là những giống ngô mà phần sử dụng là cây dùng làm thức ăn cho gia súc, thường là ngô răng ngựa hay bán răng ngựa vàng.3 Phân loại theo thời gian sinh trưởng Bảng 1.1 Phân nhóm giống ngô theo thời gian sinh trưởng Vùng Nhóm giống , Duyên hải miền Phía Bac? Tây Nguyên ° Trung và Nam Bộ? Chín sớm <105 ngày < 95 ngày < 90 ngày Chín trung bình 105 — 120 ngày 95 — 110 ngày 90 - 100 ngày Chín muộn > 120 ngày > 110 ngày > 100 ngay (TCVN 13381-2:2021/BNNPTNT) Chú thích: (a) TGST của vụ Xuân (b) TGST của vu Hè Thu (Vụ 1) 1.3 Đặc điểm thực vật học của cây ngô Theo Trần Thị Dạ Thảo (2008), ngô có đặc điểm thực vật học: 1.1 Rễ Ré ngô thuộc loại rễ chùm, là hệ rễ tiêu biểu cho các cây trong họ hòa thảo.
Căn cứ vao hình thai, vi trí và thời gian phát sinh, có thê chia rễ ngô thành ba loại chính gồm: rễ mam, rễ đốt và rễ chân kiêng. Rễ mầm g6m có 2 loại: rễ mam sơ sinh và rễ mâm thứ sinh: Rễ ngô thuộc loại rễ chùm, là hệ rễ tiêu biểu cho các cây trong họ hòa thảo. Căn cứ vào hình thái, vị trí và thời gian phát sinh, có thể chia rễ ngô thành ba loại chính gồm: rễ mam, rễ đốt và rễ chân kiêng. Rễ mầm g6m có 2 loại: rễ mam sơ sinh và rễ mâm thứ sinh: Ré mam so sinh (rễ chính) là co quan đầu tiên xuất hiện sau khi hạt ngô nảy mầm và ngừng phát triên, khô đi và tiêu biên đi.
Rễ mam thứ sinh xuất hiện ở vị trí trụ gian lá mầm (mesecotile) của phôi phía dưới bao lá mam (coleoptile) sau xuất hiện của rễ chính. Có chức năng cung cap nước và các chất dinh dưỡng cho cây trong khoảng thời gian 2 - 3 tuần đầu. Rễ đốt phát triển vòng quanh các đốt thấp của thân nhất nằm dưới mặt đất 3 — 4 em lúc ngô được 3 — 4 lá. Số lượng ở mỗi đốt của ngô từ 8 - 16 cái.
Mỗi cây ngô có khoảng 3 — 4 lớp rễ đốt tùy theo độ sâu gieo hat và quá trình vun đất khi chăm sóc ngô. Rễ đốt ăn sâu xuống đất và có thé dat tới 2,5 m, thậm chí tới 5m. Khối lượng của bộ rễ đốt chủ yếu tập trung ở lớp đất phía trên. Rễ đốt làm nhiệm vụ cung cấp nước và các chất đinh dưỡng suốt thời ky sinh trưởng va phát triển của cây ngô.
Ré chân kiểng là loại rễ đốt được mọc ở đốt gan sát trên mặt đất. Về hình thái rễ chân kiềng thường to nhẫn, ít phân nhánh. Số lớp, số rễ và màu sắc của rễ chân kiềng phụ thuộc vào điều kiện ngoại cảnh và giống. Trong điều kiện vun xới, rễ chân kiéng trở thành rễ đốt.
Rễ chân kiềng ngoài nhiệm vụ chống đồ cho cây còn hút nước và chất dinh dưỡng.2 Thân Thân ngô thường cao 2 — 3 m. Đường kính thân khoảng 2 — 4 cm tuỳ thuộc vào giống và điều kiện ngoại cảnh. Thân ngô trưởng thành bao gồm nhiều lóng nằm giữa các đốt và kết thúc là bông cờ, thân thường có 8 — 22 long. Chiêu dài của các lóng khác nhau và nó được xem như một đặc điêm đê phân loại các giông ngô.
Thân ngô phát triển với tốc độ khác nhau qua các thời kì sinh trưởng: Thời kì đầu (30 NSG) thân phát triển chậm, tốc độ tăng trưởng chiều cao cây khoảng 2 — 4 cm/cây/ngày. Thời kỳ sau, nhanh dần đến khi 6-7 lá, chiều cao thân lớn chậm trong khoảng 6 — 7 ngày. Sau đó phát triển nhanh, nhất là trong khoảng 15 — 20 ngày trước trổ cờ cho đến khi cây tung phan. Tốc độ tăng trưởng chiều cao có thé đạt 7 — 10 cm/cây/ngày.
Thời kỳ tung phan, phun râu cây vẫn tiếp tục lớn nhưng tốc độ rat chậm. Sau khi thu tinh cây ngô sẽ ngưng sinh trưởng.