Luận văn thạc sĩ về quản lý tài nguyên và môi trường: Đánh giá mâu thuẫn tại Quảng Bình

Luận văn thạc sĩ phân tích mâu thuẫn trong quản lý tài nguyên môi trường vùng bờ Quảng Bình, đề xuất giải pháp hiệu quả cho phát triển bền vững.

• Tác giả: Lương Thị Thảo
• Người hướng dẫn: PGS. TS Lê Văn Khoa
• Trường học: Đại học Bách Khoa - ĐHQG TP.HCM
• Chuyên ngành: Quản lý tài nguyên và môi trường
• Đề tài: Đánh giá các mâu thuẫn trong quản lý tài nguyên môi trường tại Quảng Bình
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC HÌNH
• DANH MỤC BẢNG
• DANH MỤC HỘP
• 1. CHƯƠNG 1: MỞ ĐẦU
• 1.1. Tính cấp thiết của đề tài
• 1.2. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.3. Nội dung nghiên cứu
• 1.4. Đối tượng, phạm vi và thời gian nghiên cứu
• 1.5. Phương pháp nghiên cứu
• 1.5.1. Phương pháp tổng hợp số liệu, thu thập thông tin
• 1.5.2. Phương pháp phân tích, đánh giá, xử lý số liệu
• 1.5.3. Phương pháp điều tra xã hội học
• 1.5.4. Phương pháp tham vấn ý kiến chuyên gia
• 1.5.5. Phương pháp đánh giá vai trò của các bên liên quan
• 1.5.6. Phương pháp SWOT
• 1.6. Ý nghĩa của đề tài
• 1.6.1. Ý nghĩa khoa học
• 1.6.2. Ý nghĩa thực tiễn
• 2. CHƯƠNG 2: TỔNG QUAN VỀ LÝ THUYẾT VÀ VÙNG NGHIÊN CỨU
• 2.1. Lý thuyết quản lý bền vững vùng bờ
• 2.2. Lý thuyết quản lý mâu thuẫn tài nguyên thiên nhiên
• 2.3. Cơ sở thực tiễn
• 2.3.1. Đặc điểm vùng nghiên cứu
• 2.3.2. Thực tiễn về quản lý mâu thuẫn
• 3. CHƯƠNG 3: ĐÁNH GIÁ CÁC MÂU THUẪN TRONG QUẢN LÝ TÀI NGUYÊN VÙNG BỜ
• 3.1. Cách tiếp cận
• 3.1.1. Cách tiếp cận hành chính
• 3.1.2. Cách tiếp cận hệ sinh thái
• 3.2. Mâu thuẫn trong chính sách quản lý theo ngành
• 3.2.1. Nhận diện các mâu thuẫn trong chính sách quản lý theo ngành
• 3.2.2. Phân tích mâu thuẫn trong chính sách quản lý theo ngành
• 3.3. Mâu thuẫn trong hình thức sử dụng tài nguyên vùng bờ
• 3.3.1. Nhận diện các mâu thuẫn trong hình thức sử dụng tài nguyên vùng bờ
• 3.3.2. Phân tích các mâu thuẫn
• 4. CHƯƠNG 4: ĐỀ XUẤT CÁC GIẢI PHÁP CẢI THIỆN MÂU THUẪN TRONG QUẢN LÝ TÀI NGUYÊN MÔI TRƯỜNG VÙNG BỜ
• 4.1. Phân tích SWOT các yếu tố ảnh hưởng đến hiện trạng quản lý và khai thác tài nguyên vùng bờ tại tỉnh Quảng Bình
• 4.2. Đề xuất giải pháp
• 4.2.1. Giải pháp về chính sách
• 4.2.2. Giải pháp kỹ thuật
• 4.2.3. Giải pháp truyền thông
• 4.2.4. Giải pháp về nguồn lực
• KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• MẪU PHỎNG VẤN XÃ HỘI HỌC
• DANH SÁCH CHUYÊN GIA THAM VẤN
• KẾT QUẢ PHỎNG VẤN
• HÌNH ẢNH THỰC TẾ

Tóm tắt

I. Giới thiệu về mâu thuẫn trong quản lý tài nguyên môi trường tại Quảng Bình

Vùng bờ Quảng Bình, với chiều dài bờ biển trên 116 km và nguồn tài nguyên phong phú, đang phải đối mặt với nhiều thách thức trong quản lý tài nguyên môi trường. Sự phát triển kinh tế nhanh chóng đã tạo ra áp lực lớn lên hệ sinh thái, dẫn đến sự suy giảm các nguồn tài nguyên như nước ngầm và thủy sản. Quản lý tài nguyên tại đây hiện nay chủ yếu theo hướng ngành, dẫn đến sự chồng chéo và thiếu sót trong việc quản lý, gây ra các mâu thuẫn giữa các ngành kinh tế khác nhau. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến sự phát triển bền vững mà còn tác động đến sinh kế của người dân phụ thuộc vào các nguồn tài nguyên này. Theo nghiên cứu, việc đánh giá mâu thuẫn trong quản lý tài nguyên môi trường tại Quảng Bình là cần thiết để tìm ra các giải pháp phù hợp nhằm cải thiện tình hình hiện tại.

II. Phân tích hiện trạng khai thác tài nguyên vùng bờ Quảng Bình

Hiện trạng khai thác tài nguyên vùng bờ Quảng Bình cho thấy sự đa dạng về các loại hình kinh tế như đánh bắt thủy sản, nuôi trồng thủy sản, du lịch và khai thác khoáng sản. Tuy nhiên, các hoạt động này đang diễn ra thiếu đồng bộ và không theo quy hoạch, dẫn đến sự xung đột tài nguyên giữa các ngành. Ví dụ, việc khai thác khoáng sản có thể gây tổn hại đến hệ sinh thái ven biển, trong khi nhu cầu phát triển du lịch lại cần bảo vệ môi trường. Đánh giá tác động từ các hoạt động này là cần thiết để nhận diện các vấn đề tồn tại và từ đó có những giải pháp cụ thể. Theo đó, việc quy hoạch tài nguyên cần phải được thực hiện một cách tổng thể và đồng bộ để giảm thiểu các mâu thuẫn và đảm bảo phát triển bền vững.

III. Nhận diện và phân loại các mâu thuẫn trong quản lý tài nguyên

Nghiên cứu đã chỉ ra nhiều mâu thuẫn chính trong quản lý tài nguyên tại Quảng Bình, bao gồm: (1) mâu thuẫn giữa nhu cầu phát triển công nghiệp và bảo vệ hệ sinh thái; (2) mâu thuẫn giữa nuôi trồng thủy sản và bảo vệ rừng; (3) mâu thuẫn giữa khai thác khoáng sản và bảo vệ nguồn nước. Các mâu thuẫn này không chỉ ảnh hưởng đến môi trường mà còn gây ra những tác động tiêu cực đến đời sống của người dân địa phương. Việc đánh giá tác động của các mâu thuẫn này là rất quan trọng để đưa ra các giải pháp hiệu quả nhằm giảm thiểu thiệt hại cho môi trường và cộng đồng. Cần có sự tham gia của các bên liên quan trong quá trình quản lý để đảm bảo lợi ích chung.

IV. Đề xuất giải pháp cải thiện mâu thuẫn trong quản lý tài nguyên

Dựa trên phân tích hiện trạng và các mâu thuẫn đã nhận diện, một số giải pháp cải thiện được đề xuất bao gồm: (1) xây dựng chính sách quản lý tài nguyên đồng bộ; (2) tăng cường công tác bảo vệ môi trường thông qua các chương trình giáo dục cộng đồng; (3) áp dụng các giải pháp kỹ thuật trong khai thác tài nguyên nhằm giảm thiểu tác động xấu đến môi trường. Việc áp dụng mô hình quản lý tổng hợp sẽ giúp các ngành kinh tế có thể phối hợp tốt hơn trong việc sử dụng tài nguyên, từ đó giảm thiểu các xung đột tài nguyên và đảm bảo phát triển bền vững cho vùng bờ Quảng Bình.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Quảng Bình sở hữu đường bờ biển dài hơn 116 km trải dài từ Đèo Ngang thuộc huyện Quảng Trạch đến vùng Hạ Cờ thuộc huyện Lệ Thủy, với vùng đặc quyền kinh tế trên 20.000 hải lý vuông và không gian dải ven bờ gồm 20 xã, phường có tổng diện tích tự nhiên 284,91 km2. Địa bàn này là nơi cư trú của 144.065 người dân theo thống kê năm 2017, đóng vai trò hạt nhân phát triển kinh tế biển đa ngành từ đánh bắt, nuôi trồng thủy sản, phát triển du lịch, khai thác khoáng sản đến công nghiệp nặng. Tuy nhiên, sự gia tăng áp lực nhân sinh cùng diễn biến phức tạp của biến đổi khí hậu đang tạo nên những xung đột gay gắt về không gian sinh tồn và chia sẻ nguồn lực. Điển hình như giai đoạn 2016-2020, riêng tại huyện Quảng Trạch đã có kế hoạch chuyển đổi 813,16 ha đất nông nghiệp phục vụ phát triển các khu công nghiệp ven biển.

Vấn đề nghiên cứu cốt lõi của đề tài tập trung vào tình trạng chồng chéo, xung đột lợi ích giữa các ngành kinh tế trong khai thác tài nguyên và bảo vệ môi trường do phương thức quản trị đơn ngành truyền thống mang lại. Mục tiêu cụ thể là nhận diện đầy đủ các mâu thuẫn hiện hữu và tiềm tàng, lượng hóa mức độ tác động liên ngành, từ đó thiết lập luận cứ khoa học nhằm đề xuất các giải pháp quản lý tổng hợp vùng bờ (ICZM) theo hướng phát triển bền vững. Phạm vi không gian nghiên cứu bao quát toàn bộ 20 xã ven biển và dải biển 6 hải lý tính từ mép bờ nước thấp nhất trung bình nhiều năm của tỉnh Quảng Bình, với khung thời gian triển khai từ tháng 01/2019 đến tháng 06/2019. Kết quả nghiên cứu mang lại ý nghĩa then chốt khi cung cấp bộ dữ liệu thực chứng và khung ma trận đánh giá phục vụ trực tiếp cho Đề án phân vùng sử dụng tổng hợp dải ven bờ tỉnh Quảng Bình tầm nhìn đến năm 2030.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên sự tích hợp của hai hệ thống lý thuyết nền tảng trong khoa học môi trường hiện đại. Thứ nhất là lý thuyết quản lý tổng hợp vùng bờ (Integrated Coastal Zone Management - ICZM), tiếp cận không gian ven biển như một thực thể sinh thái thống nhất gồm hệ thống tương tác hai chiều giữa phía khô (cồn cát, đồng bằng ven biển, lưu vực sông) và phía ướt (vùng bãi triều, dải nước ven bờ). Khung lý thuyết này vận dụng ba chiến lược cốt lõi gồm: Rút lui (Retreat), Thích nghi (Accommodation) và Bảo vệ (Protection) kết hợp các công cụ công trình và phi công trình để duy trì tính toàn vẹn của 5 hệ sinh thái trọng điểm: cửa sông, cồn cát ven biển, vùng triều, thảm cỏ biển và rạn san hô.

Thứ hai là lý thuyết quản lý mâu thuẫn tài nguyên thiên nhiên của Mack và Snyder, xác định mâu thuẫn phát sinh dựa trên 4 điều kiện: sự hiện diện của nhiều bên liên quan, sự khan hiếm tài nguyên, hành vi tác động môi trường và sự xung đột về mục tiêu. Tiến trình mâu thuẫn được phân tích qua 5 giai đoạn vận động biện chứng: hình thành, leo thang, đỉnh điểm, giải quyết và hóa giải. Bên cạnh đó, các khái niệm then chốt như tiếp cận hệ sinh thái (Ecosystem-based Management), sức tải môi trường (Carrying Capacity) và quản trị đa bên (Multi-stakeholder Governance) được ứng dụng xuyên suốt nhằm giải mã bản chất các mối quan hệ sở hữu và phân chia lợi ích.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của luận văn kết hợp chặt chẽ giữa dữ liệu thứ cấp từ niên giám thống kê các huyện ven biển giai đoạn 2014-2018, các báo cáo hiện trạng môi trường, quy hoạch phát triển kinh tế xã hội và dữ liệu sơ cấp thu thập tại thực địa. Cỡ mẫu điều tra xã hội học được xác định thông qua công thức Yamane với độ tin cậy 95% và sai số cho phép e = 5% trên tổng quy mô dân số 144.065 người của 20 xã ven bờ. Kết quả tính toán cỡ mẫu lý thuyết đạt 399 phiếu, tác giả đã tiến hành khảo sát thực tế 400 phiếu người dân trưởng thành đại diện cho các hộ gia đình sinh sống lâu năm tại 20 xã, kết hợp phỏng vấn sâu 70 cán bộ quản lý thuộc các Sở Tài nguyên và Môi trường, Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Sở Du lịch, Ban Quản lý Khu kinh tế và UBND cấp xã.

Phương pháp chọn mẫu có mục đích kết hợp phân tầng theo đặc trưng ngành nghề (đánh bắt, nuôi trồng, làm muối, dịch vụ du lịch, công nghiệp) được áp dụng để đảm bảo tính đại diện cao. Nghiên cứu sử dụng phương pháp thống kê mô tả, phân tích ma trận đánh giá tác động 5 mức độ (từ 0 đến 4), phương pháp đánh giá vai trò các bên liên quan và phân tích ma trận SWOT (SO, ST, WO, WT). Lý do lựa chọn các phương pháp này là vì chúng cho phép liên kết dữ liệu định lượng về tài nguyên với nhận thức định tính của cộng đồng, đồng thời tham vấn ý kiến chuyên sâu từ 4 chuyên gia đầu ngành trong lĩnh vực địa chất khoáng sản, sinh thái học và kỹ thuật công trình biển nhằm tìm ra các giải pháp khả thi nhất. Quá trình thu thập, xử lý và phân tích số liệu được hoàn thành đồng bộ trong mốc thời gian từ tháng 01/2019 đến tháng 06/2019.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Nghiên cứu đã nhận diện và phân tích toàn diện 6 nhóm mâu thuẫn sử dụng tài nguyên môi trường nổi cộm trên dải ven biển tỉnh Quảng Bình:

Thứ nhất, mâu thuẫn giữa nhu cầu phát triển công nghiệp nặng với bảo tồn nông nghiệp và hệ sinh thái biển tại Khu kinh tế Hòn La. Điển hình là việc chuyển đổi mục đích sử dụng 813,16 ha đất nông nghiệp tại huyện Quảng Trạch trong giai đoạn 2016-2020 sang đất công nghiệp và năng lượng. Đồng thời, các hoạt động nạo vét, xả thải đã tác động tiêu cực đến rạn san hô và thảm cỏ biển, trong đó khu vực Cửa Gianh từng bị suy giảm 40 ha cỏ biển giai đoạn trước đó, tạo nguy cơ mất cân bằng sinh thái kéo dài.

Thứ hai, xung đột gay gắt giữa nuôi trồng thủy sản thâm canh trên cát với công tác bảo vệ rừng phòng hộ và nguồn nước ngầm. Hoạt động nuôi tôm thẻ chân trắng tự phát diễn ra mạnh mẽ tại các xã Trung Trạch, Bảo Ninh, Hải Ninh đã dẫn đến tình trạng khai thác quá mức nguồn nước ngầm trong cồn cát và xả nước thải chưa qua xử lý ra biển. Diện tích rừng phòng hộ ven biển tại khu vực phía Nam tỉnh suy giảm rõ rệt trong giai đoạn 2014-2016, điển hình như tại xã Hải Ninh và Ngư Thủy Bắc.

Thứ ba, mâu thuẫn giữa hoạt động khai thác khoáng sản với bảo vệ cảnh quan và giữ nguồn nước ngọt. Kết quả thanh tra năm 2017 trên toàn tỉnh đã xử lý vi phạm hành chính 172 trường hợp vi phạm quy chuẩn khai thác khoáng sản cát, sỏi và đất san lấp. Việc khai thác sa khoáng titan tại xã Ngư Thủy Nam gây tụt hạ mực nước ngầm tầng nông, phá vỡ cấu trúc cồn cát tự nhiên chắn gió bão.

Thứ tư, sự gia tăng áp lực giữa phát triển du lịch, đô thị hóa với năng lực quản lý chất thải. Với việc quy hoạch 395 ha bãi cát trải dài 31,65 km bờ biển phục vụ các dự án nghỉ dưỡng cao cấp tại Nhật Lệ, Bảo Ninh, Quang Phú, lượng chất thải rắn và nước thải du lịch đang vượt quá công suất xử lý cục bộ, gây ô nhiễm cục bộ tại bãi tắm Đá Nhảy và Nhật Lệ.

Thảo luận kết quả

Căn nguyên sâu xa của các mâu thuẫn bắt nguồn từ việc phân mảnh quản lý theo ranh giới hành chính và tư duy kinh tế đơn ngành của 15 cơ quan, đơn vị liên quan. Mỗi sở, ngành đều xây dựng quy hoạch phát triển riêng đến năm 2020 với các mục tiêu tối đa hóa lợi ích ngành mà thiếu đi sự phối hợp đồng bộ trên cùng một không gian địa lý chia sẻ.

Trong nghiên cứu, dữ liệu xung đột được tổng hợp trực quan qua ma trận đánh giá tác động 3 trục (môi trường, kinh tế, xã hội) và biểu đồ phân bổ cơ cấu 1.600 tàu thuyền đánh bắt gần bờ công suất dưới 20 CV. Minh chứng cho thấy sự tương đồng với các nghiên cứu xung đột titan tại dải bờ Bình Thuận hay xung đột hàng hải tại Quảng Trị, nhưng tại Quảng Bình mức độ nhạy cảm cao hơn hẳn do địa hình đới cát hẹp, lượng bốc hơi mùa khô lên tới 1.005,7 mm/năm và hạ tầng sinh thái đang trong giai đoạn hồi phục sau sự cố môi trường biển năm 2016. Việc định lượng các chỉ số tác động giúp xác định chính xác các điểm nóng xung đột để ưu tiên nguồn lực can thiệp kịp thời.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả phân tích ma trận SWOT và tham vấn ý kiến chuyên gia, nghiên cứu đề xuất 4 nhóm giải pháp chiến lược khả thi nhằm giải quyết hài hòa các mâu thuẫn tài nguyên:

Thứ nhất, kiện toàn khung chính sách và thể chế quản lý tổng hợp vùng bờ (ICZM). Sở Tài nguyên và Môi trường chủ trì phối hợp với các sở, ngành liên quan trình UBND tỉnh phê duyệt Quy chế phối hợp liên ngành giai đoạn 2020-2022. Mục tiêu đặt ra là 100% các quy hoạch phát triển chuyên ngành (công nghiệp, du lịch, nông nghiệp, thủy sản) phải được tích hợp vào Quy hoạch không gian biển và phân vùng chức năng vùng bờ, giảm thiểu tối thiểu 80% tình trạng chồng lấn ranh giới sử dụng đất và mặt nước.

Thứ hai, thiết lập phân vùng chức năng kỹ thuật và hành lang bảo vệ bờ biển. Sở Xây dựng cùng Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn triển khai cắm mốc hành lang an toàn bờ biển tối thiểu 100 mét tính từ mép nước triều cao trung bình nhiều năm trong giai đoạn 2021-2025. Bắt buộc 100% các cơ sở nuôi tôm trên cát và dự án công nghiệp ven biển phải đầu tư hệ thống xử lý nước thải đạt Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia trước khi xả ra môi trường, kiên quyết thu hồi giấy phép đối với các mỏ khai thác khoáng sản vi phạm cam kết phục hồi môi trường.

Thứ ba, đẩy mạnh truyền thông và thể chế hóa mô hình đồng quản lý cộng đồng. UBND 20 xã ven biển phối hợp cùng các tổ chức đoàn thể tổ chức các đợt tập huấn định kỳ trong giai đoạn 2020-2025. Phấn đấu đạt 100% ngư dân đánh bắt ven bờ ký cam kết không sử dụng ngư cụ hủy diệt, hỗ trợ chuyển đổi sinh kế bền vững cho ít nhất 50% lao động khai thác gần bờ chuyển sang nghề dịch vụ du lịch sinh thái và nuôi trồng thủy sản hữu cơ.

Thứ tư, phân bổ nguồn lực tài chính và ứng dụng công nghệ giám sát viễn thám. Sở Tài chính và Quỹ Bảo vệ Môi trường tỉnh cân đối bố trí từ 2% đến 3% tổng ngân sách sự nghiệp môi trường hàng năm trong giai đoạn 2021-2030 để duy trì hệ thống quan trắc tự động nguồn nước ngầm cồn cát và ứng dụng dữ liệu ảnh vệ tinh GIS giám sát biến động diện tích rừng phòng hộ ven biển.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung luận văn mang giá trị ứng dụng thực tiễn và học thuật sâu sắc, là tài liệu tham khảo đắc lực cho 4 nhóm đối tượng trọng tâm:

Thứ nhất, các nhà hoạch định chính sách và cơ quan quản lý nhà nước như Sở Tài nguyên và Môi trường, Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Ban Quản lý Khu kinh tế tỉnh Quảng Bình cùng các địa phương ven biển miền Trung. Luận văn cung cấp khung ma trận đánh giá xung đột thực chứng và hướng dẫn cụ thể để xây dựng kế hoạch phân vùng sử dụng đới bờ liên ngành, tránh lãng phí nguồn lực công.

Thứ hai, các học viên cao học, nghiên cứu sinh và giảng viên chuyên ngành Quản lý Tài nguyên, Quản lý Môi trường, Khoa học Biển và Quy hoạch Đô thị. Đề tài đóng vai trò là một case study điển hình về phương pháp luận kết hợp giữa mô hình toán thống kê xã hội học với phân tích chính sách công và lý thuyết mâu thuẫn sinh thái.

Thứ ba, cộng đồng doanh nghiệp đầu tư trong các lĩnh vực năng lượng, công nghiệp nặng, khu nghỉ dưỡng du lịch và các hợp tác xã nuôi trồng thủy sản ven biển. Tài liệu giúp doanh nghiệp nhận diện sớm các rủi ro pháp lý, tranh chấp không gian và trách nhiệm xã hội doanh nghiệp (CSR) trước khi lập báo cáo đánh giá tác động môi trường.

Thứ tư, các tổ chức phi chính phủ (NGOs), tổ chức phát triển quốc tế và các nhà tài trợ dự án thích ứng biến đổi khí hậu. Luận văn cung cấp bức tranh dữ liệu cơ sở xác thực tại 20 xã ven bờ để thiết kế các can thiệp sinh kế dựa vào cộng đồng và bảo tồn đa dạng sinh học dải ven biển.

Câu hỏi thường gặp

Nghiên cứu tập trung giải quyết những mâu thuẫn tài nguyên nào tại vùng bờ Quảng Bình? Nghiên cứu đã nhận diện 6 nhóm mâu thuẫn trọng điểm bao gồm: công nghiệp với nông nghiệp và san hô; nuôi tôm trên cát với rừng phòng hộ và nước ngầm; khai thác khoáng sản với bảo vệ nguồn nước; đánh bắt ven bờ với giao thông vận tải biển; đánh bắt hủy diệt với bảo tồn cỏ biển, san hô; và phát triển du lịch, đô thị với bảo vệ môi trường.

Phương pháp khảo sát 400 phiếu có đảm bảo độ tin cậy cho toàn bộ 20 xã ven biển không? Hoàn toàn đảm bảo tính đại diện khoa học. Cỡ mẫu 400 được xác định dựa trên công thức Yamane với sai số 5% trên tổng dân số 144.065 người. Số phiếu được phân bổ chặt chẽ theo tỷ lệ dân cư tại từng xã (ví dụ Thanh Trạch 38 phiếu, Quảng Thọ 31 phiếu) và kết hợp phỏng vấn sâu 70 cán bộ quản lý để chuẩn hóa dữ liệu.

Nguyên nhân chính dẫn đến sự suy giảm diện tích rừng phòng hộ ven bờ giai đoạn 2014-2016 là gì? Nguyên nhân chủ yếu do hoạt động chuyển đổi mục đích sử dụng đất để phát triển các ao nuôi tôm thẻ chân trắng trên cát tự phát, khai thác mỏ titan tại khu vực phía Nam tỉnh, cùng với áp lực cháy rừng cục bộ và tác động tàn phá của các cơn bão nhiệt đới đổ bộ vào dải bờ cát Quảng Bình.

Giải pháp quản lý tổng hợp vùng bờ giải quyết xung đột công nghiệp và nông nghiệp ra sao? ICZM khắc phục tư duy đơn ngành bằng việc áp dụng phân vùng chức năng không gian biển và đất liền. Qua đó, quy định rõ các vùng ưu tiên công nghiệp tập trung có kiểm soát xả thải nghiêm ngặt, cách ly với các vùng bảo tồn nông nghiệp chuyên canh và hành lang sinh thái cửa sông, đảm bảo mục tiêu win-win cho các bên.

Đóng góp thực tiễn nổi bật nhất của luận văn đối với địa phương là gì? Luận văn đã cung cấp bộ dữ liệu thực địa chuẩn xác tại 20 xã ven bờ và hệ thống hóa ma trận đánh giá tác động xung đột đa ngành. Đây là cơ sở khoa học trực tiếp phục vụ công tác rà soát quy hoạch tổng thể và xây dựng Đề án phân vùng sử dụng tổng hợp dải ven bờ tỉnh Quảng Bình.

Kết luận

Luận văn đã hoàn thành toàn diện các mục tiêu nghiên cứu với 5 kết quả cốt lõi:

• Hệ thống hóa hoàn chỉnh cơ sở lý luận về quản lý tổng hợp vùng bờ và quy luật diễn tiến mâu thuẫn tài nguyên thiên nhiên trong bối cảnh chịu tác động của biến đổi khí hậu.
• Lượng hóa và phân loại chính xác 6 nhóm mâu thuẫn sử dụng tài nguyên hiện hữu trên địa bàn 20 xã ven biển tỉnh Quảng Bình thông qua bộ dữ liệu 400 phiếu khảo sát thực địa.
• Chứng minh rõ ràng nguyên nhân gốc rễ của suy thoái tài nguyên bắt nguồn từ sự phân mảnh, chồng chéo trong các quy hoạch ngành kinh tế đến năm 2020.
• Xây dựng ma trận đánh giá tác động liên ngành và khung phân tích SWOT chỉ ra các điểm nghẽn và cơ hội phát triển bền vững cho địa phương.
• Đề xuất 4 nhóm giải pháp chiến lược đồng bộ từ hoàn thiện thể chế, phân vùng kỹ thuật, truyền thông cộng đồng đến bố trí ngân sách giám sát thông minh.

Lộ trình tiếp theo đòi hỏi chính quyền tỉnh Quảng Bình nhanh chóng ban hành Kế hoạch hành động thực hiện Chiến lược quản lý tổng hợp đới bờ giai đoạn 2020-2030, hoàn thiện việc cắm mốc hành lang bảo vệ bờ biển trước năm 2025. Các nhà quản lý, nhà nghiên cứu và doanh nghiệp hãy chủ động tham khảo chi tiết toàn văn công trình nghiên cứu để áp dụng các mô hình phân vùng chức năng tiên tiến, cùng chung tay kiến tạo không gian kinh tế biển Quảng Bình thịnh vượng, bền vững và thích ứng linh hoạt trước biến đổi khí hậu toàn cầu.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1. Tính cấp thiết của đề tài Quảng Bình là tỉnh thuộc vùng Bắc Trung bộ Việt Nam, có bờ biển dài trên 116 km, trải dài từ Đèo Ngang (Quảng Trạch) đến Hạ Cờ (Lệ Thủy) với vùng đặc quyền kinh tế khoảng 20. Tiềm năng tài nguyên vùng biển và ven biển của tỉnh khá phong phú, đa dạng, bao gồm: nguồn lợi thủy sản, tài nguyên du lịch, tài nguyên đất đai, tài nguyên khoáng sản, tài nguyên vị thế .; tạo điều kiện thuận lợi cho phép Quảng Bình phát huy thế mạnh để phát triển kinh tế tổng hợp biển. Tại vùng ven biển của Tỉnh đã và đang hình thành, phát triển các khu du lịch, nghỉ mát, các vùng sản xuất nông-lâm nghiệp, nuôi trồng thủy sản (NTTS), các khu công nghiệp (KCN), cụm công nghiệp (CCN), cảng và nhiều cơ sở hạ tầng quan trọng khác.

Tuy nhiên cho đến nay, sự phát triển KTXH của tỉnh Quảng Bình nói chung và vùng ven biển nói riêng còn gặp nhiều bất cập, hạn chế. Suy thoái tài nguyên, ô nhiễm môi trường, cùng với ảnh hưởng của thiên tai, biến đổi khí hậu tại vùng ven biển của tỉnh, đang là những vấn đề nổi cộm. Một trong những nguyên nhân dẫn đến các vấn đề trên là do việc sắp xếp, phân bố và quy định chưa hợp lý các loại hình khai thác sử dụng tài nguyên và bảo vệ môi trường (BVMT) tại vùng ven biển. Các hoạt động kinh tế vùng ven biển chưa được thực hiện đúng quy hoạch; xuất hiện sự chồng chéo trong quản lý, khai thác, sử dụng tài nguyên, gây nên những tác động bất lợi qua lại giữa các ngành kinh tế với nhau và tới môi trường, mục tiêu phát triển bền vững không được đảm bảo.

Mặt khác vùng bờ của tỉnh là nơi tập trung đông dân cư, tỷ lệ hộ nghèo còn khá cao, phần lớn người dân sống bằng nghề truyền thống phụ thuộc nhiều vào thiên nhiên, trình độ học vấn còn hạn chế, khai thác nguồn lợi từ biển chưa đúng cách, một số còn mang tính chất hủy diệt. Điều này dẫn đến nguồn tài nguyên biển và ven biển của tỉnh ngày càng dần cạn kiệt, môi trường bị suy thoái, khả năng phục hồi, khắc phục rất khó khăn. Hiện nay công tác quản lý nhà nước về sử dụng tài nguyên và BVMT vùng biển, ven biển nước ta còn mang tính đơn ngành, trong khi nguồn tài nguyên thiên nhiên trong vùng đều thuộc hệ thống tài nguyên chia sẻ, không thuộc riêng một ngành nào. Mọi quy hoạch chuyên ngành, kế hoạch hành động không thống nhất, thiếu sự phối hợp sẽ làm cho các chương trình, dự án đầu tư không phát huy hiệu quả, thậm chí còn gây ảnh hưởng tới môi trường biển và ven biển, làm tăng mâu thuẫn lợi ích giữa ngành này với ngành khác trong việc sử dụng hệ thống tài nguyên chung và kết quả là chưa tạo được môi trường phát triển bền vững cho vùng ven biển tỉnh Quảng Bình.

Trong năm 2016 sự cố môi trường Fomosa đã làm ảnh hưởng đến môi trường nước biển của các tỉnh ven biển miền Trung, tác động của hoạt động xả thải công nghiệp ảnh hưởng liên tỉnh, hưởng nặng nề đến sinh kế của người dân. Tại Quảng Bình không chỉ các loài cá mà ngay cả các rạn san hô ven biển cũng gần như biến mất kéo theo nhiều hệ lụy Luận văn thạc sỹ 1 về môi trường và đời sống người dân. Điều này đặt ra bài toán có hay không nên phát triển công nghiệp tại vùng bờ. Không chỉ riêng ngành công nghiệp mà các ngành khác như đánh bắt, nuôi trồng thủy sản, du lịch,.

thuộc vùng bờ cũng tồn tại những tiềm năng mâu thuẫn. Các mâu thuẫn trong sử dụng tài nguyên vùng bờ Quảng Bình chưa bộc phát, cường độ tác động chưa lớn để dẫn đến các xung đột môi trường như ở một vài nơi, tuy nhiên để quản lý môi trường vùng bờ hiệu quả và ngăn chặn các nguy cơ từ mâu thuẫn dẫn đến xung đột, cần đánh giá các mâu thuẫn trong quản lý tài nguyên môi trường vùng bờ, từ đó đề ra được các biện pháp giải quyết, giảm thiểu các mâu thuẫn, bất cập trong việc sử dụng không gian và tài nguyên vùng bờ. Mục tiêu nghiên cứu Mục tiêu của đề tài là đánh giá hiện trạng các mâu thuẫn phát sinh trong quá trình khai thác và sử dụng tài nguyên vùng bờ Quảng Bình, từ đó đề xuất cách giải quyết, giúp cho việc sử dụng tài nguyên vùng bờ bền vững. Nội dung nghiên cứu Để đạt được mục tiêu trên, các nội dung nghiên cứu sau sẽ được thực hiện: (1) Tìm hiểu cơ sở lý thuyết mâu thuẫn và lý thuyết quản lý tài nguyên vùng bờ (2) Phân tích hiện trạng khai thác sử dụng tài nguyên vùng bờ Quảng Bình (3) Phân tích, đánh giá các mâu thuẫn trong quản lý tài nguyên vùng bờ (4) Đề xuất giải pháp giải quyết các mâu thuẫn 4.

Đối tượng, phạm vi và thời gian nghiên cứu Đối tượng nghiên cứu là vùng bờ Quảng Bình và các hoạt động quản lý tài nguyên vùng bờ: Bao gồm đối tượng quản lý và đối tượng được quản lý. Các đối tượng quản lý bao gồm: cơ quan nhà nước (tập trung vào các Sở Ban ngành sau: Sở TN&MT, Sở NN&PTNT, Sở Du lịch), các chính sách liên quan đến quản lý tài nguyên vùng bờ (tập trung vào các quy hoạch ngành). Đối tượng được quản lý là các loại tài nguyên vùng bờ, trong đó tập trung vào các tài nguyên có cường độ sử dụng nhiều hoặc có tính nhạy cảm sau: du lịch biển, thủy sản, tài nguyên đất, tài nguyên nước, tài nguyên rừng và khoáng sản. Đề tài không đi sâu phân tích vào các khía cạnh kỹ thuật của quản lý, chính sách, qui hoạch tổng thể và quy hoạch ngành.

Phạm vi nghiên cứu thuộc vùng bờ Quảng Bình bao gồm vùng bờ ven biển và vùng biển ven bờ. Trong đó vùng bờ ven biển trong phạm vi của 20 xã ven biển, vùng biển ven bờ là vùng biển tiếp giáp với đất liền tới 6 hải lí tính từ đường bờ biển. Thời gian nghiên cứu: 01/2019 – 6/2019. Luận văn thạc sỹ 2 5.

Phương pháp nghiên cứu 5. Phương pháp tổng hợp số liệu, thu thập thông tin Số liệu nghiên cứu thứ cấp được thu thập bao gồm điều kiện tự nhiên, tài nguyên vùng bờ, các chính sách quản lý tài nguyên vùng bờ hiện hành. Các thông tin được thu thập nhằm phục vụ nội dung đánh giá hiện trạng sử dụng và quản lý tài nguyên vùng bờ. Các thông tin được thu thập cùng với dự án “Phân vùng sử dụng tổng hợp vùng bờ tỉnh Quảng Bình đến năm 2020 và định hướng đến năm 2030” và Dự án “Thiết lập hành lang bảo vệ bờ biển trên địa bàn tỉnh Quảng Bình” của Trung tâm tài nguyên nước và môi trường.

Các thông tin, số liệu được tổng hợp bao gồm: - Niên giám thống kê các huyện ven biển tỉnh Quảng Bình; - Các báo cáo quy hoạch ngành trên địa bàn tỉnh Quảng Bình; - Báo cáo tình hình phát triển kinh tế xã hội (KTXH) năm 2017, 2018 trên địa bàn 20 xã ven biển; - Báo cáo tổng kết hiện trạng các ngành trên địa bàn tỉnh trong năm 2017, 2018; - Báo cáo kết quả quan trắc môi trường tỉnh hằng năm. Phương pháp phân tích, đánh giá, xử lý số liệu Các số liệu được tổng hợp và chọn lọc, phân tích nhằm đánh giá hiện trạng quản lý và sử dụng tài nguyên vùng bờ (nội dung 2). Từ đó làm cơ sở cho việc đánh giá mâu thuẫn trong quản lý tài nguyên vùng bờ (nội dung 3). Các số liệu thứ cấp được chọn lọc để phân tích, xử lý bao gồm diện tích, dân số, số thuyền đánh bắt gần bờ, sản lượng khai thác, diện tích NTTS, sản lượng nuôi, các hình thức đánh bắt, ….

Đối với các dữ liệu sơ cấp từ bảng hỏi, dữ liệu được thống kê theo xã và theo nhóm ngành nghề, sau đó đối chiếu với Báo cáo kinh tế xã hội của xã đó để xác minh độ chính xác của ngành nghề người được phỏng vấn tại địa phương, cuối cùng chọn lọc thông tin và sử dụng phương pháp thống kê mô tả bằng biểu đồ để báo cáo. Phương pháp điều tra xã hội học Điều tra tình hình sinh kế của các hộ dân thuộc các xã ven biển là các xã chịu tác động trực tiếp của biển, tình hình sử dụng các loại tài nguyên, đặc biệt là tài nguyên thủy sản ven biển, thủy sản nước lợ. Tham vấn ý kiến người dân về tình hình suy giảm môi trường từ các hoạt động khai thác tài nguyên ven biển nhằm bổ sung hiện trạng sử dụng tài nguyên vùng bờ. Từ đó có được đầy đủ thông tin hơn về tình hình quản lý tài nguyên vùng bờ Quảng Bình.

Phương pháp này nhằm khảo sát ý kiến của người dân, cán bộ địa phương về nguyên nhân làm suy giảm tài nguyên và nhu cầu bảo vệ tài nguyên vùng bờ. Số phiếu cần phỏng vấn người dân được tính theo công thức sau [57]: Luận văn thạc sỹ 3 𝑁 𝑛= 1 + 𝑁. 𝑒 2 Số lượng dân năm 2017 của 20 xã ven biển là 144.065 người, với sai số cho phép là 5%, thì lượng phiếu cần thu thập là 399 phiếu. Tác giả luận văn này đã tiến hành phỏng vấn xã hội học người dân 400 phiếu, bên cạnh đó phỏng vấn 70 cán bộ quản lý thuộc các cấp sở ban ngành.

Nội dung các câu hỏi liên quan đến hiện trạng khai thác và nhận thức về hoạt động của các ngành nghề bao gồm: đánh bắt, nuôi trồng, công nghiệp, lâm nghiệp, trồng trọt, du lịch, khai thác khoáng sản. Mẫu phiếu điều tra được thể hiện trong Phụ lục 2. Phương pháp này phục vụ cho nội dung (3). Số phiếu phân bố tại mỗi xã như sau: Bảng 1.

Số phiếu phỏng vấn phân bố tại mỗi xã Tên xã/phường Số phiếu Xã Quảng Đông 12 Xã Quảng Phú 26 Xã Cảnh Dương 22 Xã Quảng Hưng 21 Xã Quảng Xuân 26 Phường Quảng Thọ 31 Phường Quảng Phúc 25 Xã Đại Trạch 23 Xã Thanh Trạch 38 Xã Hải Trạch 25 Xã Đức Trạch 20 Xã Trung Trạch 14 Xã Nhân Trạch 27 Xã Quang Phú 9 Phường Hải Thành 16 Xã Bảo Ninh 26 Xã Hải Ninh 15 Xã Ngư Thủy Bắc 10 Xã Ngư Thủy Trung 6 Xã Ngư Thủy Nam 8 Tổng 400 Trong 400 phiếu được phỏng vấn, mỗi phiếu có giá trị được tính trên 1 người, không bao gồm các phiếu không cho ý kiến hoặc trả lời không biết. Với phương pháp chọn mẫu có mục đích, phân chia số phiếu cụ thể tại mỗi xã, đối tượng được phỏng vấn là những người trưởng thành, lớn hơn 18 tuổi và là cư dân sống tại địa phương.