Chương 1 TÔNG QUAN TÀI LIỆU I. ĐẠI CƯƠNG VÈ HIV/AIDS 1. Khái niệm HIV/AIDS HIV là viết tắt của cụm từ tiếng Anh “Human Immunodeficiency Virus” có nghĩa là” Vi rút gây suy giảm miễn dịch ở người” do Montagnier cùng cộng sự ở viện Pasteur Paris tìm ra năm 1983 và 1986 tại Trung Phi. Đây là Retrovirus có vật liệu di truyền ARN, thuộc họ Lentivirus.
Đích tấn công của HIV là các tế bào miễn dịch có điểm tiếp nhận CD4 (tế bào: Lympho T, niêm mạc ruột ưa crôm, niêm mạc đường hô hấp, đệm thần kinh và tế bào thượng bì). HIV lây nhiễm, nhân lên và tiêu diệt tế bào miễn dịch của cơ thể [4] AIDS là viết tắt của cụm từ tiếng Anh "Acquired Immunodeficiency Syndrome", có nghĩa là "Hội chứng Suy giảm miễn dịch mắc phải" do nhiễm vi rút HIV, loại vi rút này tấn công, tiêu hủy dần các tế bào miễn dịch và làm suy giảm hệ thống miễn dịch của cơ thể. AIDS là giai đoạn cuối của quá trình nhiễm HIV, khi cơ thể không còn khả năng chống đỡ, nên dễ mắc thêm nhiều loại bệnh cơ hội dẫn đến tử vong [4]. Phương thức lây truyền HIV/AIDS Bệnh nhân AIDS và người nhiễm HIV là nguồn truyền nhiễm duy nhất của nhiễm HIV.
Người ta đã phân lập được HIV từ máu, tinh dịch, dịch tiết âm đạo, nước bọt, nước mắt, sữa mẹ, nước tiểu và các dịch khác của cơ thể. Nhiều nghiên cứu về dịch tễ học cho thấy chỉ có máu, tinh dịch và dịch tiết âm đạo đóng vai trò quan trọng trong việc làm lây truyền HIV. Do đó có 3 phương thức làm lây truyền HIV đó là: - Lây truyền theo đường tình dục: là phương thức lây quan trọng và phổ biến nhất trên thế giới, nguy cơ lây nhiễm HIV qua một lần giao hợp với một người nhiễm HIV nếu không dùng bao cao su là từ 0,01-1%. 5 - Lây truyền theo đường máu: HIV có mặt trong máu toàn phần và các thành phần của máu, do đó HIV có thể truyền qua máu hay các sản phẩm của máu có nhiễm HIV.
Nguy cơ lây truyền HIV qua đường máu có tỷ lệ rất cao, trên 90%. - Lây truyền từ mẹ sang con: mẹ bị nhiễm HIV có khả năng truyền cho con trong quá trình mang thai, khi đẻ và khi cho con bú. Nguy cơ lây truyền từ mẹ sang con từ 20-30%. Tuy nhiên, tần suất lây nhiễm còn tuỳ thuộc vào lượng vi rút của nguồn lây có khi chỉ một lần tiếp xúc cũng đã bị lây nhiễm HIV.
Ngoài ra, HIV không lây qua các tiếp xúc thông thường như: ở chung một nhà, thở chung không khí, ho, sổ mũi, làm việc chung, chơi thể thao chung, bắt tay, khoác vai, ôm hôn.Dùng chung các vật dụng trong nhà như: nhà vệ sinh, khăn tắm, chậu rửa mặt, bồn tắm, bể bơi, bát đũa, các vật dụng lao động.hay bị các côn trùng hoặc súc vật cắn cũng không làm lây truyền HIV [5],[12]. Tình hình nhiễm HIV/AIDS trên thế giói và ở Việt Nam 3. Tình hình nhiễm HIV/AIDS trên thế giới Những năm gần đây các nỗ lực toàn cầu trong việc đối phó với dịch AIDS đã có nhiều tiến triển khả quan, báo cáo của Chương trình phối hợp phòng chống HIV/AIDS của Liên hợp quốc (UNAIDS) và Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) tính đến cuối tháng 12 năm 2006 toàn thế giới có 39,5 triệu người nhiễm HIV và có 2,9 triệu người đã chết do HIV/AIDS[17]. Theo ước tính của WHO, mỗi ngày trên toàn cầu có khoảng 14 nghìn người nhiễm mới HIV, trong đó trên 90% người nhiễm ở các nước có thu nhập trung bình và thu nhập thấp.
Đại dịch HIV/AIDS không loại trừ bất kỳ quốc gia nào, dù là nước có tiềm lực kinh tế, khoa học kỹ thuật tiên tiến như Mỹ, Pháp, Đức, Anh.hay các nước kém phát triển như Zimbabwe, Nigeria.Một nước bị tàn phá mạnh nhất ở Châu Phi đó là Uganda, cứ 5 người thì có một người bị nhiễm HIV[17]. Mặc dù HIV/AIDS lây lan trên toàn thế giới, tuy nhiên tại mỗi vùng, mối quốc gia lại có các mô hình lây nhiễm khác nhau, thậm chí còn có sự khác nhau về mô hình lây nhiễm vi rút theo cộng đồng, theo vùng địa lý trong cùng một quốc gia. 6 Cũng theo báo cáo của UNAIDS và WHO, khu vực cận sa mạc Sahara có tỷ lệ nhiễm HIV cao nhất Có tới 2/3 (63%) tổng số người lớn và trẻ em sống với HIV trên toàn cầu là đang sinh sống tại Cận Sahara Châu Phi, với tâm điểm của dịch là miền Nam Châu Phi. Một phần ba (32%) tổng số người sống với HIV trên toàn cầu là cư dân của miền Nam châu Phi và 34% tổng số các ca tử vong do AIDS trên toàn cầu trong năm 2006 xảy ra ở khu vực này[17].
Đến cuối năm 2005, ước tính có 8,6 triệu người đang sống với HIV ở châu Á, bao gồm 960.000 người mới nhiễm HIV trong năm.000 người tử vong do các nguyên nhân liên quan đến AIDS trong năm 2006. số người đang được điều trị bằng thuốc ARV đã tăng gấp 3 lần kể từ năm 2003, và đạt con số 235000 người vào tháng 6 năm 2006. Con số này tương đương 16% tổng số người cần được điều trị bằng thuốc ARV ở châu Á. Chỉ duy nhất Thái Lan là quốc gia đã điều trị được cho ít nhất 50% số người cần những thuốc này [17], Khu vực Châu Á Thái Bình Dương, khu vực Caribe, Đông Nam Châu Á, khu vực Bắc Mỹ, hình thức lây truyền chủ yếu tại các khu vực này là lây truyền qua quan hệ tình dục (QHTD) khác giới và tiêm chích ma tuý.
QHTD khác giới không được bảo vệ là nguyên nhân chính trong số 3,1 triệu trường hợp nhiễm mới ở người lớn tại khu vực cận Sahara trong năm 2004. Tỷ lệ sinh đẻ cao, đồng thời với tình trạng ít được tiếp cận với thông tin và dịch vụ dự phòng làm cho khoảng 530 nghìn trẻ em sinh ra bị nhiễm HIV từ những bà mẹ, chiếm 90% số trường hợp trẻ em nhiễm HIV toàn cầu[ 17], Tại khu vực Châu Á - Thái Bình Dương, dịch HIV xuất hiện muộn hơn. Trường hợp nhiễm HIV đầu tiên ở khu vực này được phát hiện tại Thái Lan vào năm 1985, đến cuối những năm 90 Campuchia, Myanmar và Thái Lan công bố bệnh dịch HIV trên toàn quốc. Năm 2001 có 1,07 triệu người lớn và trẻ em mới nhiễm HIV tại Châu Á- Thái Bình Dương, đưa tổng số người nhiễm HIV tại khu vực lên 7,1 triệu người.
Dịch tễ học lây nhiễm HIV ở khu vục này có nhiều hình thái khác biệt. Tại Thái Lan và Campuchia, hình thái lây truyền HIV chủ yếu qua QHTD khác giới, một số nước khác như Trung Quốc, Malaysia hình thái lây truyền 7 chủ yếu qua tiêm chích ma tuý, bên cạnh đó hình thức lây truyền qua QHTD khác giới cũng ngày càng gia tăng. Nguy cơ lây truyền qua QHTD khác giới tiềm ẩn nhiều ở các nhóm có đặc tính di biến động cao như nhóm lái xe, công nhận xây dụng, GMD các nhà hàng khách sạn và cả những người lao động tự do [17]. Theo số liệu của Bộ Y tế Trung Quốc, vào cuối năm 2005 ước tính Trung Quốc có 650.000 người đang sống với HIV.
Mặc dù HIV đã được phát hiện ở trên tất cả các tỉnh của đất nước rộng lớn này, nhưng phần lớn số trường hợp được báo cáo là từ Hà Nam (Henan), Vân Nam (Yunnan), Quảng Tây (Quangxi), Tân Cương (Xinjiang) và Quảng Đông (Quangdong), trong khi đó các tỉnh Ninh Hạ (Ningxia), Thanh Hải (Qinghai) và Tây Tạng (Tibet) dường như vẫn chưa có dịch HIV. Cũng theo WHO và UNAIDS cho biết dịch tại Trung Quốc rất đặc biệt và khác so với các nước trong khu vực, bắt đầu từ nông thôn sau đó lan ra thành thị, dịch HIV liên quan đến tiêm chích ma túy ở Trung Quốc đã đạt đến mức báo động. Gần một nửa (44%) số người đang sống với HIV được cho là nhiễm do tiêm chích ma túy và gần 90% số trường họp nhiễm theo đường này xảy ra ở 7 tỉnh Vân Nam (Yunnan), Tân Cương (Xinjiang), Quảng Tây (Quangxi), Quảng Đông (Quangdong), Quế Châu (Quizhou), Tứ Xuyên (Sichuan) và Hồ Nam (Hunan) [17]. Ấn Độ là nước đông dân thứ hai trên thế giới và dịch đang diễn ra hết sức đa dạng với chiều hướng đang ổn định hoặc đi xuống ở một số vùng trong khi lại tiếp tục gia tăng ở một số vùng khác.
Khoảng 5,7 triệu (3,4 triệu-9,4 triệu) người trong đó 5,2 triệu là người trưởng thành trong độ tuổi 15-49 đang sống với HIV trong năm 2005. GMD đóng góp khá lớn làm lây truyền HIV tại quốc gia này. Ở Tamil Nadu 50% số GMD bị nhiễm HIV. Ở Andhra Pradesh, Karnataka, Maharashtra và Nagaland tỷ lệ hiện nhiễm HIV trong các phụ nữ mang thai gần 1%.
Điều này cho thấy dịch HIV đang dần chuyển dịch sang các nhóm dân cư khác nhau [17], [19], Tại Indonesia, HIV tăng nhanh chóng trong nhóm tiêm chích ma tuý, GMD và nhóm người hiến máu. Kết quả giám sát tại Indonesia cho thấy vào năm 2000, 40% số người tiêm chích đang điều trị tại Jakarta đã bị nhiễm HIV. Tại Bogor, tỉnh Đông Java: 25% số người nghiện chích ma tuý nhiễm HIV. 8 Tại Thái Lan, có khoảng 670 nghìn trường hợp nhiễm HIV.
Thái Lan là nước triển khai chương trình BCS rất sớm và các báo cáo gần đây cho thấy tỷ lệ nhiễm HIV ở Thái Lan không tăng như những năm trước và có xu hướng giảm ở một số nhóm đối tượng như tiêm chích ma tuý và GMD[17], [19]. Mặc dù đã có những tấm gương sáng về ứng phó hiệu quả và tập trung ở châu Á, như ở Campuchia, Thái Lan và một số bang của Ấn Độ, nhưng các ứng phó nhiều khi vẫn chưa kịp thời hoặc không duy trì được hiệu quả lâu dài. Các quốc gia vẫn chưa coi đây là nhiệm vụ cấp thiết vì các ứng phó còn thiếu sự gắn kết với nhau [18]. Theo nhận định của UNAIDS và WHO, có nhiều nguyên nhân dẫn tới sự gia tăng HIV/AIDS tại khu vực Châu Á - Thái Bình Dương bao gồm: nạn đói nghèo, trình độ văn hoá thấp, nạn di dân tự do và sự gia tăng của các tệ nạn xã hội[ 17],[19], 3.
Tình hình nhiễm HIV/AIDS ở Việt Nam Ke từ trường hợp nhiễm HIV đầu tiên được phát hiện tại thành phố Hồ Chí Minh vào tháng 12 năm 1990 thì đến năm 1992 phát hiện 7 tỉnh có người nhiễm HIV, năm 1993 có 30 tỉnh, năm 1997 có 57 tỉnh, đến năm 1998 thì 61 tỉnh thành phố báo cáo có người nhiễm HIV và số lượng người nhiễm HIV ngày càng tăng nhanh. Năm 1993, dịch bắt đầu bùng nổ trong nhóm nghiên chích ma tuý tại một số tỉnh phía Nam và Miền Trung như thành phố Hồ Chí Minh, Khánh Hoà.