CMYK CMYK QU≤ D¢N Sˇ TH⁄ GIõI TRUNG T¢M GIÉO D|C ßÑO ß`C C§NG D¢N - VIåN KHOA HñC GIÉO D|C C|C V26 - Bó C§NG AN Trfl chuy÷n v“ giÌi t›nh, t◊nh dÙc vµ s¯c kh·e sinh s∂n TRUNG T¢M DÑY NGH≈ KOTO Trfl chuy÷n v“ giÌi t›nh, t◊nh dÙc vµ s¯c kh·e sinh s∂n (SÉCH DÄNH CHO TU‡I Vë THÄNH NI£N) CMYK CMYK D# ÉN GIÉO D|C GIõI TêNH, TçNH D|C VÄ S`C KHìE SINH SÅN DÄNH CHO TRà EM Cï HOÄN CÅNH ßÖC BIåT KHï KH°N TT HỌC LIỆU & E-LEARNING - UED Trfl chuy÷n v“ giÌi t›nh, t◊nh dÙc vµ s¯c kh·e sinh s∂n (SÉCH DÄNH CHO TU‡I Vë THÄNH NI£N) THÉNG 8 N°M 2004 TT HỌC LIỆU & E-LEARNING - UED LÍi c∂m ¨n CuËn "Trfl chuy÷n v“ giÌi t›nh, t◊nh dÙc vµ s¯c khoŒ sinh s∂n" Æ≠Óc bi™n soπn trong khu´n khÊ d˘ ∏n "Gi∏o dÙc GiÌi t›nh, T◊nh dÙc vµ S¯c khoŒ sinh s∂n cho TrŒ em c„ hoµn c∂nh Æ∆c bi÷t kh„ kh®n". D˘ ∏n nµy do Trung t©m Gi∏o dÙc ßπo Ưc C´ng d©n (Vi÷n Khoa h‰c Gi∏o dÙc, BÈ Gi∏o dÙc Ƶo tπo), CÙc V26 (BÈ C´ng An), Trung t©m Dπy ngh“ KOTO vµ Qu¸ D©n SË Th’ GiÌi phËi hÓp th˘c hi÷n. D˘ ∏n xin bµy t· lÍi c∂m ¨n s©u sæc tÌi bµ Nguy‘n Thfi Hoµng Y’n, bµ Tr«n Thfi Kim L˝ vµ bµ Phan ≥ Ly Æ∑ bi™n soπn cuËn s∏ch nµy. LÍi c∂m ¨n ch©n thµnh xin gˆi Æ’n bµ ßÁ Thfi HÂng, ´ng VÚ Duy Lıng, bµ BÔi Thanh Xu©n, vµ bµ Nguy‘n Xu©n Oanh Æ∑ cÔng tham gia thˆ nghi÷m vµ hoµn thi÷n cuËn s∏ch.
Xin c„ lÍi c∂m ¨n Æ∆c bi÷t tÌi ´ng Jo Reinders, cË v†n k¸ thuÀt tı V®n phflng Trung t©m Qu¸ D©n sË Th’ giÌi tπi Hµ Lan, Æ∑ c„ nh˜ng ˝ ki’n Æ„ng g„p vµ gÓi ˝ qu˝ b∏u trong suËt qu∏ tr◊nh bi™n soπn cuËn s∏ch. Xin tr©n tr‰ng c∂m ¨n ´ng Hµ NhÀt Th®ng, bµ L≠u Thu Thu˚, ´ng Nguy‘n V®n Ninh, ´ng Phan Xu©n S¨n, bµ Ritu Shroff, bµ Julie Forder, bµ Carin Van Der Hor vµ bµ Th©n Thfi Lan H≠¨ng, nh˜ng ng≠Íi Æ∑ c„ ˝ ki’n Æ„ng g„p qu˝ gi∏ vµ hÁ trÓ t›ch c˘c Æ” cuËn s∏ch Æ≠Óc hoµn thi÷n. Xin Æ∆c bi÷t c∂m ¨n mÈt sË th«y c´ gi∏o vµ c∏c em h‰c sinh Tr≠Íng Gi∏o d≠Ïng sË 2, Tr≠Íng Gi∏o d≠Ïng sË 3, Tr≠Íng Gi∏o d≠Ïng sË 4, Tr≠Íng Gi∏o d≠Ïng sË 5 vµ Trung t©m Dπy ngh“ KOTO Æ∑ t›ch c˘c tham gia vµo vi÷c x©y d˘ng Æ“ c≠¨ng, thˆ nghi÷m vµ Æ„ng g„p ˝ ki’n cho cuËn s∏ch nµy. ChÛng t´i xin ch©n thµnh c∂m ¨n bµ BÔi Ph≠¨ng Nga, bµ Nguy‘n Qu˙nh Trang, bµ Hoµng B›ch Thu˚, ´ng Nguy‘n Xu©n HÂng, vµ ´ng V‚ Hoµng S¨n Æ∑ c„ ˝ ki’n Æ„ng g„p qu˝ gi∏ cho cuËn s∏ch.
ChÛng t´i xin ghi nhÀn nh˜ng Æ„ng g„p cÒa ´ng Nguy‘n Kim Du»n, ´ng Nguy‘n H˜u Khoa, vµ bµ Niki Ng‰c Phπm, nh˜ng ng≠Íi Æ∑ th˘c hi÷n ph«n minh hoπ, tr◊nh bµy vµ bi™n dfich cuËn s∏ch nµy. 4 TT HỌC LIỆU & E-LEARNING - UED Xin ch©n thµnh c∂m ¨n c∏c ÆÂng nghi÷p kh∏c Æ∑ hÁ trÓ chÛng t´i hoµn thµnh cuËn s∏ch. LÍi c∂m ¨n Æ∆c bi÷t vµ quan tr‰ng nh†t xin gˆi tÌi Qu¸ Bill & Melinda Gates (c¨ quan tµi trÓ cho d˘ ∏n) cho vi÷c ph∏t tri”n vµ hoµn thi÷n cuËn s∏ch nhªm vµo ÆËi t≠Óng trŒ em trong nh˜ng hoµn c∂nh Æ∆c bi÷t kh„ kh®n. ChÛng t´i mong ti’p tÙc nhÀn Æ≠Óc ˝ ki’n Æ„ng g„p giÛp cho cuËn s∏ch Æ≠Óc hoµn thi÷n h¨n n˜a, nhªm Æ∏p ¯ng quy“n sinh s∂n cÚng nh≠ nh˜ng Æfli h·i mÌi trong c´ng t∏c gi∏o dÙc giÌi t›nh, t◊nh dÙc vµ s¯c khoŒ sinh s∂n cho vfi thµnh ni™n.
M‰i ˝ ki’n Æ„ng g„p xin gˆi v“: Qu¸ D©n sË Th’ giÌi, P502, Toµ nhµ Vπn PhÛc, 2 NÛi TrÛc, Hµ NÈi (Tel: 04 8464584; Fax: 04 8464583; Email: Office@wpfvn. Xin c∂m ¨n! D˘ ∏n Gi∏o dÙc GiÌi t›nh, T◊nh dÙc vµ S¯c khoŒ sinh s∂n cho trŒ em c„ hoµn c∂nh Æ∆c bi÷t kh„ kh®n 5 TT HỌC LIỆU & E-LEARNING - UED LÍi mÎ Æ©u C∏c bπn th©n m’n, C¨ th” chÛng m◊nh lµ mÈt m„n quµ tuy÷t di÷u cÒa tπo ho∏. Tuy nhi™n, kh´ng ph∂i ai cÚng bi’t r‚ v“ c∏c bÈ phÀn tr™n c¨ th” m◊nh cÚng nh≠ chÛng hoπt ÆÈng ra sao. ô tuÊi dÀy th◊, chÛng m◊nh c„ bi’t bao thæc mæc v“ nh˜ng thay ÆÊi tr™n c¨ th” vµ hµng loπt c∏c c©u h·i kh∏c n˜a.
ß” gi∂i Æ∏p Æ≠Óc ph«n nµo c∏c thæc mæc Æ„, cuËn s∏ch nh· nµy cung c†p cho chÛng m◊nh mÈt sË th´ng tin khoa h‰c v“ s˘ thay ÆÊi Î tuÊi dÀy th◊, c∏c c¨ quan sinh s∂n cÒa nam vµ n˜; s˘ thÙ tinh - thÙ thai - thai nghän; t◊nh bπn, t◊nh y™u vµ t◊nh dÙc; c∏c vi™m nhi‘m vµ b÷nh l©y truy“n qua Æ≠Íng t◊nh dÙc, k” c∂ HIV/AIDS. B™n cπnh Æ„, cuËn s∏ch cfln mang Æ’n cho chÛng m◊nh nhi“u h≠Ìng d…n, gÓi ˝ thi’t th˘c trong vi÷c t˘ ch®m s„c b∂n th©n nh≠: gi˜ g◊n v÷ sinh c¨ quan sinh dÙc, ch®m s„c cuÈc sËng tinh th«n vµ t◊nh c∂m, quan h÷ t◊nh dÙc c„ tr∏ch nhi÷m vµ an toµn, phflng tr∏nh bfi lπm dÙng t◊nh dÙc hay lπm dÙng ma tu˝, tr∏nh thai ngoµi ˝ muËn, vµ phflng tr∏nh HIV. ß∆c bi÷t h¨n, cuËn s∏ch cfln giÛp chÛng m◊nh x∏c Æfinh vµ cÒng cË gi∏ trfi sËng cÚng nh≠ c∏c k¸ n®ng sËng cho b∂n th©n, Æ” tı Æ„ c„ Æ≠Óc th∏i ÆÈ vµ hµnh vi lµnh mπnh v“ s¯c khoŒ giÌi t›nh, t◊nh dÙc vµ h≠Ìng tÌi mÈt t≠¨ng lπi tËt Æãp. ChÛng m◊nh Æang Î mÈt l¯a tuÊi h¯a hãn nhi“u Æi“u thay ÆÊi thÛ vfi vµ cÚng nhi“u kh„ kh®n, thˆ th∏ch.
H∑y trang bfi th™m cho m◊nh nh˜ng ki’n th¯c, nh˜ng gi∏ trfi sËng vµ nh˜ng k¸ n®ng sËng c«n thi’t Æ” c„ th” t˘ tin v˜ng b≠Ìc trong cuÈc sËng. Hy v‰ng rªng cuËn s∏ch nh· nµy sœ lµ ng≠Íi bπn h˜u ›ch cÔng ÆÂng hµnh vÌi tuÊi trŒ cÒa c∏c bπn. H∑y sËng vui vŒ vµ khoŒ mπnh c∏c bπn nhä! 6 TT HỌC LIỆU & E-LEARNING - UED LÍi t˘a dµnh cho gi∏o vi™n C∏c anh chfi gi∏o vi™n th©n m’n, CuËn s∏ch nh· nµy nhªm giÛp c∏c em h‰c sinh cÒng cË vµ bÊ sung th™m ki’n th¯c sau giÍ h‰c tr™n lÌp. ChÛng t´i cÚng hy v‰ng rªng khi ra tr≠Íng c∏c em sœ mang theo cuËn s∏ch nh≠ mÈt ng≠Íi bπn nh· th©n thi’t vµ h˜u ›ch.
C∏c anh chfi c„ th” nhÀn th†y c†u trÛc cÒa cuËn s∏ch nµy kh´ng hoµn toµn giËng nh≠ c†u trÛc cÒa Tµi li÷u h≠Ìng d…n dµnh cho gi∏o vi™n. Song nh◊n chung nÈi dung cÒa hai cuËn s∏ch nµy t≠¨ng Æ≠¨ng nh≠ nhau. C„ kh∏c ch®ng chÿ lµ c∏ch th” hi÷n mµ th´i. Do vÀy, c∏c anh chfi c„ th” d‘ dµng t◊m c∏c nÈi dung t≠¨ng ¯ng Æ” tham kh∂o vµ ÆËi chi’u khi chu»n bfi bµi.
ß©y lµ S∏ch tham kh∂o cho h‰c sinh, n™n ÆËi vÌi mÈt sË bµi c∏c anh chfi c„ th” h≠Ìng d…n h‰c sinh Ɖc th™m Æ” phÙc vÙ cho bµi h‰c tr™n lÌp tËt h¨n. ChÛng t´i hy v‰ng rªng cuËn s∏ch nh· nµy sœ g„p ph«n lµm cho giÍ h‰c tr™n lÌp thÛ vfi vµ hi÷u qu∂ h¨n. ChÛc c∏c anh chfi c„ nh˜ng giÍ dπy thµnh c´ng! 7 TT HỌC LIỆU & E-LEARNING - UED MÙc lÙc Ch≠¨ng 1: ChÛng ta ph∏t tri”n nh≠ th’ nµo??? 9 Ch≠¨ng 2: Hµnh trang chÛng m◊nh c«n c„ 13 Ch≠¨ng 3: TuÊi dÀy th◊ 17 Ch≠¨ng 4: H∑y ch®m s„c cuÈc sËng tinh th«n cÒa bπn 33 Ch≠¨ng 5: G i Ì i v µ g i Ì i t › n h 47 Ch≠¨ng 6: C∏c mËi quan h÷ 53 Ch≠¨ng 7: T◊nh dÙc 67 Ch≠¨ng 8: T h a i n g h ä n 77 Ch≠¨ng 9: C∏c bi÷n ph∏p tr∏nh thai 89 Ch≠¨ng 10: B÷nh nhi‘m khu»n Æ≠Íng sinh s∂n vµ b÷nh l©y qua Æ≠Íng t◊nh dÙc 101 Ch≠¨ng 11: Qu†y rËi vµ x©m hπi t◊nh dÙc 121 Ch≠¨ng 12: Mua b∏n d©m 127 Ch≠¨ng 13: Ma tÛy 133 Ch≠¨ng 14: LÀp k’ hoπch cho t≠¨ng lai 141 8 TT HỌC LIỆU & E-LEARNING - UED ChÛng ta ph∏t tri”n nh≠ th’ nµo??? TT HỌC LIỆU & E-LEARNING - UED C∏c bπn th©n m’n! Chæc c∏c bπn cÚng bi’t rªng nh˜ng thay ÆÊi quan tr‰ng di‘n ra Î m‰i l¯a tuÊi trong suËt ÆÍi ng≠Íi. Kh´ng ƨn gi∂n nh≠ khi m◊nh thay ÆÊi ki”u qu«n ∏o hay ki”u t„c, mµ c∂ c¨ th” cÒa chÛng m◊nh Æ“u thay ÆÊi mÈt c∏ch toµn di÷n vµ kh∏ ph¯c tπp, Æ∆c bi÷t lµ khi m◊nh cfln Æang nªm trong bÙng mã, tuÊi †u th¨ vµ tuÊi vfi thµnh ni™n.
Ngoµi nh˜ng thay ÆÊi v“ c¨ th”, th◊ t›nh t◊nh vµ sÎ th›ch cÒa chÛng m◊nh cÚng thay ÆÊi theo Ɔy. CuÈc sËng cÒa tÌ bæt Æ«u tı mÈt t’ bµo bä t› do tr¯ng cÒa mã vµ tinh trÔng cÒa bË tπo thµnh. T’ bµo nµy ph∏t tri”n thµnh bµo thai vµ lÌn l™n kh´ng ngıng trong bÙng mã cho tÌi khi m◊nh chµo ÆÍi. Trong thÍi k˙ nµy, s¯c khoŒ cÒa mã lµ quan tr‰ng nh†t v◊ mã cfln ph∂i nu´i c∂ m◊nh trong bÙng n˜a! Î tuÊi Ωm ngˆa (d≠Ìi 2 tuÊi), m‰i nhu c«u c¨ b∂n nh†t cÒa m◊nh Æ“u phÙ thuÈc hoµn toµn vµo bË mã, c∂ chuy÷n ®n uËng, tæm rˆa vµ Æi v÷ sinh.
M◊nh lÌn l™n kh∏ nhanh vµ khi 2 tuÊi th◊ m◊nh Æ∑ c„ th” t˘ Æi, chπy, xÛc c¨m, l∏i m∏y bay (t†t nhi™n lµ tr™n ÆÔi bË) vµ n„i chuy÷n bi b´ vÌi m‰i ng≠Íi trong gia Æ◊nh. TuÊi †u th¨ (2 - 12 tuÊi) M◊nh Æ∑ bi’t Æi, bi’t chπy, bi’t nh∂y, bi’t t˘ m∆c qu«n ∏o vµ bi’t giÛp bË mã mÈt sË vi÷c n˜a. M◊nh Æi h‰c vµ Æ’n cuËi giai Æoπn nµy m◊nh Æ∑ h‰c xong bÀc ti”u h‰c. ß´i khi, m◊nh lµm cho cha mã vµ anh chfi kh∏ nh¯c Æ«u, v◊ m◊nh r†t th›ch ch¨i, th›ch kh∏m ph∏, vµ th›ch h‰c h·i cuÈc sËng xung quanh.
10 TT HỌC LIỆU & E-LEARNING - UED TuÊi vfi thµnh ni™n: (10 - 19 tuÊi***) Lµ thÍi k˙ trung gian, m◊nh kh´ng cfln lµ mÈt Ưa trŒ nh≠ng lπi ch≠a hºn lµ ng≠Íi lÌn. ThÍi k˙ nµy käo dµi tı khi m◊nh kho∂ng 10 tuÊi cho Æ’n khi 19. ß” d‘ t≠Îng t≠Óng, m◊nh tπm chia n„ thµnh 3 giai Æoπn nh≠ th’ nµy nhä: Giai Æoπn Æ«u, (10 - 14 tuÊi) lµ s˘ khÎi Æ«u cÒa tuÊi dÀy th◊, khi c¨ th” chÛng m◊nh bæt Æ«u ph∏t tri”n mÈt c∏ch nhanh ch„ng. Nh˜ng thay ÆÊi nµy th≠Íng lµm cho mÈt sË bπn ng≠Óng ngÀp vµ lo læng.
Bπn bà cÔng tuÊi trÎ n™n v´ cÔng quan tr‰ng, vµ Æ´i khi chÛng m◊nh lo læng kh´ng bi’t c∏c bπn kh∏c ngh‹ g◊ v“ m◊nh. Giai Æoπn gi˜a (14 - 17 tuÊi) lµ lÛc mµ m‰i ng≠Íi c„ th” nhÀn th†y c∏c thay ÆÊi r‚ r÷t tr™n c¨ th” chÛng m◊nh vµ tËc ÆÈ ph∏t tri”n cÚng chÀm h¨n giai Æoπn Æ«u. ChÛng m◊nh tr´ng c„ vŒ ng≠Íi lÌn h¨n. C„ bπn bæt Æ«u Æ” ˝ Æ’n c´ bπn ho∆c anh bπn nµo Æ„, th›ch hãn hfl vµ kh∏m ph∏ v“ t◊nh bπn kh∏c giÌi, t◊nh y™u vµ t◊nh dÙc.
ChÛng m◊nh th≠Íng c„ nh„m bπn th©n vµ mÁi nh„m lπi c„ ki”u ch¨i ri™ng cÒa m◊nh.