CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1.1 CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1.1 Những vấn đề cơ bản về Khu công nghiệp a. Khu công nghiệp Khu công nghiệp hoặc cụm công nghiệp (KCN) là nơi hội tụ và thích ứng về mặt lợi ích và mục tiêu xác định giữa chủ đầu tư và nước chủ nhà. KCN là nơi có môi trường kinh doanh đặc biệt phù hợp, được hưởng những quy chế tự do, các chính sách ưu đãi kinh tế (đặc biệt là thuế quan) so với các vùng khác ở nội địa. Chúng là nơi có vị trí thuận lợi cho việc phát triển sản xuất, thương mại, đầu tư trên cơ sở chính sách ưu đãi về kết cấu hạ tầng, cơ chế pháp lý, thủ tục hải quan, thủ tục hành chính, chính sách tài chính tiền tệ, môi trường đầu tư… Ở nước ta, Theo Nghị định 36/CP của Chính phủ về khái niệm KCN thì “KCN là khu tập trung các doanh nghiệp công nghiệp chuyên sản xuất hàng công nghiệp và thực hiện các dịch vụ cho sản xuất công nghiệp, có ranh giới địa lý xác định, không có dân cư sinh sống, do Chính phủ quyết định thành lập”.
Tác động của khu công nghiệp với sự phát triển kinh tế - xã hội hiện nay Hoạt động của các KCN trong thời gian qua đã đóng góp vai trò hết sức quan trọng trong quá trình phát triển kinh tế của đất nước. Tuy nhiên sự phát triển của KCN trong thời gian qua cũng đang phá vỡ kết cấu xã hội nông thôn truyền thống, bộc lộ những bất cập trong giải quyết vấn đề môi trường sinh thái, việc làm và thu nhập của người dân mất đất, sự quá tải của hệ thống kết cấu hạ tầng. - Những tác động tích cực của các khu công nghiệp đối với sự phát triển kinh tế - xã hội của nước ta hiện nay Một là, KCN là một địa điểm quan trọng để thu hút vốn đầu tư, đặc biệt là đầu tư nước ngoài, tập trung các doanh nghiệp công nghiệp vào một khu vực địa lý. Tăng cường khả năng thu hút đầu tư, đẩy mạnh xuất khẩu, góp phần thực hiện mục tiêu tăng trưởng kinh tế: Trong phát triển kinh tế - xã hội, vấn đề tăng trưởng nhanh và lâu bền là mục tiêu quan trọng đối với các quốc gia.
Các KCN hình thành đã tạo ra cánh cửa hội nhập với thế giới, là động lực tăng trưởng cho vùng và cả nước. Thông qua những ưu đãi đặc biệt, các KCN có được môi trường đầu tư hấp dẫn, vì vậy đã trở thành một công cụ hữu hiệu có khả năng thu hút được nhiều nguồn vốn đầu tư, đặc biệt là FDI. Luan van PDF Watermark Remover DEMO : Purchase from www.com to remove the waterma 5 Đồng thời, các doanh nghiệp hoạt động trong KCN phần lớn là các đơn vị tiềm năng, hoạt động có hiệu quả, góp phần vào mục tiêu phát triển kinh tế của đất nước. Đáng kể nhất là việc đẩy mạnh sản xuất hàng xuất khẩu và thay thế hàng nhập khẩu.
Hai là, tạo việc làm và thu nhập. Việc thành lập KCN sẽ góp phần tích cực trong vấn đề giải quyết việc làm tại địa phương. Thực tiễn cho thấy, KCN là công cụ hữu hiệu thực hiện chiến lược lâu dài về toàn dụng lao động ở các nước, các chủ đầu tư nước ngoài cũng muốn sử dụng nguồn lao động dồi dào và rất rẻ của nước chủ nhà để tăng thêm lợi nhuận. Ngoài một lực lượng lớn lao động sẽ vào KCN để sản xuất trực tiếp, còn tạo ra việc làm cho hàng vạn lao động gián tiếp trong các ngành dịch vụ, xây dựng cơ bản phục vụ cho quá trình phát triển KCN.
Ba là, KCN là cơ sở để tiếp cận với kỹ thuật và công nghệ hiện đại, học hỏi phương thức quản lý mới, nâng cao trình độ tay nghề của người lao động: Các KCN thúc đẩy quá trình hiện đại hoá thông qua việc ứng dụng máy móc thiết bị, công nghệ mới và trình độ quản lý tiên tiến vào sản xuất; tạo ra các yếu tố để liên kết các doanh nghiệp đầu tư nước ngoài với công nghiệp trong nước; thực hiện phân công lao động góp phần chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo hướng công nghiệp hoá, hiện đại hoá (CNH - HĐH). Bốn là, góp phần chuyển dịch cơ cấu theo hướng hiện đại, hợp lý và hiệu quả. KCN góp phần tạo ra sự phân công lao động theo hướng chuyển từ nông nghiệp sang phi nông nghiệp, góp phần tích cực vào việc chuyển dịch cơ cấu kinh tế; tạo ra một hệ thống cơ sở hạ tầng mới, hiện đại, có giá trị lâu dài ở địa phương. Năm là, tạo điều kiện thuận lợi cho việc xử lý ô nhiễm môi trường, bảo vệ môi trường sinh thái cho phát triển bền vững.
Lợi ích của việc sản xuất tập trung tại các KCN so với phát triển công nghiệp tản mạn là đảm bảo tiết kiệm về kết cấu hạ tầng, quản lý hành chính và quản lý môi trường, mặt khác cung cấp các dịch vụ thuận lợi. Các KCN được hình thành cũng nhằm tránh sự phân tán các cơ sở sản xuất trong khu dân cư sinh sống, vừa không thuận lợi cho hoạt động sản xuất kinh doanh của các doanh nghiệp, vừa gây ô nhiễm môi trường xung quanh khu dân cư. Sáu là, góp phần tăng cung ứng hàng hoá dịch vụ đáp ứng nhu cầu trong nước và xuất khẩu. - Những tác động tiêu cực của các khu công nghiệp Việc xây dựng và phát triển các KCN, KCX của nước ta trong thời gian qua bên cạnh những thành tựu đạt được cũng đã bộc lộ những hạn chế, đặt ra những vấn đề bức xúc cần phải nghiên cứu giải quyết.
Luan van PDF Watermark Remover DEMO : Purchase from www.com to remove the waterma 6 Một là, do theo đuổi phong trào xây dựng KCN mà các nhà quản lý và đầu tư thiếu tính toán việc thu hút các doanh nghiệp sản xuất nhằm “lấp đầy” KCN nên dẫn đến tình trạng lãng phí các nguồn lực. phải có cơ chế, chính sách hấp dẫn nhằm khuyến khích, thu hút các nhà đầu tư đầu tư vào KCN. Trong nhiều trường hợp, doanh nghiệp kinh doanh cơ sở hạ tầng đưa ra giá cho thuê lại đất quá cao so với mức giá của các dự án ngoài KCN ở gần đó hoặc áp dụng phương thức trả tiền thuê lại đất một lần trong thời gian quá dài (thậm chí đến 50 năm), làm cho nhiều nhà đầu tư ngần ngại khi quyết định vào KCN. Hai là, chính sách đền bù giải phóng mặt bằng cho các KCN không phù hợp, không được người dân ủng hộ đã gây ra tình trạng trì trệ trong phát triển KCN.
Yêu cầu để một KCN nhanh chóng đi vào triển khai xây dựng và hoạt động là việc giải phóng mặt bằng quy hoạch. Ngoài việc phải giải phóng nhanh mặt bằng, cần lưu ý đến cả khả năng bồi thường hợp lý, tránh việc đẩy giá đất lên cao làm kém đi tính hấp dẫn đối với nhà đầu tư. Giá thuê đất phải được cân đối với khung giá đất ở các địa phương lân cận và của khu vực sao cho thật sự hợp lý, có sức cạnh tranh cao. Ngoài ra còn các chính sách khác có liên quan như: cơ chế giao đất, cho thuê đất; việc cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất; giới hạn quy mô sử dụng đất.
Ba là, việc xây dựng ồ ạt các KCN còn làm gia tăng tình trạng thất nghiệp, ảnh hưởng xấu đến thu nhập và đời sống của người dân có đất bị thu hồi, gây nguy cơ mất ổn định xã hội. Bốn là, mặc dù KCN tạo điều kiện thuận lợi cho việc xử lý và kiểm soát môi trường sinh thái nhưng nếu không có chính sách và cơ chế quản lý hiệu quả chặt chẽ sẽ gây tác động ngược lại, mức độ ô nhiễm môi trường tăng lên rất nhanh. Những nhân tố chủ yếu chi phối tác động của các khu công nghiệp với sự phát triển kinh tế - xã hội * Công tác quy hoạch và tính phù hợp của các khu công nghiệp với các mục tiêu kinh tế - xã hội Nội dung của công tác quy hoạch KCN là phải luận chứng rõ ràng mục tiêu phát triển các KCN, tiến độ thời gian thực hiện mục tiêu đó và sự phân bố các KCN theo vùng, lãnh thổ. Nếu việc quy hoạch KCN có chất lượng và ổn định, thì quá trình phát triển sẽ cho phép tập trung nguồn lực theo hướng ưu tiên, tránh đầu tư dàn trải, tràn lan gây ra tình trạng mất cân bằng cung cầu và lãng phí nguồn lực.
Hơn nữa, quy hoạch theo lãnh thổ tốt sẽ cho phép đáp ứng được các yêu cầu lâu dài đồng bộ, đồng thời góp phần phân bố hợp lý lực lượng sản xuất theo lãnh thổ. Công Luan van PDF Watermark Remover DEMO : Purchase from www.com to remove the waterma 7 tác quy hoạch là vấn đề vô cùng quan trọng và phức tạp. Để quy hoạch đáp ứng được các yêu cầu của quá trình phát triển cần phải căn cứ vào rất nhiều yếu tố mà trước hết là nhu cầu thị trường. Bên cạnh đó, quy hoạch các KCN phải đảm bảo tính đồng bộ.
Quy hoạch xây dựng các KCN phải gắn liền với quy hoạch xây dựng các công trình hạ tầng kỹ thuật, cũng như hạ tầng xã hội, phát triển các khu đô thị nhằm đảm bảo cho người lao động làm việc trong các KCN. * Dự án đầu tư vào khu công nghiệp Dự án đầu tư vào KCN là một trong những nhân tố quan trọng hàng đầu cho sự phát triển các KCN bởi vì chính chất lượng các dự án đầu tư có ảnh hưởng lớn đến sự tồn tại của KCN nói riêng và sự phát triển KT-XH nói chung. Các KCN sử dụng công nghệ chất lượng cao sẽ hạn chế nguy cơ gây ô nhiễm môi trường, đảm bảo khả năng trả lương, tạo cơ hội nâng cao trình độ cho người lao động, đồng thời tăng khả năng cạnh tranh chung của nền kinh tế. Vì vậy, các quốc gia đều cố gắng thu hút các dự án với trình độ công nghệ cao đồng thời khuyến khích việc chuyển giao công nghệ.
* Những đảm bảo về phát triển bền vững các khu công nghiệp - Bền vững về kinh tế Phát triển bền vững KCN về kinh tế là quá trình phát triển KCN đạt được tốc độ tăng trưởng cao, liên tục và dài hạn, đồng thời thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo hướng CNH, HĐH. Tăng trưởng cao, liên tục và dài hạn của KCN chỉ có thể thực hiện được khi KCN đạt được hiệu quả kinh tế và có năng lực cạnh tranh cao.