CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ HOẠT ĐỘNG ĐẠI LÝ TÀU BIỂN 1. Sự hình thành và phát triển về hoạt động đại lý tàu biển Khoảng vào 5 thế kỷ trước đây, khi sản xuất hàng hóa có sự thay đổi, ngoài việc tiêu dùng trong nước và một số nước lân cận, người ta còn nghĩ đến sự phát triển của thị trường tiêu thụ xa hơn nữa nên ngay từ cuối thế kỷ 15, đầu thế kỷ 16 đã chi tiền ủng hộ các “anh hùng biển cả”, "nhà thám hiểm đại dương” của thế kỷ chuẩn bị có một hành trình vượt biển xa để tìm hiểu những gì nằm ở phía bên kia đại dương và cuộc sống của con người ở những nơi xa lạ đó như thế nào. Christophe Colomb, một trong những "anh hùng" thời bấy giờ, đã nhận được ba chiếc tàu từ Nữ hoàng Bồ Đào Nha. Đồng thời, thương nhân thành Gien (Ý) đã quyên góp tiền để hỗ trợ ông ấy và chuyến thám hiểm của ông ấy đến phương xa vào ngày 3 tháng 8 năm 1492, ông lênh đênh trên biển khoảng 60 ngày trong lúc phải chống chọi với sóng dữ.
Vào một ngày tháng 10 đẹp trời, đoàn thủy thủ khám phá ra một vùng đất liền mà ngày nay là một phần lãnh thổ của quốc gia Trung Mỹ Salvador. Phái đoàn của ông sau đó tiếp tục khám phá Cuba, Tahiti và các quốc gia khác. Công trình của Christophe Colomb và nhiều nhà thám hiểm khác như Margelin, Marco Polo đã mở ra thị trường mới cho các thương nhân châu Âu tiêu thụ những mặt hàng, nguyên liệu phù hợp với sự phát triển của chủ nghĩa tư bản châu Âu. Thành tựu này dần dần thiết lập các tuyến hàng hải từ châu Âu đến các châu lục khác.
Từ tàu buồm đến tàu chạy bằng động cơ hơi nước và tuabin. Ngành vận tải biển cũng xuất hiện và phát triển theo xu hướng năng động này. Trong những chuyến đi này, thuyền trưởng và thủy thủ đoàn của con tàu trước tiên phải trao đổi, giao dịch với các chính quyền địa phương khi vào cảng và giao dịch với thương nhân địa phương để đổi hàng công nghiệp lấy hàng hóa khác. Những nông sản địa phương có giá trị sẽ được nhồi nhét cho đến khi bán hết, nước ngọt và lương thực sẽ được cung cấp để thủy thủ đoàn thả neo trở về đất liền.
Lúc đó, ngành truyền thông vô tuyến chưa ra đời nên dù có muốn thông báo ngày về, cũng đành chịu 4 bất lực. Khi đó, việc phát minh ra truyền thông vô tuyến không phù hợp với sự phát triển vận tải biển. Thông qua việc thường xuyên ghé thăm các cảng nổi tiếng, các tàu buôn thiết lập mối liên hệ với những người dân địa phương đáng tin cậy, những người có thể được ủy thác tiêu thụ hàng hóa tồn đọng hoặc mua hàng hóa cho chuyến đi tiếp theo của họ. Quá trình này được lặp đi lặp lại, dần dần tạo ra mối quan hệ mới giữa người được ủy thác, là thuyền trưởng của con tàu và người được ủy thác, là đại diện của người dân địa phương.
Nội dung về ủy thác ngày càng mở rộng, phong phú và cho đến khi có sự ra đời của thông tin liên lạc vô tuyến, thuyền trưởng hoặc chủ tàu khi đó có thể liên hệ trước với người được ủy thác để thông báo cho họ về ngày tàu cập cảng dự kiến, thông tin tàu và lượng hàng hóa để người ủy thác có thể liên hệ trước với người nhận hàng quan hệ chính phủ để tiến hành làm các thủ tục cần thiết khi tàu cập cảng. Đây có thể được coi là sự đánh dấu về sự ra đời của doanh nghiệp đại lý tàu biển. Việc kinh doanh, mua bán giữa các quốc gia ngày càng thuận lợi, thịnh vượng bao nhiêu thì các thương cảng lại càng sầm uất biết bao. Chính điều này đã dẫn đến sự xuất hiện của các đại lý tại các thương cảng này.
Các tổ chức này được yêu cầu phải thu xếp mọi công việc trên tàu trước khi tàu đến bởi người ủy thác hãng tàu như thông báo cho Cảng vụ hàng hải, người nhận hàng hoặc chủ hàng xuất khẩu và trong thời gian tàu neo đậu ở bến cảng có thể làm thủ tục nhập tàu, bố trí sơ đồ làm hàng, cung cấp nhiên liệu, lương thực, thực phẩm,. và lúc tàu rời bến thì làm các thủ tục như giấy tờ cho hàng hóa, thủ tục xuất cảnh, điện báo cho cảng mà tàu sắp chuẩn bị tới,… Do đó, có những đại lý ban đầu đơn thuần chỉ thực hiện các dịch vụ đại lý sắp xếp thủ tục cho tàu ban đầu. Về sau này, mở rộng quy mô bằng việc tham gia góp vốn vào kinh doanh tàu và trở thành đại lý cho con tàu của chính mình và những hàng tàu lớn khác. Ngoài ra, họ cũng đã phát triển và mở rộng hoạt động sang mua bán tàu biển, sửa chữa tàu biển… 5 Các tổ chức đại lý phát triển, mở rộng quy mô kinh doanh và bắt đầu cạnh tranh với nhau rồi sau đó họ cùng nhau thành lập những quy tắc chung và thống nhất tiền hoa hồng dịch vụ đại lý.
Nói cách khác, khi ngành vận tải phát triển tới đâu thì kéo theo đại lý cũng phát triển. Nhờ kinh nghiệm tích lũy được và với các phương tiện thông tin hiện đại, mà các đại lý tàu biển tại cảng đã có những đóng góp to lớn trong vận tải ngoại thương và mang lại sự phát triển kinh tế cho các nước. Nhìn chung, hoạt động đại lý mang tính dịch vụ, phục vụ, môi giới không đòi hỏi vốn đầu tư lớn, ngoài nhiều phương tiện làm việc như văn phòng, bàn ghế, máy vi tính, telex, máy chữ,… 1. Sự ra đời và phát triển của hoạt động đại lý tàu biển tại Việt Nam Ngay sau ngày Hải Phòng được giải phóng vào ngày 13 tháng 3 năm 1955, cảng Hải Phòng khôi phục hoạt động trở lại.
Khi đó, con tàu nước ngoài đầu tiên vào cảng Hải Phòng là tàu treo cờ quốc tịch Pháp với tên gọi là Tabon chở đồng bào miền Nam về tập kết. Tiếp theo sau đó là một vài con tàu của Liên Xô cũ, Ba Lan cũng chuyên chở đồng bào tập kết và gạo do Liên Xô thay mặt ta mua từ Miến điện. Lúc bấy giờ, những cán bộ tiếp quản thành phố không một ai có kiến thức, hiểu biết gì về hoạt động cho đại lý tàu biển cũng như là ngoại ngữ, nhưng do đứng trước yêu cầu nhằm có thể đáp ứng phần nào các đề nghị từ tàu như cung cấp nước ngọt, lương thực, thực phẩm, cấp nhiên liệu, đưa thuyền viên lên bờ đi chữa bệnh,… Do đó, cảng Hải phòng đã thành lập một bộ phận chuyên phụ trách cho những yêu cầu, đề nghị phục vụ cho tàu nước ngoài vào và rời cảng khi đó. Với tinh thần luôn luôn học hỏi, đổi mới và rút kinh nghiệm, đồng thời được các chuyên gia đầu ngành của Liên Xô, Ba Lan sang để giảng dạy, hướng dẫn, cộng thêm với việc ngày càng cán bộ được bổ sung về ngoại ngữ, nghiên cứu các tài liệu nước ngoài nên công việc đại lý phục vụ cho tàu biển ngày càng tốt hơn.
Khi công cuộc phục hồi kinh tế của đất nước mỗi ngày một tốt lên, khi ấy chúng ta đã có nguyên liệu than để xuất khẩu đi quốc tế nên đa phần tàu nước ngoài đến Hòn Gai – Cẩm Phả lấy than. Vì vậy, mãi đến tháng 3 năm 1957, đại lý tàu biển 6 bắt đầu xuất hiện tại hải cảng này và đồng thời có sự hiện diện tại cảng Bến thủy để làm đại lý phục vụ các tàu mang cờ Trung quốc đến lấy gỗ. Vào năm 1972, khi Quảng Trị đã được giải phóng thì đại lý dần xuất hiện ở cảng Cửa Việt để tiếp nhận các chuyến tàu quốc tế đưa hàng hóa, lương thực, thực phẩm vào tiếp viện cho chính phủ Lâm thời cộng hòa Miền Nam Việt Nam. Đầu năm 1975, Đà Nẵng chính thức được giải phóng, đại lý tàu biển đã có mặt kịp thời ở đó để tiếp nhận những chuyến tàu từ nước Cuba chở hàng đường.
Ngày 30 tháng 4 năm 1975 là ngày Sài Gòn được chính thức giải phóng, đại lý tàu biển cùng các ban ngành có liên quan tiếp quản thành phố và đón tàu nước ngoài cập cảng Sài Gòn. Đến hiện nay, về đại lý Sài Gòn đã có một chi nhánh được thành lập ngay cảng Vũng Tàu nhằm phục vụ cho đặc khu Vũng Tàu Côn Đảo. Nhìn chung, từ một tổ chức nhỏ mang ý nghĩa làm hậu cần trực thuộc tại cảng Hải Phòng, ban đầu chỉ có duy nhất 8 người và cho đến nay đại lý tàu biển của Việt Nam đã có được một tổ chức chung về đại lý tàu biển và nhiều chi nhánh, các công ty đại lý vận tải biển trên toàn quốc với đội ngũ cán bộ đại lý ngày càng đông đảo, tinh thông trong nghiệp vụ. Bên cạnh đó, hiện nay, các tổ chức đại lý tàu biển tại Việt Nam có quan hệ với nhiều hãng tàu quốc tế trong và ngoài nước, đại lý các nước, các tổ chức kinh doanh các nước, các tổ chức Liên Hiệp Quốc đặt trụ sở ở Hà Nội.
Khái niệm công tác đại lý tàu biển Trên thị trường giao thương quốc tế hiện nay, có rất nhiều hình thức để mà giao dịch mua bán. Tuy nhiên, một trong những hình thức mà phổ biến hiện nay nhất là mua bán thông qua trung gian bên thứ ba. Nếu như trong giao dịch mua bán, trao đổi hàng hóa thông thường thì người mua sẽ tìm trực tiếp đến người bán và sẽ trực tiếp thỏa thuận với nhau về giá cả, điều kiện mua bán hoặc điều kiện nào đó về dịch vụ liên quan. Do đó, đối với hình thức giao dịch thông qua trung gian, mọi công việc được kiến lập quan hệ mua bán hoặc thực hiện một dịch vụ nào đó hoặc hoạt động có liên quan tới mua bán mà thông qua người thứ ba.
Khi đó, người thứ ba này được gọi 7 là người bắc cầu cho cả hai bên hay còn gọi là người trung gian, phổ biến nhất trên thị trường là đại lý hoặc là môi giới.