ĐẶT VẤN ĐỀ Chăn nuôi gia cầm giữ một vai trò quan trọng trong nền kinh tế Nông nghiệp Việt Nam. Những năm gần đây, chăn nuôi là một trong những ngành có bước phát triển mạnh, ngày càng chiếm vị trí quan trọng trong sự chuyển dịch cơ cấu kinh tế, xoá đói giảm nghèo và làm giàu trong nông thôn. Tuy nhiên, ô nhiễm môi trường và biến đổi khí hậu đã và đang dẫn đến sự gia tăng và diễn biến phức tạp của dịch bệnh. Những năm gần đây, rất nhiều dịch bệnh mới nổi và tái nổi giữa người và động vật khiến cộng đồng phải lo lắng.
Trong những dịch bệnh đó phải kể đến bệnh CGC. CGC là bệnh truyền nhiễm nguy hiểm có tốc độ lây lan nhanh với tỷ lệ chết cao trong đàn gia cầm khi bị nhiễm bệnh. Bệnh xảy ra ở khắp nơi trên thế giới, gây thiệt hại về kinh tế và có ảnh hưởng lớn đến tình hình chính trị xã hội. Năm 2003, bệnh CGC type A/H5N1 lần đầu tiên xuất hiện tại Việt Nam với khả năng lây lan nhanh, tỷ lệ chết cao và đặc biệt là lây từ gia cầm sang người.
Trong 5 năm gần đây dịch bệnh đã gây thiệt hại lớn cho ngành chăn nuôi gà, đặc biệt xảy ra nhiều ở quy mô chăn nuôi nhỏ lẻ, chưa được tiêm phòng. Người ta còn lo ngại về sự biến chủng của virus này. Mới đây, năm 2014 tại Việt Nam đã phát hiện chủng virus CGC type A/H5N6 tại một số tỉnh như Lạng Sơn, Hà Tĩnh, Lào Cai, Quảng Trị, Quảng Ngãi, Bắc Giang, Phú Thọ, Thừa Thiên Huế, Quảng Nam. Cho đến nay tại Việt Nam chưa ghi nhận trường hợp mắc H5N6 trên người, nhưng mức độ nguy hiểm của H5N6 trên đàn gia cầm là rất lớn.
Trước tình hình trên, Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn có Chỉ thị số 9897/CT-BNN-TY ngày 9/12/2014 về tăng cường các biện pháp phòng, chống dịch bệnh gia súc, gia cầm, cảnh báo trong thời gian tới do thời tiết thay đổi chuyển lạnh, việc buôn bán, vận chuyển, giết mổ gia cầm tăng cao là điều kiện thuận lợi cho virus CGC có thể xuất hiện, lây lan và gây thành dịch lớn. Theo quan điểm của OIE, FAO, WHO, tiêm phòng cho đàn gia cầm có thể được coi như một giải pháp, một công cụ hỗ trợ tích cực để ngăn chặn, khống chế và thanh toán bệnh cúm gia cầm ở những vùng có bệnh (OIE, 1992). Trên cở sở đó, từ cuối năm 2005, Việt Nam đã tiến hành tiêm phòng vacxin cúm cho đàn gia 1 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com cầm và thu được những kết quả tích cực trong phòng chống bệnh cúm gia cầm. Câu hỏi đặt ra là liệu những loại vacxin hiện đang sử dụng tại Việt Nam có thể phòng loại virus cúm H5N6 mới này hay không.
Đánh giá đáp ứng miễn dịch của gia cầm đối với vacxin cúm và khảo sát khả năng bảo hộ của vacxin là một yêu cầu quan trọng nhằm tìm hiểu hiệu quả sử dụng vacxin, từ đó có thể giúp các nhà quản lý đưa ra những chiến lược phòng chống bệnh phù hợp. Xuất phát từ yêu cầu thực tế đó, chúng tôi tiến hành đề tài: “Đánh giá hiệu lực vacxin cúm vô hoạt tái tổ hợp H5 nhị giá chủng Re-6 + Re-8 sử dụng ở gà, vịt chống lại virus cúm A/H5N6 phân lập tại Việt Nam năm 2016’’. MỤC TIÊU ĐỀ TÀI Đánh giá hiệu lực của vacxin cúm vô hoạt tái tổ hợp H5 nhị giá chủng Re-6 + Re-8 khi sử dụng ở gà, vịt để chống lại chủng virus cúm gia cầm cường độc H5N6 clade 2. Ý NGHĨA KHOA HỌC VÀ THỰC TIỄN ĐỀ TÀI - Hiểu biết rõ hơn về bệnh CGC, về virus CGC, đặc biệt là chủng virus cúm Lao- like A/H5N6 2.4B - Các kết quả thu được là cơ sở đánh giá hiệu quả sử dụng vacxin hiện hành trong phòng bệnh CGC do chủng virus cúm mới xuất hiện.
2 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2. SƠ LƯỢC VỀ BỆNH CÚM GIA CẦM 2. Khái niệm về bệnh cúm gia cầm Bệnh cúm ở gia cầm (CGC) (Avian Influenza) còn gọi là bệnh cúm gà hay cúm của loài chim.
Đây là một bệnh truyền nhiễm gây ra bởi virus cúm type A thuộc họ Orthomyxoviridae. Đây là những retrovirus, mang vật liệu di truyền là những đoạn phân tử RNA, sợi đối mã (sợi âm tính). Virus CGC gây bệnh cho gà, vịt, ngan, ngỗng, gà tây, chim cút, đà điểu, các loài chim cảnh và chim hoang dã. Nguy hiểm hơn, bệnh có thể lây sang người và một số loài thú khác.
Trước đây, bệnh này còn được gọi là bệnh dịch hạch gà (fowl plague) nhưng từ Hội nghị Quốc tế lần thứ nhất về bệnh CGC tại Beltsville - Mỹ năm 1981, bệnh đã được thay thế với tên gọi là bệnh CGC độc lực cao (Highly Pathogenic Avian Inluenza - HPAI) để chỉ các virus cúm type A có độc lực mạnh, gây lây lan nhanh, tỷ lệ tử vong cao. Bệnh CGC HPAI là bệnh truyền nhiễm nguy hiểm, có tốc độ lây lan rất nhanh với tỉ lệ chết cao trong đàn gia cầm nhiễm bệnh. Virus gây bệnh CGC chủ yếu là loại H5, H7 và H9, gây bệnh cho gà, vịt, ngan, ngỗng, đà điểu, các loại chim. Virus còn gây bệnh cho cả người và có thể thành đại dịch, vì thế bệnh CGC đang ngày càng trở nên nguy hiểm hơn bao giờ hết (Lê Văn Năm, 2004; Cục Thú y, 2005).
Lịch sử bệnh cúm gia cầm Năm 412 trước công nguyên, Hippocrate đã mô tả về bệnh cúm. Năm 1680 một vụ đại dịch cúm đã được mô tả kỹ và từ đó đến nay đã xảy ra 31 vụ đại dịch. Trong hơn 100 năm qua đã xảy ra 4 vụ đại dịch cúm vào các năm 1889, 1918, 1957, 1968 (Cục Thú y, 2004). Đến năm 1901, virus bệnh nguyên được Centany và Savonuzzi xác định là một tác nhân virus qua lọc.
Nhưng phải đến năm 1955, người ta mới xác định được virus đó chính là virus cúm type A (H7N1 và H7N7) gây chết nhiều gà, gà tây và các loài khác. Từ sau khi phát hiện ra virus cúm type A, các nhà khoa học đã tăng cường nghiên cứu và thấy virus cúm còn có ở nhiều loài chim hoang dã và gia cầm nuôi 3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com ở những vùng khác nhau trên thế giới và bệnh dịch nghiêm trọng nhất xảy ra đối với gia cầm là những chủng gây bệnh độc lực cao thuộc subtype H5 và H7, như ở Scotland năm 1959 là A/H5N1 (Franklin and Wecker, 1950). Năm 1963, virus cúm type A được phân lập từ gà tây ở Bắc Mỹ do loài thuỷ cầm di trú xâm nhập vào đàn gà. Những nghiên cứu về subtype H1N1 đều cho rằng virus cúm type A đã có ở lợn và truyền lây cho gà tây.
Ngoài ra, virus cúm subtype H1N1 ở vịt còn truyền cho lợn (Trần Hữu Cổn và Bùi Quang Anh, 2004;Trương Văn Dung và Nguyễn Viết Không, 2004;Trương Văn Dung, 2008). Năm 1971, Beard đã mô tả khá kỹ virus gây bệnh và đặc điểm bệnh lý lâm sàng của gà trong các ổ dịch cúm gà, gà tây khá lớn xảy ra ở Mỹ mà chủng gây bệnh là H7N1. Từ năm 1960 - 1979 bệnh được phát hiện ở Canada, Mehico, Achentina, Braxin, Nam Phi, ý, Pháp, Anh, Hà Lan, Australia, Hồng Kông, Nhật Bản, các nước vùng Trung Cận Đông, các nước thuộc liên hiệp Anh và Liên Xô. Các công trình nghiên cứu có hệ thống về bệnh CGC lần lượt được công bố ở Australia (1975), ở Anh (1979), ở Mỹ (1983-1984), ở Ailen (1983-1984) về đặc điểm sinh học, bệnh học và dịch tễ học, các phương pháp chẩn đoán miễn dịch và biện pháp phòng chống bệnh (Đào Yến Khanh, 2005).
Tình hình dịch cúm gia cầm trên thế giới Virus CGC phân bố khắp toàn cầu, vì vậy dịch bệnh đã xảy ra ở nhiều nước trên thế giới.Chủng virus cúm A/H5N1 được phát hiện lần đầu tiên gây bệnh dịch trên gà tại Scotland vào năm 1959 và có thể là biến chủng H5N1 đầu tiên trên thế giới (Wu et al. Năm 1977 ở Minesota đã phát hiện dịch ở gà tây do chủng H7N7. Năm 1983 - 1984 ở Mỹ, dịch cúm gà xảy ra do chủng virus H5N2 ở 3 bang Pensylvania, Virginia, Newtersey làm chết và tiêu huỷ hơn 19 triệu gà (Phạm Sỹ Lăng, 2004). Cũng trong thời gian này tại Ireland người ta đã phải tiêu huỷ 270 nghìn con vịt tuy không có triệu chứng lâm sàng nhưng đã phân lập được virus cúm chủng độc lực cao (HPAI) để loại trừ bệnh một cách hiệu quả, nhanh chóng.
Năm 1986 ở Australia dịch cúm gà xảy ra tại bang Victoria do chủng H5N2 gây nên. Năm 1997 ở Hồng Kông dịch cúm gà xảy ra do virus cúm type A subtype H5N1. Toàn bộ đàn gia cầm của lãnh thổ này đã bị tiêu diệt vì đã gây tử vong cho con người (Trần Hữu Cổn và Bùi Quang Anh, 2004). Như vậy đây là lần đầu tiên virus CGC đã vượt “rào cản về loài” để lây cho người ở Hồng Kông làm cho 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 18 người nhiễm bệnh, trong đó có 6 người chết (Nguyễn Hoài Tao và Nguyễn Tuấn Anh, 2004).
Năm 2003 ở Hà Lan dịch CGC đã xảy ra với quy mô lớn do chủng H7N7, 30 triệu gia cầm bị tiêu hủy, 83 người lây nhiễm và 1 người chết, gây thiệt hại về kinh tế hết sức nghiêm trọng (Phạm Sỹ Lăng, 2004). Cuối năm 2003 đầu năm 2004 đã có 11 quốc gia ở Châu Á là: Nhật Bản, Hàn Quốc, Thái Lan, Lào, Campuchia, Indonesia, Trung Quốc, Hồng Kông, Đài Loan, Việt Nam và Pakistan đã thông báo bùng phát dịch CGC thể độc lực cao ở gà và vịt. Sự lây lan nhanh chóng dịch CGC xảy ra đồng thời ở một số nước đã trở thành mối quan tâm lớn trên toàn cầu (Tô Long Thành, 2004). Ngoài các ổ dịch do virus cúm H5N1 nêu trên, còn có 7 nước và vùng lãnh thổ khác có các ổ dịch CGC do các chủng khác là Pakistan (H7N3 và H9N2), Canada (H7N3), Mỹ (H7N2), Nam Phi (H6 và H5N2), Ai Cập (H10N7) và Triều Tiên (H7) (Tô Long Thành, 2007).
Năm 2007, có 30 quốc gia và vùng lãnh thổ trên thế giới báo cáo xuất hiện dịch CGC do virus H5N1, đặc biệt là tại Indonesia, dịch CGC dây dưa kéo dài, tại một số quốc gia Châu Phi - nơi được cho là virus CGC có nguy cơ biến đổi cũng đã phát dịch. Các nước khác trong khu vực như: Lào, Campuchia, Myanma, Malaysia, Trung Quốc, Thái Lan cũng đã tái phát dịch. Các quốc gia có ngành chăn nuôi tiên tiến như: Hàn Quốc, Nhật Bản và một số quốc gia ở Châu Âu như: Nga, Hung-ga-ri, Ru-ma-ni, Anh,. cũng ghi nhận có các ổ dịch trên gia cầm.