Đánh Giá Hiệu Lực Của Nến Xua Muỗi Anopheles Epiroticus Và Culex Vishnui Tại Cần Giờ, TP.HCM

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu hus đánh giá hiệu lực của nến xua với muỗi anopheles epiroticus và culex vishnui diptera culicidae, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất biện

• Tác giả: Phạm Văn Quang
• Người hướng dẫn: TS. Vũ Đức Chính
• Trường học: Trường Đại học Khoa học Tự nhiên
• Chuyên ngành: Động vật học
• Đề tài: Đánh Giá Hiệu Lực Của Nến Xua Với Muỗi Anopheles Epiroticus Và Culex Vishnui (Diptera: Culicidae) Trong Phòng Thí Nghiệm Và Thực Địa Tại Xã An Thới Đông Huyện Cần Giờ Thành Phố Hồ Chí Minh
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Sơ bộ về muỗi An. epiroticus và Cx. vishnui và các biện pháp phòng chống muỗi trên thế giới
• 1.1.1. Muỗi Anopheles epiroticus và Culex vishnui
• 1.1.2. Các biện pháp phòng chống véc tơ
• 1.1.2.1. Các biện pháp vật lý và môi trường
• 1.1.2.2. Các biện pháp sinh học
• 1.1.2.3. Các biện pháp hoá học
• 1.1.3. Sơ bộ về muỗi An. epiroticus và Cx. vishnui và biện pháp phòng chống muỗi ở Việt Nam
• 1.1.4. Một số đặc điểm của An. vishnui và vai trò truyền bệnh ở Việt Nam
• 1.1.5. Nghiên cứu các biện pháp phòng chống véc tơ ở Việt Nam
• 1.1.5.1. Các biện pháp vật lý và môi trường
• 1.1.5.2. Các biện pháp sinh học
• 1.1.5.3. Các biện pháp hoá học
• 1.1.6. Một số đặc điểm tự nhiên, xã hội của Xã An Thới Đông huyện Cần Giờ Thành phố Hồ Chí Minh
• 1.2. ĐỊA ĐIỂM, THỜI GIAN, ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 1.2.1. Địa điểm nghiên cứu
• 1.2.2. Thời gian nghiên cứu
• 1.2.3. Đối tượng nghiên cứu
• 1.2.4. Nến nghiên cứu
• 1.2.5. Phương pháp nghiên cứu
• 1.2.5.1. Nghiên cứu trong phòng thí nghiệm
• 1.2.5.2. Các bước tiến hành
• 1.2.5.3. Đánh giá kết quả thử nghiệm. Đánh giá tác dụng không mong muốn của nến đối với người trực tiếp tham gia thí nghiệm
• 1.2.5.4. Nghiên cứu tại thực địa
• 1.2.5.5. Đánh giá hiệu lực của nến insecticandel
• 1.2.5.6. Đánh giá tác dụng không mong muốn và sự chấp nhận của cộng đồng
• 1.2.5.7. Phân tích và xử lý số liệu
• 1.2.5.8. Đạo đức trong nghiên cứu
• 1.3. KẾT QUẢ VÀ BÀN LUẬN
• 1.3.1. Hiệu lực và tác dụng không mong muốn của nến insecticandel trong phòng thí nghiệm
• 1.3.1.1. Hiệu lực của nến Insecticandel với An. epiroticus trong phòng thí nghiệm
• 1.3.1.2. Tác dụng không mong muốn của nến insecticandel với người trực tiếp thử nghiệm
• 1.3.2. Hiệu lực và tác dụng không mong muốn của nến insecticandel tại thực địa
• 1.3.2.1. Hiệu lực xua muỗi của nến
• 1.3.2.2. Thành phần loài muỗi tại thôn An Đông xã An Thới Đông, huyện Cần Giờ, Thành phố Hồ Chí Minh
• 1.3.2.3. Hoạt động đốt mồi của An. epiroticus và Cx. vishnui theo thời gian
• 1.3.2.4. Hiệu lực xua muỗi của nến insecticandel tại thực địa
• 1.3.2.5. Hiệu lực xua muỗi của nến với An.
• 1.3.2.6. Hiệu lực xua muỗi của nến với Cx.
• 1.3.2.7. Tác dụng không mong muốn và sự chấp nhận của cộng đồng với nến xua tại thực địa
• 1.3.2.7.1. Tác dụng không mong muốn của nến Insecticandel
• 1.3.2.7.2. Sự chấp nhận của cộng đồng với nến Insecticandel
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Hiệu Lực Nến Xua Muỗi Anopheles Epiroticus

Nghiên cứu về hiệu lực của nến xua muỗi Anopheles epiroticus là một phần quan trọng trong việc phòng chống sốt rét tại Việt Nam. Muỗi Anopheles epiroticus là một trong những véc tơ chính truyền bệnh sốt rét, đặc biệt ở khu vực ven biển. Việc đánh giá hiệu lực của nến xua muỗi không chỉ giúp bảo vệ sức khỏe cộng đồng mà còn cung cấp thông tin cần thiết cho các biện pháp phòng chống muỗi hiệu quả hơn.

1.1. Đặc Điểm Sinh Học Của Muỗi Anopheles Epiroticus

Muỗi Anopheles epiroticus có đặc điểm sinh học và sinh thái học đặc trưng, thường sống ở vùng nước lợ ven biển. Chúng phát triển mạnh mẽ trong môi trường nuôi tôm và có khả năng truyền bệnh sốt rét cao. Việc hiểu rõ về đặc điểm này giúp xây dựng các biện pháp phòng chống hiệu quả.

1.2. Tác Động Của Nến Xua Đến Muỗi Anopheles Epiroticus

Nến xua muỗi chứa hoạt chất Transfluthrin đã được chứng minh có hiệu quả cao trong việc xua đuổi muỗi Anopheles epiroticus. Nghiên cứu cho thấy nến có thể giảm đáng kể mật độ muỗi trong khu vực sử dụng, từ đó giảm nguy cơ lây nhiễm bệnh sốt rét.

II. Đánh Giá Hiệu Lực Nến Xua Muỗi Culex Vishnui Tại Cần Giờ

Culex vishnui là một trong những loài muỗi quan trọng truyền bệnh viêm não Nhật Bản. Việc đánh giá hiệu lực của nến xua muỗi đối với loài này là cần thiết để bảo vệ sức khỏe cộng đồng tại khu vực Cần Giờ. Nghiên cứu cho thấy nến xua muỗi có thể giảm thiểu sự tiếp xúc giữa người và muỗi Culex vishnui.

2.1. Đặc Điểm Của Muỗi Culex Vishnui

Muỗi Culex vishnui thường sống ở những khu vực có nước đọng, đặc biệt là gần các chuồng lợn. Chúng có khả năng truyền bệnh viêm não Nhật Bản và là một trong những loài muỗi phổ biến tại Việt Nam. Việc hiểu rõ về đặc điểm sinh thái của chúng là rất quan trọng trong việc phòng chống.

2.2. Hiệu Quả Của Nến Xua Đối Với Culex Vishnui

Nghiên cứu cho thấy nến xua muỗi có thể giảm đáng kể số lượng muỗi Culex vishnui trong khu vực thử nghiệm. Kết quả cho thấy nến xua không chỉ có tác dụng xua đuổi mà còn có thể tiêu diệt một phần muỗi, từ đó giảm nguy cơ lây nhiễm bệnh.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Hiệu Lực Nến Xua Muỗi

Phương pháp nghiên cứu hiệu lực của nến xua muỗi được thực hiện thông qua các thí nghiệm trong phòng thí nghiệm và thực địa. Các bước tiến hành bao gồm việc xác định số lượng muỗi, thời gian ngã gục và tỷ lệ chết sau khi sử dụng nến xua. Phương pháp này giúp đánh giá chính xác hiệu quả của nến trong việc xua đuổi muỗi.

3.1. Thiết Kế Thí Nghiệm Trong Phòng Thí Nghiệm

Thí nghiệm trong phòng thí nghiệm được thiết kế để đánh giá hiệu lực của nến xua muỗi Anopheles epiroticus và Culex vishnui. Các điều kiện như nhiệt độ, độ ẩm và ánh sáng được kiểm soát chặt chẽ để đảm bảo tính chính xác của kết quả.

3.2. Nghiên Cứu Thực Địa Tại Cần Giờ

Nghiên cứu thực địa được thực hiện tại xã An Thới Đông, huyện Cần Giờ, nơi có mật độ muỗi cao. Kết quả từ nghiên cứu thực địa sẽ cung cấp thông tin thực tế về hiệu lực của nến xua muỗi trong điều kiện tự nhiên.

IV. Kết Quả Nghiên Cứu Về Hiệu Lực Nến Xua Muỗi

Kết quả nghiên cứu cho thấy nến xua muỗi có hiệu lực cao trong việc xua đuổi muỗi Anopheles epiroticus và Culex vishnui. Tỷ lệ muỗi ngã gục và chết sau khi tiếp xúc với nến xua cho thấy sự khác biệt rõ rệt so với nhóm đối chứng. Điều này chứng tỏ nến xua muỗi là một biện pháp hiệu quả trong phòng chống muỗi.

4.1. Tỷ Lệ Muỗi Ngã Gục Sau Khi Sử Dụng Nến

Kết quả cho thấy tỷ lệ muỗi ngã gục sau khi tiếp xúc với nến xua muỗi đạt trên 90% trong vòng 30 phút. Điều này cho thấy nến xua muỗi có tác dụng nhanh chóng và hiệu quả trong việc xua đuổi muỗi.

4.2. Tác Dụng Không Mong Muốn Của Nến Xua

Mặc dù nến xua muỗi có hiệu quả cao, nhưng cũng cần lưu ý đến các tác dụng không mong muốn đối với người sử dụng. Các nghiên cứu cho thấy một số người có thể gặp phải phản ứng dị ứng hoặc khó chịu khi tiếp xúc với khói từ nến.

V. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Nến Xua Muỗi Tại Cần Giờ

Nến xua muỗi không chỉ có tác dụng trong việc xua đuổi muỗi mà còn có thể được sử dụng như một biện pháp bảo vệ cá nhân hiệu quả. Việc sử dụng nến xua muỗi trong các hộ gia đình tại Cần Giờ có thể giúp giảm thiểu nguy cơ lây nhiễm bệnh sốt rét và viêm não Nhật Bản.

5.1. Sự Chấp Nhận Của Cộng Đồng Đối Với Nến Xua

Cộng đồng tại xã An Thới Đông đã thể hiện sự chấp nhận cao đối với việc sử dụng nến xua muỗi. Nhiều hộ gia đình đã áp dụng nến xua như một biện pháp bảo vệ cá nhân trong mùa muỗi cao điểm.

5.2. Tương Lai Của Nến Xua Muỗi Trong Phòng Chống Muỗi

Nghiên cứu về nến xua muỗi sẽ tiếp tục được mở rộng để tìm ra các công thức mới và hiệu quả hơn. Việc phát triển nến xua muỗi có thể góp phần quan trọng trong chiến lược phòng chống muỗi tại Việt Nam.

VI. Kết Luận Về Hiệu Lực Nến Xua Muỗi Tại Cần Giờ

Nghiên cứu đã chỉ ra rằng nến xua muỗi có hiệu lực cao trong việc xua đuổi muỗi Anopheles epiroticus và Culex vishnui. Việc áp dụng nến xua muỗi trong cộng đồng có thể giúp giảm thiểu nguy cơ lây nhiễm bệnh. Cần tiếp tục nghiên cứu và phát triển các sản phẩm nến xua muỗi để nâng cao hiệu quả phòng chống muỗi.

6.1. Tầm Quan Trọng Của Nghiên Cứu Nến Xua Muỗi

Nghiên cứu về nến xua muỗi không chỉ giúp bảo vệ sức khỏe cộng đồng mà còn cung cấp thông tin quan trọng cho các biện pháp phòng chống muỗi trong tương lai.

6.2. Đề Xuất Các Biện Pháp Phòng Chống Muỗi Hiệu Quả

Cần kết hợp nhiều biện pháp phòng chống muỗi khác nhau, bao gồm nến xua muỗi, để đạt được hiệu quả cao nhất trong việc bảo vệ sức khỏe cộng đồng.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Bệnh sốt rét và viêm não Nhật Bản vẫn là những thách thức y tế công cộng nghiêm trọng tại nhiều quốc gia nhiệt đới. Theo báo cáo từ Tổ chức Y tế Thế giới, toàn cầu từng ghi nhận khoảng 212 triệu ca mắc sốt rét và 429.000 trường hợp tử vong trong một năm. Tại Việt Nam, các biện pháp can thiệp truyền thống như phun hóa chất tồn lưu và tẩm màn ngủ phát huy hiệu quả bảo vệ trong nhà, nhưng lại bộc lộ khoảng trống lớn trước giờ đi ngủ và lúc sáng sớm khi người dân sinh hoạt ngoài màn. Đặc biệt tại các khu vực sinh thái nước lợ ven biển như huyện Cần Giờ, Thành phố Hồ Chí Minh, loài muỗi Anopheles epiroticus (véc tơ sốt rét chính) và Culex vishnui (véc tơ truyền bệnh viêm não Nhật Bản) duy trì mật độ hoạt động rất cao quanh năm, gây cản trở lớn cho công tác kiểm soát dịch bệnh.

Trước thực trạng đó, luận văn tập trung nghiên cứu đánh giá hiệu lực diệt và xua muỗi của sản phẩm nến xua Insecticandel chứa hoạt chất Transfluthrin 4% đối với Anopheles epiroticus và Culex vishnui. Phạm vi nghiên cứu được triển khai toàn diện qua hai giai đoạn từ tháng 5 năm 2015 đến tháng 9 năm 2017: thử nghiệm trong buồng chuẩn tại phòng thí nghiệm của Viện Sốt rét - Ký sinh trùng - Côn trùng Trung ương và thực nghiệm thực địa tại thôn An Đông, xã An Thới Đông, huyện Cần Giờ. Nghiên cứu mang ý nghĩa thực tiễn to lớn khi cung cấp bằng chứng định lượng chuẩn xác, chứng minh khả năng hạ giảm mật độ muỗi đốt từ 37,65 con/giờ/người ở nhóm đối chứng xuống 15,51 con/giờ/người ở nhóm can thiệp, mở ra giải pháp bảo vệ cá nhân tiện lợi, an toàn và dễ tiếp cận cho cộng đồng.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên khung lý thuyết Quản lý véc tơ tích hợp (Integrated Vector Management - IVM) do Tổ chức Y tế Thế giới ban hành, kết hợp với các học thuyết về sinh thái học côn trùng truyền bệnh và cơ chế tác động thần kinh của nhóm hóa chất Pyrethroid thế hệ mới. Trong đó, mô hình đánh giá tập trung vào các khái niệm học thuật cốt lõi:

• Véc tơ truyền bệnh sốt rét vùng nước lợ (Anopheles epiroticus): Loài muỗi có tập tính đốt mồi cả trong lẫn ngoài nhà, sinh sản mạnh tại các thủy vực nước lợ có độ mặn từ 3% đến 28%, đặc biệt phát triển nhanh tại các ao nuôi tôm.
• Véc tơ truyền bệnh viêm não Nhật Bản (Culex vishnui): Loài muỗi có mật độ cao tại các vùng nông thôn xen kẽ đô thị, hoạt động mạnh vào đầu đêm và có thói quen hút máu gia súc lẫn người.
• Chỉ số thời gian gây ngã gục KT50 và KT90 (Knockdown Time): Đại lượng đo lường thời gian cần thiết để làm bất hoạt lần lượt 50% và 90% số lượng cá thể muỗi thử nghiệm.
• Hiệu lực bảo vệ cá nhân (Protective Efficacy - P%): Tỷ lệ phần trăm suy giảm số lượng muỗi đốt giữa quần thể được can thiệp so với quần thể đối chứng trong cùng điều kiện không gian và thời gian.
• Cơ chế bay hơi không gian của Transfluthrin 4%: Hoạt chất thuộc nhóm pyrethroid có áp suất hơi cao, khi đốt nến sẽ khuếch tán đều trong không khí, tác động trực tiếp lên kênh natri của màng tế bào thần kinh côn trùng, ức chế khứu giác định vị con mồi và làm tê liệt vận động.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp thực nghiệm có đối chứng, kết hợp chặt chẽ giữa phòng thí nghiệm và thực địa:

• Nghiên cứu trong phòng thí nghiệm: Sử dụng hệ thống buồng Peet-Grady đạt chuẩn kích thước 1,8 x 1,8 x 1,8 m (thể tích khoảng 5,83 m³) trong phòng đạt tiêu chuẩn ISO/IEC 17025:2005. Cỡ mẫu gồm 100 cá thể muỗi cái An. epiroticus đồng lứa 2-5 ngày tuổi, khỏe mạnh, chưa hút máu cho mỗi mẻ thử nghiệm (100 cá thể đối chứng song song). Thí nghiệm được lặp lại 3 lần tại 5 mốc thời gian đốt nến gồm 0 giờ, 2 giờ, 4 giờ, 6 giờ và 8 giờ nhằm kiểm tra độ ổn định phát tán hóa chất.
• Nghiên cứu thực địa: Chọn mẫu có chủ đích tại 10 hộ gia đình có thể tích tương đương 30 m³ tại thôn An Đông, khoảng cách giữa các nhà tối thiểu 50 m. Tuyển chọn 10 tình nguyện viên (5 nam, 5 nữ, độ tuổi 18-45) thực hiện mồi bắt muỗi liên tục 5 đêm trong khung giờ từ 18:00 đến 24:00 theo phương thức luân phiên chéo giữa 5 nhà thắp nến và 5 nhà không thắp nến. Khảo sát khả năng chấp nhận cộng đồng được tiến hành trên 100 hộ gia đình sử dụng nến trong 10 đêm liên tiếp.
• Phương pháp phân tích dữ liệu: Dữ liệu được xử lý bằng phần mềm thống kê chuyên dụng. Phân tích phương sai một yếu tố (ANOVA) được lựa chọn để so sánh tỷ lệ muỗi chết và các chỉ số KT50, KT90 giữa các thời điểm đốt nến trong buồng thí nghiệm. Kiểm định t-test độc lập (Independent Samples t-test) được áp dụng để xác định sự khác biệt có ý nghĩa thống kê về mật độ muỗi đốt giữa nhóm can thiệp và nhóm đối chứng tại thực địa ở mức ý nghĩa p < 0,05.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình phân tích dữ liệu thực nghiệm đã xác định 4 phát hiện khoa học quan trọng:

• Hiệu lực hạ gục và diệt muỗi cực nhanh trong buồng thử: Nến Insecticandel thể hiện khả năng làm tê liệt muỗi nhanh chóng với chỉ số KT50 trung bình đạt 6,35 ± 0,31 phút và KT90 đạt 11,75 ± 0,74 phút. Sau 15 phút tiếp xúc, tỷ lệ ngã gục đạt 96,00% và chạm ngưỡng 100% sau 20 phút. Tỷ lệ muỗi chết sau 24 giờ đạt trung bình 98,80% trên tất cả các thời điểm đốt nến từ 0 đến 8 giờ.
• Thành phần loài và cấu trúc quần thể véc tơ tại thực địa: Trong 5 đêm bắt muỗi thực địa, tổng cộng 11.889 cá thể muỗi đã được thu thập. Trong đó, véc tơ truyền sốt rét Anopheles epiroticus chiếm ưu thế tuyệt đối với 7.973 cá thể (tương đương 67,06%), tiếp theo là véc tơ truyền viêm não Nhật Bản Culex vishnui với 3.847 cá thể (chiếm 32,36%), và Anopheles nimpe chiếm tỷ lệ nhỏ 0,58% (69 cá thể).
• Nhịp sinh học đốt mồi theo thời gian trong đêm: Hoạt động đốt mồi của An. epiroticus diễn ra liên tục từ 18:00 đến 24:00 nhưng đạt đỉnh cao nhất vào khoảng 21:00 - 22:00 với mật độ lên tới 36,84 con/giờ/người. Ngược lại, loài Cx. vishnui đạt đỉnh đốt mồi sớm hơn vào khoảng 19:00 - 20:00 với mật độ 18,70 con/giờ/người, sau đó giảm dần về đêm.
• Hiệu lực xua muỗi và bảo vệ cá nhân rõ rệt: Tại các hộ gia đình sử dụng nến, mật độ muỗi An. epiroticus đốt người giảm mạnh xuống mức trung bình 15,51 con/giờ/người, thấp hơn 58,81% so với mức 37,65 con/giờ/người ở nhóm đối chứng (p < 0,05). Hiệu quả bảo vệ duy trì ổn định qua từng giờ, đạt mức cao nhất 62,62% trong khung giờ 18:00 - 19:00 và giữ mức 56,54% tại thời điểm đỉnh muỗi đốt 21:00 - 22:00.

Thảo luận kết quả

Khả năng gây ngã gục đồng đều của nến suốt 8 giờ đốt liên tục (p = 0,098 > 0,05) khẳng định hoạt chất Transfluthrin 4% được phối chế đồng nhất trong sáp nến, duy trì nồng độ bay hơi chuẩn xác mà không bị phân hủy nhiệt. Kết quả này tương đồng với các công bố quốc tế tại Malaysia khi thử nghiệm nến Transfluthrin trên muỗi Aedes aegypti (đạt tỷ lệ diệt 100%) và vượt trội hơn đáng kể so với các loại nến tinh dầu thiên nhiên như Citronella (chỉ đạt hiệu lực xua từ 14% đến 29%).

Các dữ liệu nghiên cứu có thể được trực quan hóa tối ưu thông qua biểu đồ đường biểu diễn sự biến thiên của chỉ số KT50/KT90 theo thời gian, kết hợp cùng đồ thị cột so sánh mật độ đốt mồi giữa hai nhóm đối chứng và thử nghiệm. Đồ thị sẽ làm nổi bật rõ rệt khoảng cách chênh lệch về số lượng muỗi bị xua đuổi trong suốt chu kỳ 6 giờ ban đêm. Về mặt an toàn sinh học, khảo sát trên các kỹ thuật viên thử nghiệm cho thấy 87,5% hoàn toàn không có phản ứng phụ, chỉ 12,5% (1 người) có cảm giác rát mặt nhẹ thoáng qua; không ghi nhận các triệu chứng hô hấp như ho, khó thở hay nhức đầu. Điều này chứng minh nến xua không khói mang lại độ an toàn vượt trội so với hương xua truyền thống.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên các kết luận thực nghiệm, luận văn đưa ra 4 nhóm giải pháp mang tính ứng dụng cao:

• Tích hợp nến xua Transfluthrin 4% vào chương trình phòng chống sốt rét quốc gia: Viện Sốt rét - Ký sinh trùng - Côn trùng Trung ương chủ trì đề xuất bổ sung nến xua vào danh mục công cụ bảo vệ cá nhân chuyên dụng. Mục tiêu giảm ít nhất 50% nguy cơ muỗi đốt trong khung giờ 18:00 - 22:00 cho người dân tại các vùng sinh thái có nguy cơ cao, triển khai trong giai đoạn 2024 - 2026.
• Chuẩn hóa quy trình sản xuất và cấp phép thương mại hóa: Bộ Y tế phối hợp với các doanh nghiệp sản xuất hóa dược hoàn thiện quy chuẩn kỹ thuật cho sản phẩm nến xua không khói, đảm bảo thời gian cháy tối thiểu 15 - 20 giờ mỗi cốc nến và kiểm soát độ kích ứng dưới 5%, hoàn thành trong thời hạn 12 tháng.
• Mở rộng thử nghiệm can thiệp đa trung tâm: Trung tâm Kiểm soát Bệnh tật (CDC) tại các tỉnh Đông Nam Bộ và Đồng bằng sông Cửu Long triển khai ứng dụng trên quy mô 500 hộ gia đình nuôi tôm ven biển trong vòng 18 tháng, nhằm đánh giá tác động lâu dài đối với chỉ số mật độ muỗi và tỷ lệ truyền bệnh.
• Nâng cao nhận thức cộng đồng về bảo vệ cá nhân ngoài màn: Trạm Y tế xã An Thới Đông và các ban ngành địa phương tổ chức tập huấn định kỳ 6 tháng một lần, hướng dẫn 100% người dân kỹ thuật đặt nến xua đúng khoảng cách an toàn (cách vị trí ngồi khoảng 2 mét) trước 18:00 hàng ngày để tối ưu hóa bán kính bảo vệ.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung và dữ liệu của luận văn mang lại giá trị tham khảo thiết thực cho 4 nhóm đối tượng:

• Chuyên gia dịch tễ học và cán bộ quản lý chương trình phòng chống bệnh truyền nhiễm: Khai thác bộ số liệu thực địa về mật độ véc tơ (37,65 con/giờ/người) và nhịp sinh học đốt mồi ban đêm để xây dựng kế hoạch phân bổ nguồn lực can thiệp dịch tễ chuẩn xác.
• Nhà nghiên cứu và giảng viên chuyên ngành Côn trùng học, Ký sinh trùng, Động vật học: Sử dụng quy trình thử nghiệm buồng Peet-Grady chuẩn ISO/IEC 17025:2005 và phương pháp tính toán chỉ số KT50, KT90 làm tài liệu giảng dạy và quy chuẩn thực nghiệm.
• Doanh nghiệp sản xuất chế phẩm diệt côn trùng và bảo vệ sức khỏe gia đình: Ứng dụng công thức phát tán hoạt chất Transfluthrin 4% dạng nến rắn không khói (thời gian cháy 15-20 giờ) để nghiên cứu phát triển các dòng sản phẩm xua muỗi thương mại thế hệ mới.
• Cán bộ y tế dự phòng tuyến huyện, xã tại các vùng sinh thái ven biển: Tham khảo mô hình truyền thông và kết quả khảo sát 100 hộ dân để vận dụng vào công tác tuyên truyền phòng chống muỗi đốt cho người lao động tại các đầm nuôi trồng thủy sản.

Câu hỏi thường gặp

Nến xua muỗi chứa Transfluthrin 4% có an toàn cho sức khỏe người sử dụng trong phòng kín không?

Chế phẩm hoàn toàn an toàn khi sử dụng đúng hướng dẫn. Hoạt chất Transfluthrin thuộc nhóm độc tính II theo phân loại của Tổ chức Y tế Thế giới. Thử nghiệm trên 8 kỹ thuật viên tiếp xúc trực tiếp trong buồng kín ghi nhận 87,5% không có phản ứng phụ, chỉ 1 người (12,5%) rát nhẹ da mặt và tự hết; không ai bị ho, chóng mặt hay buồn nôn.

Hiệu lực diệt muỗi của nến trong điều kiện phòng thí nghiệm đạt mức độ nào theo tiêu chuẩn y tế?

Nến đạt mức hiệu lực diệt tối ưu theo chuẩn Bộ Y tế và Tổ chức Y tế Thế giới (tỷ lệ chết sau 24 giờ đạt trên 90%). Kết quả thực nghiệm cho thấy thời gian hạ gục 50% muỗi (KT50) là 6,35 phút, hạ gục 90% (KT90) là 11,75 phút, và tỷ lệ muỗi chết sau 24 giờ đạt trung bình 98,80% suốt 8 giờ đốt liên tục.

Vì sao nến xua lại đặc biệt phù hợp với các vùng sinh thái nước lợ như huyện Cần Giờ?

Khu vực nước lợ Cần Giờ có mật độ muỗi Anopheles epiroticus rất cao, chiếm 67,06% tổng lượng muỗi thu thập và đạt đỉnh đốt người từ 21:00 - 22:00. Nến xua không khói cung cấp giải pháp bảo vệ không gian mở linh hoạt trong lúc người dân làm việc hoặc sinh hoạt trước khi vào màn ngủ.

Hiệu quả bảo vệ thực tế của nến ngoài hiện trường đạt tỷ lệ bao nhiêu phần trăm?

Tại thực địa xã An Thới Đông, nến mang lại hiệu lực bảo vệ trung bình 58,81% đối với muỗi An. epiroticus trong suốt 6 giờ thử nghiệm ban đêm. Mật độ muỗi đốt thực tế ở nhóm thắp nến giảm sâu xuống còn 15,51 con/giờ/người so với mức 37,65 con/giờ/người ở nhóm đối chứng không thắp nến.

Sản phẩm nến xua có những ưu điểm gì vượt trội so với nhang muỗi và kem thoa da?

Nến xua cháy sạch trong 15-20 giờ, không sinh khói bụi gây hại đường hô hấp như nhang muỗi truyền thống, đồng thời khắc phục triệt để nhược điểm gây nhờn rít hoặc nguy cơ kích ứng da của các loại kem thoa xua muỗi, tạo bán kính bảo vệ hiệu quả trong phạm vi 2 mét.

Kết luận

• Xác lập bằng chứng thực nghiệm vững chắc về hiệu lực diệt muỗi Anopheles epiroticus trong phòng thí nghiệm với tỷ lệ chết 98,80% sau 24 giờ và thời gian hạ gục KT50 đạt 6,35 phút.
• Chứng minh hiệu lực xua muỗi thực địa đạt mức bảo vệ 58,81%, làm giảm mật độ muỗi đốt người từ 37,65 xuống 15,51 con/giờ/người tại vùng ven biển Cần Giờ.
• Xác định độ an toàn sinh học cao của hoạt chất Transfluthrin 4% dạng nến không khói với tỷ lệ không kích ứng đạt 87,5% trong phòng thí nghiệm và nhận được sự đồng thuận cao từ 100 hộ dân thực địa.
• Đóng góp luận cứ khoa học quan trọng nhằm bổ sung giải pháp xua muỗi không gian vào chiến lược phòng chống véc tơ sốt rét và viêm não Nhật Bản tại Việt Nam.
• Đề ra lộ trình triển khai giai đoạn 2024 - 2026 hướng tới thương mại hóa sản phẩm và nhân rộng mô hình can thiệp tại các tỉnh trọng điểm có ổ dịch muỗi nước lợ.

Công trình nghiên cứu đã giải quyết trọn vẹn khoảng trống bảo vệ cá nhân trong phòng chống côn trùng truyền bệnh bằng một giải pháp kỹ thuật tiện dụng và thân thiện với đời sống. Để tiếp cận đầy đủ hệ thống dữ liệu dịch tễ học, khóa định loại hình thái học và các biểu bảng chi tiết, quý bạn đọc hãy tham khảo toàn văn luận văn thạc sĩ nhằm ứng dụng hiệu quả vào công tác nghiên cứu học thuật và thực tiễn y tế cộng đồng.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU Sốt rét (SR) là bệnh truyền nhiễm với sức khoẻ cộng đồng ở nhiều nƣớc trên thế giới và Việt Nam, bệnh gây ra bởi ký sinh trùng thuộc giống Plasmodium, qua trung gian truyền bệnh là các loài muỗi thuộc giống Anopheles (An. Theo báo cáo của Tổ chức Y tế thế giới (WHO) về SR năm 2015, ƣớc tính có khoảng 212 triệu trƣờng hợp mắc bệnh sốt rét; có 429,000 ngƣời tử vong do sốt rét trên toàn cầu [50] Cho đến hiện nay, bệnh sốt rét chƣa có vắc xin phòng bệnh, do đó phòng chống véc tơ là một phần quan trọng trong chiến lƣợc phòng chống SR toàn cầu của (WHO) với mục tiêu chính là cắt đứt sự lan truyền ký sinh trùng SR. Biện pháp phun tồn lƣu và tẩm màn với hóa chất diệt côn trùng là hai biện pháp chính sử dụng trong Chƣơng trình Quốc gia phòng chống và loại trừ SR tại Việt Nam. Hai biện pháp này có hiệu quả trong phòng chống sốt rét (PCSR) cho cộng đồng ngƣời sinh sống ở khu vực dân cƣ (thôn, bản.) tuy nhiên hai biện pháp này không bảo vệ đƣợc con ngƣời trong thời gian trƣớc khi ngủ và sáng sớm, khi ở ngoài màn.

Biện pháp xua muỗi bảo vệ cá nhân đóng vai trò quan trọng trong ức chế hút máu của muỗi cũng nhƣ hạn chế muỗi tiếp xúc với ngƣời của véc tơ sốt rét. Hiện có một số công cụ bảo vệ cá nhân phổ biến nhƣ bình xịt, kem xoa xua muỗi, hƣơng xua… nhƣng mỗi loại sản phẩm đều có những ƣu điểm và hạn chế riêng về hiệu lực và cách thức sử dụng. Biện pháp xua muỗi bảo vệ cá nhân làm giảm nguy cơ truyền bệnh bằng việc hạn chế tiếp xúc giữa muỗi và ngƣời đóng vai trò quan trọng trong công cuộc loại trừ sốt rét tại Việt Nam. Một số nghiên cứu dùng nến xua diệt muỗi trên thế giới với hoạt chất Transfluthrin cho hiệu quả xua muỗi tốt, nhƣ nghiên cứu của Gunter và cộng sự (cs) [35-37] và đặc biệt nghiên cứu tại Malaysia với nến chứa Transfluthrin 4% cho hiệu quả xua đƣợc 94% muỗi Culex (Cx.

Ở Việt Nam ngƣời ta cũng sử dụng nến thay thế đèn khi mất điện, một số vùng sâu vùng xa đặc biệt là ở những nhà không có điện có thể sử dụng nến để thắp sáng và nếu trong 1 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] nến có chất xua thì đồng thời có hai tác dụng thắp sáng và xua muỗi. Mặt khác có thể sử dụng nến xua thay thế hƣơng xua vì một số nơi không thích dùng hƣơng xua do tín ngƣỡng và một số vùng thuộc Tây Nguyên có nhiều ngƣời theo đạo tin lành có thói quen sử dụng nến. Muỗi Anopheles epiroticus là một trong ba véc tơ chính truyền Sốt rét (SR) chủ yếu ở Việt Nam. Muỗi Anopheles epiroticus phân bố vùng ven biển nƣớc lợ, mật độ cao ở vùng nuôi tôm, loài muỗi này phát triển quanh năm, sử dụng hóa chất diệt để phòng chống gặp khó khăn do muỗi đã kháng với một số hóa chất diệt côn trùng, ngoài ra ở vùng này muỗi Culex vishnui là véc tơ truyền bệnh Viêm não Nhật Bản (VNNB) cũng là loài chiếm ƣu thế.

Để góp phần tìm biện pháp phòng chống muỗi đốt phù hợp cho khu vực này chúng tôi tiến hành nghiên cứu đề tài: “Đánh giá hiệu lực của nến xua với mu i Anopheles epiroticus và Culex vishnui trong phòng thí nghiệm và thực địa tại xã An Thới Đông huyện Cần Giờ thành phố Hồ Chí Minh” với các mục tiêu: 1. Đánh giá hiệu lực diệt muỗi Anopheles epiroticus của nến Insecticandel và tác dụng không mong muốn với ngƣời trực tiếp tham gia thử nghiệm trong phòng thí nghiệm. Đánh giá hiệu lực xua muỗi Anopheles epiroticus và Culex vishnui của nến xua Insecticandel và tác dụng không mong muốn, sự chấp nhận của cộng đồng tại thôn An Đông, xã An Thới Đông, huyện Cần Giờ, TPHCM. 2 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] CHƢƠNG 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1.

Sơ bộ về muỗi An. epiroticus và Cx. vishnui và các biện pháp phòng chống muỗi trên thế giới 1. Muỗi Anopheles epiroticus và Culex vishnui An.

epiroticus là tên đồng vật do Linton và Harbach công bố năm 2005. Trƣớc đây vẫn đƣợc coi là véc tơ SR chính với tên gọi An. sundaicus, vùng phân bố của chúng tại khu vực Đông Nam Á. Loài này là véc tơ truyền SR chính ở vùng nƣớc lợ ven biển, Nam Việt Nam, Căm Pu Chia, Thái Lan và phía đông bán đảo Malaysia, chúng đã đƣợc nhiều nhà nghiên cứu quan tâm và cũng có nhiều công trình công bố trên nhiều khía cạnh từ phân loại, phân bố, sinh học, sinh thái học, vai trò truyền bệnh, phòng chống… [24, 25].

vishnui Theobald, 1901 là một trong 3 loài thuộc phân nhóm Cx. vishnui là véc tơ quan trọng truyền bệnh Viêm não Nhật Bản (VNNB) [43]. Loài muỗi này cũng là véc tơ truyền bệnh VNNB quan trọng ở Đài Loan, Malaysia, Ấn Độ, Đông Timor [33] và Việt Nam [18]. Muỗi trƣởng thành thích hút máu động vật và thƣờng gặp ở chuồng lợn.

Viêm não Nhật Bản (VNNB) là bệnh truyền nhiễm sang ngƣời từ động vật do Flavivirus gây ra. Trong tự nhiên, vi rút đƣợc duy trì và lây truyền qua chu trình muỗi, chim và động vật. Lợn đƣợc coi là động vật cảm nhiễm cao nhất. Sau khi xâm nhập vào máu, vi rút sinh sản nhanh chóng, mật độ vi rút trong cơ thể lợn rất cao, do đó có khả năng truyền sang cho ngƣời và các động vật qua muỗi, kết quả có thể gây thành dịch (Chu và Joo, 1993) [26].

Sự hiện diện của véc tơ truyền bệnh VNNB, cùng với chăn nuôi lợn là yếu tố quan trọng trong chu trình truyền bệnh VNNB. 3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Các biện pháp phòng chống véc tơ Các biện pháp phòng chống véc tơ đƣợc áp dụng nhằm diệt muỗi hoặc bọ gậy làm giảm mật độ muỗi, hoặc xua muỗi, ngăn cản muỗi tiếp xúc với ngƣời để đạt đƣợc mục tiêu cuối cùng là hạn chế khả năng truyền bệnh của véc tơ. Các biện pháp phòng chống véc tơ đƣợc xây dựng dựa trên những hiểu biết về đặc điểm sinh học, sinh thái học véc tơ (thành phần loài, phân bố, khả năng truyền bệnh, mùa sinh sản và phát triển, tập tính đốt mồi…) Từ khi phát hiện muỗi có thể truyền một số bệnh nguy hiểm các nhà khoa học đã tập trung nghiên cứu các biện pháp phòng chống.

Những biện pháp mới đƣợc cải tiến và hoàn thiện, hiệu quả ngày càng cao. Mỗi biện pháp đều có những ƣu, nhƣợc điểm riêng và đƣợc áp dụng sao cho phù hợp với mỗi vùng. Có thể phân loại các biện pháp phòng chống thành 3 nhóm theo cách sử dụng là: Biện pháp vật lý - môi trƣờng, biện pháp sinh học và biện pháp hoá học. Các biện pháp vật lý và môi trường Các biện pháp vật lý có từ cổ xƣa khá đơn giản nhằm để xua, diệt, ngăn muỗi tiếp xúc đốt ngƣời dƣới các hình thức cơ học nhƣ đập, xua bằng cành lá, hun khói, đóng kín cửa, mặc quần áo dài… Các biện pháp mới hơn nhƣ lƣới chống muỗi cho cửa nhà ở hoặc nằm màn tránh muỗi đốt.

Trong những năm gần đây là vợt tích điện, bẫy đèn. Các biện pháp cải tạo môi trƣờng nhƣ phát quang bụi rậm, khơi thông cống rãnh, đổ dầu, thả hạt xốp, bèo che mặt nƣớc cũng đƣợc sử dụng phổ biến [24]. Vinod (1991) đã nghiên cứu việc quản lý môi trƣờng trong phòng chống véc tơ An. culicifacies và An.

stephensi ở Ấn Độ [45], Gorgas đã thành công trong việc sử dụng những biện pháp quản lý môi trƣờng để làm giảm đi bệnh SR cho công nhân trên kênh đào Panama. 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Các biện pháp sinh học Có thể kể đến nhƣ thả cá ăn bọ gậy hoặc cá ăn rong, cỏ phá ổ đẻ của muỗi, nơi trú ẩn của bọ gậy, sử dụng muỗi biến đổi gen… Năm 2014, Griffin tiến hành nghiên cứu đánh giá sự ăn thịt của 4 loài cá Pseudomugil signifier, Hyseleotris galii, Pseudogobius sp. và Gambusia holbrooki dùng trong phòng chống bọ gậy Aedes vigilax.

Cả 4 loài tiêu thụ số lƣợng lớn bọ gậy cả tuổi 2 và tuổi 4. Tất cả các loài cho khả năng tiêu thụ bọ gậy là nhƣ nhau trong giờ đầu tiên ở các thí nghiệm, trƣớc khi giảm xuống tới một tỷ lệ ăn không đổi. Cá Gambusia holbrooki tỏ ra có tỷ lệ ăn bọ gậy cao nhất nhƣng không phù hợp để phòng chống muỗi do là sinh vật ngoại lai ở Australia. 3 loài cá bản địa Pseudomugil signifier cho thấy tiềm năng lớn nhƣ là một tác nhân phòng chống muỗi, có tỷ lệ tiêu thụ bọ gậy có thể so sánh với cá Gambusia holbrooki và ở những loài này tỷ lệ tiêu thụ bọ gậy vào ban đêm không giảm mạnh [29].

Các biện pháp hoá học Biện pháp hóa học đƣợc sử dụng hiệu quả trong phòng chống véc tơ bao gồm các biện pháp phun tồn lƣu, tẩm màn bằng hóa chất, phun không gian. Ngoài ra cũng có một số nghiên cứu biện pháp bảo vệ cá nhân nhƣ: Tẩm tấm đắp, tẩm võng, tẩm rèm bằng hóa chất diệt muỗi hoặc sử dụng chất xua côn trùng. Dƣới đây là một số biện pháp quan trọng để PCVT: - Biện pháp phun tồn lưu: Năm 2015, Haji và cộng sự nghiên cứu hiệu quả tồn lƣu của pirimiphos-methyl (Actellic 300CS) với chủng muỗi nhạy và kháng trên 5 loại tƣờng (tƣờng đất, tƣờng sơn dầu, tƣờng vôi, tƣờng gạch và tƣờng đá) ở Zanzibar. Kết quả thử nghiệm hiệu lực sinh học sau 24 giờ phun hoá chất cho thấy tất cả 5 loại tƣờng đều cho tỷ lệ muỗi chết 100%.

Hiệu quả tồn lƣu này đƣợc duy trì 8 tháng liên tiếp. Kết quả thử nghiệm sinh học sau 9 tháng phun hoá chất, tƣờng vôi, tƣờng đất, tƣờng gạch và tƣờng đá cho tỷ lệ muỗi chết ≤80%, chỉ có tƣờng sơn dầu cho tỷ lệ muỗi chết ≥ 97% [33]. 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] - Biện pháp phun không gian: Phun không gian là một hoá chất dạng dung dịch đƣợc phát tán trong không khí dƣới dạng hàng trăm triệu hạt đƣờng kính nhỏ hơn 30µm. Nó chỉ hiệu quả khi những hạt hoá chất này đƣợc bay lơ lửng trong không khí.

Phun không gian đƣợc thực hiện chủ yếu nhƣ là phun mù nóng và phun mù lạnh. Hoá chất sử dụng trong phun không gian là những hoá chất thông thƣờng đƣợc sử dụng nhƣ fenitrothion, malathion, pirimiphos – methyl, cyfluthrin, cypermethrin, deltamethrin…[46]. Laura Harburguer và cs năm 2012 đã nghiên cứu so sánh hiệu lực phòng chống muỗi Ae. aegypti của phƣơng pháp phun mù nóng và mù lạnh sử dụng dầu và diesel làm dung môi .