CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU 1. Cơ sở lý luận và pháp lý của đánh giá hiện trạng sử dụng đất 1. Cơ sở lý luận của đánh giá hiện trạng sử dụng đất 1.1 Khái niệm về đất đai và đánh giá hiện trạng sử dụng đất Khái niệm về đất đai Theo Mác: “Đất là kho tàng cung cấp cho con người mọi thứ cần thiết, vì vậy trong quá trình sử dụng đất muốn đạt được hiệu quả cao, nhất thiết phải có kế hoạch cụ thể về thời gian và không gian”. Đất đai được nhìn nhận là một nhân tố sinh thái bao gồm tất cả các thuộc tính sinh học và tự nhiên của bề mặt Trái đất có ảnh hưởng nhất định đến tiềm năng và hiện trạng sử dụng đất (FAO, 1993).Các chức năng của đất đai đối với hoạt động sản xuất và sinh tồn của xã hội loài người được thể hiện qua các mặt sau: sản xuất, môi trường sự sống, điều chỉnh khí hậu, cân bằng sinh thái, tàng trữ và cung cấp nguồn nước, dự trữ (nguyên liệu khoáng sản trong lòng đất), không gian sự sống, bảo tồn, lịch sử, vật mang sự sống, phân dị lãnh thổ (FAO, 1995).
Ðất đai là điều kiện vật chất chung nhất đối với mọi ngành sản xuất và hoạt động của con người, vừa là đối tượng lao động (cho môi trườn để tác động như: xây dựng nhà xưởng, bố trí máy móc, làm đất.), vừa là phương tiện lao động (cho công nhân nơi đứng, dùng để gieo trồng, nuôi gia súc. Qua đó cho thấy, đất không phải là đối tượng của từng cá thể mà chúng ta đang sử dụng coi là của mình, không chỉ thuộc về chúng ta. Ðất là điều kiện vật chất cần thiết để tồn tại và tái sản xuất các thế hệ tiếp nhau của loài người. Theo quan điểm luật học: Đất đai là một khoảng không gian trải dài vô tận từ trung tâm trái đất tới vô cực trên trời và liên quan đến ní là một loạt các quyền lợi khác nhau quyết định những gì có thể thực hiện được với đất.
Theo quan điểm kinh tế học: Đất đai là tài sản quốc gia, là tư liệu sản suất chủ yếu, là đối tượng lao động đồng thời cũng là sản phẩm lao động. Đất là mặt bằng để phát triển nền kinh tế quốc dân. Khái niệm về đánh giá hiện trạng sử dụng đất Đánh giá hiện trạng sử dụng đất là mô tả hiện trạng sử dụng từng quỹ đất. Từ đó rút ra những nhận định, kết luận về tính hợp lý hay chưa hợp lý trong sử dụng 4 đất, làm cơ sở để đề ra những quyết định sử dụng đất có hiệu quả kinh tế cao, nhưng vẫn đảm bảo việc sử dụng đất theo hướng bền vững.
Hiện trạng sử dụng đất của các địa phương được miêu tả theo các mẫu biểu quy định thống nhất của Bộ Tài nguyên và Môi trường. Hiện trạng sử dụng đất được phân theo mục đích sử dụng, theo thành phần kinh tế và theo các đơn vị hành chính cấp dưới. - Theo mục đích sử dụng, cần đánh giá thực trạng của từng quỹ đất (đất nông nghiệp, đất phi nông nghiệp, đất chưa sử dụng). Mỗi loại đất trên cần đánh giá theo diện tích, tỷ lệ phần trăm cơ cấu, so sánh đối chiếu với toàn vùng hoặc các địa phương có điều kiện tương đồng để từ đó nhận định về tính hợp lý trong phân bổ quỹ đất.
- Theo thành phần kinh tế, cần xác định rõ diện tích và cơ cấu đất của các đối tượng sử dụng như: hộ gia đình, cá nhân; các tổ chức kinh tế; UBND xã và các đối tượng khác. - Phân tích tính hiệu quả sử dụng đất trong thời gian qua, đặc biệt là giai đoạn 5 năm gần đây. Hiệu quả sử dụng đất đai được phân tích theo các chỉ tiêu sau: + Tỷ lệ sử dụng đất là tỷ lệ của phần diện tích đất đai được khai thác sử dụng vào các mục đích kinh tế khác nhau so với tổng diện tích tự nhiên và được tính theo công thức: PTN − PH ∝= ∗ 100 PTN + Tỷ lệ sử dụng các loại đất được tính theo công thức sau: 𝑃𝑖 𝛽𝑖 = ∗ 100 𝑃𝑇𝑁 + Độ che phủ được tính theo công thức sau: 𝑃𝑅 + 𝑃𝑄 𝛾= ∗ 100 𝑃𝑇𝑁 Trong đó: ∝: tỷ lệ sử dụng đất đai. PTN: tổng diện tích tự nhiên.
PH: diện tích đất chưa sử dụng. 5 βi: tỷ lệ sử dụng của loại đất i. Pi: diện tích sử dụng của loại đất i. γ : độ che phủ đất.
PR: diện tích đất có rừng. PQ: diện tích trồng cây lâu năm .2 Sự cần thiết phải đánh giá hiện trạng sử dụng đất. Đất đai là tài nguyên thiên nhiên không tái tạo, bị giới hạn bởi diện tích bề mặt và nằm trong nhóm tài nguyên hạn chế của Việt Nam. Do vậy, trong quá trình sử dụng đất, tổng cung đất đai là không đổi nhưng cơ cấu sử dụng đất có sự thay đổi do nhu cầu sử dụng đất ngày càng tăng để phát triển kinh tế, xã hội, năng cao chất lượng cuộc sống về mọi mặt.
Việc sử dụng tài nguyên đất đai hợp lý không những góp phần và tạo đà cho sự phát triển mà còn đảm bảo an ninh, quốc phòng. Với những áp lực và hiện trạng sử dụng đất đai như hiện nay cho thấy nguồn tài nguyên đất đai ngày càng khan hiếm trong khi dân số thế giới ngày càng tăng. Do đó, đòi hỏi phải có sự đối chiếu hợp lý giữa các kiểu sử dụng đất đai và loại đất đai để đạt được khả năng tối đa về sản xuất ổn định và an toàn lương thực, đồng thời cũng bảo vệ được hệ sinh thái cây trồng và môi trường đang sống. Đánh giá hiện trạng sử dụng đất là một bộ phận quan trọng trong việc đánh giá tài nguyên thiên nhiên.
Đối với quá trình quy hoạch và sử dụng đất cũng vậy, cống tác đánh giá hiện trạng sử dụng đất là một nội dung quan trọng, là cơ sở để đưa ra những quyết định cũng như định hướng sử dụng đất hợp lý cho địa phương. Do tầm quan trọng của việc sử dụng đất tiết kiệm và bền vững, đòi hỏi việc sử dụng đất phải theo Quy hoạch, Kế hoạch ở các cấp. Song để có được một phương án quy hoạch sử dụng đất hợp lý, có tính khả thi cao thì người lập quy hoạch phải hiểu một cách sâu sắc về hiện tượng sử dụng đất cũng như tiềm năng và nguồn lực của vùng cần lập quy hoạch. Vì vậy cần phải đánh giá hiện trạng sử dựng đất giúp cho người lập quy hoạch nắm rõ, nắm đầy đủ và chính xác hiện trạng sử dụng đất cũng như biến động trong những năm vừa qua, từ đó đưa ra những định hướng sử dụng đất phù hợp với điều kiện của vùng nghiên cứu.
6 Đánh giá hiện trạng sử dụng đất là một trong những nội dung quan trọng của công tác quản lý Nhà nước về đất đai cũng như trong quy trình quy hoạch sử dụng đất, được quy định tại thông tư số 29/2014/TT-BTNMT ngày 02/6/2014 của Bộ Tài nguyên và Môi trường quy định chi tiết việc lập, điều chỉnh quy hoạc, kế hoạch sử dụng đất. Hiện nay tình hình quản lý và sử dụng đất là một vấn đề nổi cộm trong xã hội, hiện tượng lấn chiếm, tranh chấp đất đai xảy ra thường xuyên đã gây nhiều khó khăn cho công tác quản lý đất đai ở địa phương. Do đó để quản lý chặt chẽ quỹ đất thì cần phải nắm bắt được các thông tin, dữ liệu về hiện trạng sử dụng đất. Các kết quả đánh giá hiện trạng sử dụng đất sẽ tạo cơ sở cho việc nắm chắc quản lý chặt chẽ quỹ đất của địa phương.
Vì vậy có thể nói công tác đánh giá hiện trạng sử dụng đất có một vai trò hết sức quan trọng đối với công tác quản lý Nhà nước về đất đai. Vì vậy, việc đánh giá hiện trạng sử dụng đất là bộ phận quan trọng của đánh giá tài nguyên thiên nhiên và đặc biệt không thể thiếu trong nội dung quản lý Nhà nước về đất đai, trong quy trình quy hoạch sử dụng đất, là cơ sở đưa ra những quyết định cũng như định hướng sử dụng đất hợp lý cho địa phương. Việc đánh giá chính xác, khách quan, đầy đủ, khoa học hiện trạng sử dụng đất giúp cho các nhà lãnh đạo, chuyên môn đưa ra phương hướng sử dụng đất phù hợp cho hiện tại và bền vững trong tương lai.3 Mối quan hệ giữa đánh giá hiện trạng sử dụng đất với quy hoạc sử dụng đất và quản lý Nhà nước về đất đai. Mối quan hệ giữa đánh giá hiện trạng sử dụng đất với quy hoạch sử dụng đất.
Quy hoạch sử dụng đất là một hệ thống các biện pháp kinh tế, kỹ thuật và pháp của Nhà nước về tổ chức sử dụng đất đầy đủ, hợp lý, có hiệu quả cao thông qua việc phân phối và tái phân phối quỹ đất cả nước, tổ chức sử dụng đất như một tư liệu sản xuất khác nhằm nâng cao hiệu quả sản xuất xã hội, tạo điều kiện bảo vệ đất và bảo vệ môi trường. Muốn có một phương án quy hoạch sử dụng đất hợp lý, phù hợp với vùng thực hiện quy hoạch và có tính khả thi cao thì người lập quy hoạch cần tiến hành đámh giá hiện trạng sử dụng đất nhằm nắm được đầy đủ, chính xác các tiềm năng và nguồn lực của vùng, cùng với hiện trạng và những biến động trong sử dụng đất để 7 đưa ra những hướng sử dụng đất hiệu quả và bền vững. Hiện nay, việc sử dụng đất hợp lý, hiệu quả và bền vững là việc làm cần thiết để phát triển kinh tế - xã hội của mỗi quốc gia và là nội dung quan trọng trong chiến lược phát triển toàn cầu. Đánh giá hiện trạng sử dụng đất cần dựa trên quy hoạc sử dụng đất của kỳ trước và định hướng sử dụng đất kỳ sau.
Từ đó đưa ra nhận xét về công tác quản lý và sử dụng đất đai tại địa phương, đã đạt hay chưa đạt so với tiêu chí đề ra. Dựa trên hiện trạng sử dụng đất và quy hoạch sử dụng đất của kỳ trước, người ta có thể xác định diện tích đất đến năm hiện trạng đã thực hiện được bao nhiêu phần trăm so với chỉ tiêu đề ra và sự biến động diện tích đó là tốt hay không tốt, để nhận định hướng sử dụng đất là phù hợp hay không phù hợp, từ đó đưa ra phương án quy hoạch cho các năm tiếp theo.