Đặt vấn đề Hiện nay môi trường đang là vấn đề cấp bách mang tính toàn cầu.Sự phát triển mạnh mẽ của kinh tế, khoa học, kĩ thuật vào những năm cuối của thế kỷ XX đã gây ra những tác động tiêu cực tới môi trường sống của con người. Những năm gần đây tất cả các nước đều chung tay, góp sức để bảo về môi trường ngày càng trong sạch hơn.Hàng loạt các biện pháp được đề xuất thực hiện và thu được những thành tựu lớn trong lĩnh vực bảo vệ môi trường.Tuy nhiên, trên thế giới nói chung và ở Việt Nam nói riêng vẫn đang đứng trước những thách thức lớn về môi trường. Vấn đề ô nhiễm môi trường đang là mối quan tâm của toàn xã hội, đặc biệt là ô nhiễm môi trường ở nông thôn, do rác thải của các nhà máy, rác thải từ sinh hoạt, chăn nuôi, sự lạm dụng thuốc bảo vệ thực vật. Ô nhiễm môi trường nông thôn do người dân sử dụng các loại hóa chất BVTV trong nông nghiệp (như: thuốc trừ sâu, trừ bệnh, thuốc trừ cỏ dại…) không đảm bảo an toàn, có tình trạng sau khi phun thuốc trừ sâu bệnh hoặc cỏ dại người nông dân rủa bình bơm và đổ thuốc thừa ở bất cứ nơi nào mà không chú ý đảm bảo an toàn tới nguồn nước; bao bì, chai lọ chứa hóa chất độc hại được người dân vứt bỏ quanh nhà, quanh mương máng hoặc trên nương rẫy… Điều đó đã làm ảnh hưởng trực tiếp tới nguồn nước sinh hoạt hàng ngày và là tiền đề phát sinh các loại bệnh tật mà người nông dân không thể nhận thấy ngay được.
Ngoài ra, tại các xóm nông thôn, các loại rác thải chưa được thu gom và người dân tự do vứt các loại rác thải (như: túi nilông, xác động vật nuôi bị chết, các đồ dùng phế thải của gia đình…) ra môi trường xung quanh, cộng với phân gia súc gia cầm vương vãi càng làm cho môi trường sống n 2 thêm ô nhiễm. Mặt khác, làm nông nghiệp không chỉ dựa vào mấy loại cây trồng như lúa, ngô, đậu tương…mà người dân còn chăn nuôi để tăng nguồn thu nhập và lấy phân bón cho cây trồng. Điều đó dĩ nhiên người dân phải tiếp xúc trực tiếp với phân gia súc gia cầm. Nếu không có biện pháp nuôi nhốt, thu gom và xử lý các nguồn phân gia súc hợp lý và khoa học thì vấn đề ô nhiễm môi trường ở các vùng nông thôn miền núi trên địa bàn xã Thượng Đình hiện nay sẽ càng trở nên nghiêm trọng hơn.
Dân số ở khu vực nông thôn chiếm đại đa số trong tổng dân số Việt Nam tuy nhiên, do phong tục tập quán còn nhiều lạc hậu, trình độ dân trí còn thấp và ý thức về bảo vệ môi trường còn nhiều hạn chế khiến cho việc giải quyết vấn đề ô nhiễm môi trường gặp nhiều khó khăn.Chính vì vậy, Đảng và Nhà nước ta cũng đã có nhiều chính sách để phát triển kinh tế - xã hội, nâng cao trình độ và nhận thức của người dân về môi trường. Ví dụ như các chương trình về nước sạch, chương trình tuyên truyền về giáo dục môi trường, chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới. Tuy nhiên, do điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội của từng địa phương là khác nhau vì vậy để có những hướng giải quyết cho phù hợp và khả thi thì cần có những đánh giá và tìm hiểu cụ thể về từng địa phương. Xuất phát từ vấn đề đó, được sự nhất trí của Ban giám hiệu nhà trường, Ban chủ nhiệm khoa Môi trường – Trường Đại học Nông lâm – Đại học Thái Nguyên, Em tiến hành thực hiện đề tài: Đánh giá hiện trạng môi trường nông thôn và đề xuất các giải pháp bảo vệ, quản lý môi trường tại xã Thượng Đình, huyện Phú Bình, tỉnh Thái Nguyên dưới sự hướng dẫn trực tiếp của thầy giáo PGS.TS Lương Văn Hinh – Giảng viên trường Đại học Nông lâm Thái Nguyên n 3 1.2 Mục tiêu nghiên cứu đề tài 1.1 Mục tiêu chung Đánh giá hiện trạng môi trường nông thôn tại xã Thượng Đình, huyện Phú Bình, tỉnh Thái Nguyên nhằm phòng chống và khắc phục tình trạng ô nhiễm, suy thoái môi trường; tìm ra những vấn đề môi trường cần ưu tiên giải quyết cũng như các giải pháp tối ưu.2 Mục tiêu cụ thể - Đánh giá điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội của xã Thượng Đình, huyện Phú Bình, tỉnh Thái Nguyên.
- Đánh giá hiện trạng môi trường nông thôn của xã Thượng Đình, huyện Phú Bình, tỉnh Thái Nguyên. - Đánh giá ảnh hưởng của môi trường đến hoạt động sản xuất và sức khỏe của người dân trên địa bàn xã Thượng Đình. - Đề xuất các giải pháp bảo vệ và quản lý môi trường của địa phương. Yêu cầu của đề tài - Tìm hiểu hiện trạng môi trường tại xã Thượng Đình.
- Số liệu thu thập phải chính xác, khách quan, trung thực. - Bộ câu hỏi điều tra phải dễ hiểu, đầy đủ các thông tin cần thiết cho việc đánh giá. - Đánh giá chính xác, trung thực, khách quan hiện trạng môi trường nông thôn tại xã. - Đưa ra các giải pháp, kiến nghị có tính khả thi cao.
Ý nghĩa của đề tài 1.1 Ý nghĩa trong học tập và nghiên cứu khoa học - Vận dụng các kiến thức đã học vào trong thực tế. n 4 - Nâng cao kiến thức thực tế cho bản thân. - Tích lũy kinh nghiệm phục vu cho công tác sau này.2 Ý nghĩa trong thực tiễn - Cung cấp các thông tin, hiện trạng về môi trường của một xã. - Tạo cơ sở để đánh giá hiện trạng môi trường của một huyện.
n 5 PHẦN 2 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2.1 Khái niệm, chức năng của môi trường - Môi trường là hệ thống các yếu tố vật chất tự nhiên và nhân tạo bao quanh con người, có tác động đối với sự tồn tại và phát triển của con người và sinh vật (Theo Luật Bảo vệ môi trường, năm 2014) [8]. Theo UNESCO, môi trường được hiểu là “ Toàn bộ hệ thống tự nhiên và các hệ thống do con người tạo ra xung quanh mình, trong đó con người sinh sống và bằng lao động của mình đã khai thác các tài nguyên thiên nhiên hoặc nhân tạo nhằm thỏa mãn những nhu cầu của con người” [8] - Chức năng của môi trường: + Môi trường là không gian sống của con người và các loài sinh vật. + Môi trường là nơi cung cấp nguồn tại nguyên cần thiết cho đời sống và sản xuất của con người. + Môi trường là nơi chứa đựng các phế thải do con người tạo ra trong hoạt động sống và sản xuất.
+ Môi trường có chức năng giảm nhẹ các tác động có hại của thiên nhiên tới con người và sinh vật trên Trái Đất. + Môi trường có chức năng lưu trữ và cung cấp thông tin cho con người.2 Khái niệm ô nhiễm và suy thoái môi trường - Ô nhiễm môi trường là sự biến đổi của các thành phần môi trường không phù hợp với quy chuẩn kỹ thuật môi trường và tiêu chuẩn môi trường gây ảnh hưởng xấu đến con người và sinh vật (Theo Luật BVMT, năm 2014) [8] n 6 + Ô nhiễm môi trường đất là quá trình thoái hóa đất và bị ô nhiễm bởi các hóa chất độc hại khi hàm lượng các chất đó cao hơn tiêu chuẩn cho phép. Các nguồn gây ô nhiễm môi trường đất chủ yếu là từ các hoạt động sản xuất nông nghiệp, sinh hoạt, bệnh viện, công nghiệp. Trong đó đáng chú ý là ô nhiễm từ hoạt động sản xuất công nghiệp và sản xuất nông nghiệp (dư lượng thuốc trừ sâu, diệt cỏ, thuốc kích thích sinh trưởng, phân bón….) + Ô nhiễm môi trường nước là sự làm thay đổi thành phần và tính chất của nước gây ảnh hưởng đến hoạt động sống bình thường của con người và sinh vật.
Theo Hiến chương Châu Âu: Ô nhiễm môi trường nước là sự biến đổi chủ yếu do con người gây ra đối với chất lượng nước làm ô nhiễm nước và gây nguy hại cho việc sử dụng của con người, cho nông nghiệp, công nghiệp, nuôi cá, nghỉ ngơi, giải trí, cho động vật nuôi cũng như các loài hoang dại. + Ô nhiễm không khí là sự có mặt của những chất lạ hoặc sự biến đổi quan trọng trong thành phần không khí, làm cho nó không sạch, bụi, có mùi khó chịu, làm giảm tầm nhìn….có ảnh hưởng đến đời sống của con người và sinh vật. + Ô nhiễm tiếng ồn Tiếng ồn là âm thanh không mong muốn hay âm thanh được phát ra không đúng lúc, đúng chỗ. Tiếng ồn là tổng hợp của nhiều thành phần khác nhau được hỗn hợp trong sự cân bằng biến động, mỗi thành phần có vai trò riêng trong việc gây ồn.
Nó khác nhau đối với những người khác nhau, ở những chỗ khác nhau và trong những thời điểm không giống nhau. Ô nhiễm tiếng ồn như là một âm thanh không mong n 7 muốn bao hàm sự bất lợi làm ảnh hưởng đến con người và môi trường sống của con người, bao gồm: đất đai, công trình xây dựng và động vật nuôi trong nhà. (Trần Yêm và cs) [13] - Suy thoái môi trường là sự suy giảm về chất lượng và số lượng của thành phần môi trường, gây ảnh hưởng xấu đến con người và sinh vật (Theo Luật Bảo vệ môi trường, năm 2014) [8] Nguyên nhân gây suy thoái môi trường rất đa dạng: Sự biến động của tự nhiên theo hướng không có lợi cho con người, sự khai thác tài nguyên quá khả năng phục hồi, do mô hình phát triển chỉ nhằm vào tăng trưởng kinh tế, sự gia tăng dân số, nghèo đói, bất bình đẳng… 2.3 Khái niệm nông thôn, tiêu chuẩn môi trường và quản lý môi trường - Nông thôn là phần lãnh thổ không thuộc nội thành, nội thị các thành phố, thị xã, thị trấn được quản lý bởi cấp hành chính cơ sở là Ủy ban nhân dân xã. Nông thôn là nơi sinh sống và làm việc của một cộng đồng bao gồm chủ yếu là nông dân, là vùng sản xuất nông nghiệp chính.
Nông thôn có cơ cấu hạ tầng, trình độ tiếp cận thị trường, trình độ sản xuất hàng hóa thấp hơn so với thành thị.