Luận văn về đánh giá giá trị cảnh quan của VQG Cúc Phương qua phương pháp chi phí du lịch TCM

Luận văn phân tích phương pháp chi phí du lịch TCM trong đánh giá giá trị cảnh quan VQG Cúc Phương, góp phần bảo tồn và phát triển bền vững.

• Tác giả: Hàn Trần Việt
• Người hướng dẫn: ThS. Đinh Đức Trường
• Trường học: Đại học Kinh tế Quốc dân
• Chuyên ngành: Môi trường
• Đề tài: Đánh Giá Giá Trị Cảnh Quan VQG Cúc Phương Bằng Phương Pháp Chi Phí Du Lịch TCM
• Loại tài liệu: luận văn tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2009
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• Đặt vấn đề
• Đối tượng nghiên cứu và phương pháp nghiên cứu
• DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG BIỂU, HÌNH VẼ
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG I: CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA PHƯƠNG PHÁP CHI PHÍ DU LỊCH ( TCM )
• 1.1. CẢNH QUAN MÔI TRƯỜNG
• 1.2. Giá trị kinh tế của chất lượng môi trường
• 1.3. Ý nghĩa của việc định giá chất lượng môi trường
• 1.4. Các phương pháp định giá môi trường
• 1.4.1. Các phương pháp không sử dụng đường cầu
• 1.4.2. Các phương pháp sử dụng đường cầu
• 1.5. Phương pháp chi phí du lịch ( Travel cost method – TCM )
• 1.5.1. Khái niệm
• 1.5.2. Giới thiệu về phương pháp chi phí du lịch
• 1.5.2.1. Giới thiệu về phương pháp chi phí du lịch theo vùng ( ZTCM )
• 1.5.2.2. Giới thiệu về phương pháp chi phí du lịch theo cá nhân( ITCM)
• 1.5.3. Các bước thực hiện phương pháp chi phí du lịch ( TCM )
• 1.5.3.1. Nhận dạng loại hàng hóa và dịch vụ môi trường cần được đánh giá

Tóm tắt

I. Giới thiệu về VQG Cúc Phương

VQG Cúc Phương là một trong những khu bảo tồn thiên nhiên quan trọng nhất tại Việt Nam. Với diện tích rộng lớn và đa dạng sinh học phong phú, VQG Cúc Phương không chỉ là nơi bảo tồn nhiều loài động thực vật quý hiếm mà còn đóng vai trò quan trọng trong việc điều hòa khí hậu và bảo vệ môi trường. Việc đánh giá giá trị cảnh quan của VQG Cúc Phương là cần thiết để nhận thức rõ hơn về giá trị của khu vực này trong bối cảnh phát triển bền vững. Theo báo cáo của Liên Hợp Quốc, Việt Nam đang phải đối mặt với nhiều thách thức về môi trường, do đó việc bảo tồn và phát triển các khu vực như VQG Cúc Phương là rất quan trọng.

II. Phương pháp chi phí du lịch TCM

Phương pháp chi phí du lịch (TCM) là một trong những phương pháp chính được sử dụng để đánh giá giá trị cảnh quan tại VQG Cúc Phương. Phương pháp này dựa trên việc thu thập thông tin từ khách du lịch về chi phí họ sẵn lòng chi trả cho việc tham quan khu vực. TCM giúp xác định giá trị kinh tế của các dịch vụ mà môi trường cung cấp, từ đó có thể đưa ra các chính sách bảo tồn hiệu quả. Theo nghiên cứu, chi phí du lịch không chỉ phản ánh giá trị sử dụng trực tiếp mà còn thể hiện giá trị phi sử dụng của cảnh quan thiên nhiên. Việc áp dụng TCM tại VQG Cúc Phương sẽ cung cấp những thông tin quý giá cho việc quản lý và phát triển bền vững khu vực này.

III. Đánh giá giá trị cảnh quan

Việc đánh giá giá trị cảnh quan tại VQG Cúc Phương không chỉ dừng lại ở việc tính toán chi phí mà còn cần xem xét các yếu tố khác như sự hài lòng của khách du lịch và tác động kinh tế của du lịch sinh thái. Các nghiên cứu cho thấy rằng, giá trị cảnh quan không chỉ được thể hiện qua chi phí mà còn qua trải nghiệm và sự kết nối của con người với thiên nhiên. Điều này có nghĩa là việc bảo tồn cảnh quan thiên nhiên không chỉ mang lại lợi ích kinh tế mà còn góp phần nâng cao chất lượng cuộc sống của cộng đồng. Do đó, việc đánh giá giá trị cảnh quan cần phải được thực hiện một cách toàn diện và đa chiều.

IV. Tác động kinh tế và phát triển bền vững

Đánh giá giá trị cảnh quan tại VQG Cúc Phương có ý nghĩa quan trọng trong việc phát triển kinh tế bền vững. Du lịch sinh thái không chỉ tạo ra nguồn thu nhập cho địa phương mà còn góp phần bảo tồn đa dạng sinh học và môi trường. Việc phát triển du lịch bền vững tại VQG Cúc Phương cần phải được thực hiện một cách đồng bộ, kết hợp giữa bảo tồn và phát triển kinh tế. Các chính sách cần được xây dựng dựa trên những nghiên cứu khoa học và thực tiễn, nhằm đảm bảo rằng lợi ích từ du lịch không làm tổn hại đến giá trị cảnh quan và môi trường tự nhiên.

V. Kết luận

Việc đánh giá giá trị cảnh quan VQG Cúc Phương bằng phương pháp chi phí du lịch TCM là một bước đi quan trọng trong việc bảo tồn và phát triển bền vững khu vực này. Kết quả từ nghiên cứu sẽ cung cấp cơ sở cho các quyết định chính sách, giúp nâng cao nhận thức về giá trị của cảnh quan thiên nhiên và khuyến khích sự tham gia của cộng đồng trong việc bảo vệ môi trường. Để đạt được hiệu quả cao nhất, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan chức năng, nhà khoa học và cộng đồng địa phương.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Vườn quốc gia Cúc Phương được thành lập năm 1962 theo Quyết định số 72-TTg của Thủ tướng Chính phủ, là khu bảo tồn thiên nhiên đầu tiên của Việt Nam với tổng diện tích 22.200 ha trải dài trên địa bàn 3 tỉnh Ninh Bình, Hòa Bình và Thanh Hóa. Khu vực này sở hữu hệ sinh thái rừng nhiệt đới trên núi đá vôi đặc sắc với 1.983 loài thực vật bậc cao và 480 loài động vật có xương sống, chiếm khoảng 38% tổng số loài động vật của cả nước. Hàng năm, vườn đón khoảng 40.000 đến 52.000 lượt khách du lịch, mang lại nguồn doanh thu trực tiếp đạt trên 1,7 tỷ đồng.

Tuy nhiên, các giá trị cảnh quan và dịch vụ hệ sinh thái chưa được thị trường định giá đầy đủ, dẫn đến tình trạng xem nhẹ giá trị thực của tài nguyên và thiếu hụt nguồn lực tài chính cho công tác bảo tồn. Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của luận văn là giải quyết sự thất bại của thị trường thông qua việc lượng hóa giá trị kinh tế của cảnh quan thiên nhiên phục vụ du lịch sinh thái.

Mục tiêu cụ thể của đề tài là ứng dụng phương pháp Chi phí Du lịch theo vùng (ZTCM) để xây dựng đường cầu giải trí, xác định thặng dư tiêu dùng và mức độ sẵn lòng chi trả của du khách đối với cảnh quan Vườn quốc gia Cúc Phương. Nghiên cứu được thực hiện trên không gian địa lý Vườn quốc gia Cúc Phương và các tỉnh lân cận khu vực phía Bắc, sử dụng chuỗi số liệu khảo sát thực tế và dữ liệu thống kê từ năm 2004 đến năm 2009. Kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học định lượng nhằm nâng cao hiệu quả quản trị tài chính, tối ưu hóa mức thu phí tham quan và bảo tồn bền vững 22.200 ha rừng đặc dụng.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng Lý thuyết Tổng giá trị kinh tế (Total Economic Value - TEV) và Lý thuyết Kinh tế học phúc lợi về thặng dư tiêu dùng. Theo khung TEV, giá trị của một hệ sinh thái được phân tách thành hai hợp phần chính: Giá trị sử dụng (Use Value - UV) và Giá trị phi sử dụng (Non-use Value - NUV). Trong đó, giá trị sử dụng bao gồm Giá trị sử dụng trực tiếp (Direct Use Value - DUV) từ hoạt động khai thác du lịch, lâm sản; Giá trị sử dụng gián tiếp (Indirect Use Value - IUV) từ chức năng phòng hộ, điều hòa khí hậu; và Giá trị tùy chọn (Option Value - OV) cho các nhu cầu tương lai. Giá trị phi sử dụng bao gồm Giá trị để lại (Bequest Value - BV) và Giá trị tồn tại (Existence Value - EXV).

Bên cạnh khung TEV, mô hình hàm cầu giải trí môi trường được áp dụng dựa trên nguyên lý sở thích biểu lộ. Cảnh quan thiên nhiên là hàng hóa công cộng không có giá thị trường trực tiếp, do đó chi phí mà du khách bỏ ra để thực hiện chuyến đi đóng vai trò là giá đại diện gián tiếp cho chất lượng môi trường. Thặng dư tiêu dùng (Consumer Surplus - CS) biểu thị phần phúc lợi kinh tế ròng mà du khách nhận được, được tính toán thông qua tích phân diện tích nằm dưới đường cầu giải trí và phía trên mức chi phí thực tế. Mức sẵn lòng chi trả (Willingness To Pay - WTP) phản ánh giới hạn ngân sách tối đa mà cá nhân chấp nhận đóng góp để duy trì và cải thiện chất lượng cảnh quan.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu kết hợp nguồn dữ liệu thứ cấp và dữ liệu sơ cấp. Dữ liệu thứ cấp bao gồm báo cáo hoạt động du lịch của Vườn quốc gia Cúc Phương, các chỉ số nhân khẩu học và mức lương tối thiểu vùng từ Tổng cục Thống kê giai đoạn 2005–2009. Dữ liệu sơ cấp được thu thập thông qua điều tra trực tiếp bằng bảng hỏi cấu trúc.

Cỡ mẫu nghiên cứu gồm 67 phiếu điều tra hợp lệ từ các du khách nội địa từ 18 tuổi trở lên. Phương pháp chọn mẫu phân tầng ngẫu nhiên được áp dụng tại các điểm tham quan chính trong vườn. Nghiên cứu chủ động loại trừ đối tượng dưới 18 tuổi do chưa tự chủ tài chính và du khách quốc tế do tính chất phức tạp trong phân vùng khoảng cách và sai số chi phí di chuyển xuyên quốc gia.

Phương pháp phân tích trọng tâm là Phương pháp Chi phí Du lịch theo vùng (Zone Travel Cost Method - ZTCM). Toàn bộ thị trường khách du lịch được chia thành 4 vùng xuất phát dựa trên cự ly địa lý: Vùng 1 (dưới 100 km), Vùng 2 (100–150 km), Vùng 3 (150–200 km), và Vùng 4 (trên 200 km). Tỷ lệ tham quan trên 1.000 dân của từng vùng ($VR_j$) được mô hình hóa theo hàm tuyến tính phụ thuộc vào chi phí du lịch bình quân ($TC_j$), bao gồm chi phí vận chuyển, chi phí cơ hội của thời gian (ước tính theo mức lương tối thiểu vùng từ 650.000 đến 800.000 VNĐ/tháng) và các chi phí dịch vụ khác. Quá trình xử lý dữ liệu và ước lượng hàm hồi quy được thực hiện bằng các công cụ phân tích thống kê trên phần mềm chuyên dụng.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, kết quả kiểm định hàm cầu chỉ ra mối quan hệ nghịch biến chặt chẽ giữa chi phí chuyến đi và tỷ lệ tham quan. Tại Vùng 1 (Ninh Bình, cự ly dưới 100 km), chi phí giao thông bình quân chỉ ở mức 102.333 VNĐ/người, tương ứng với tỷ lệ tham quan cao nhất đạt 4,09 lượt/1.000 dân. Ngược lại, tại Vùng 4 (các tỉnh cách trên 200 km như Thái Nguyên, Nghệ An, Quảng Ninh), chi phí giao thông tăng lên 175.651 VNĐ/người khiến tỷ lệ tham quan giảm mạnh xuống còn 1,18 lượt/1.000 dân, tương đương mức sụt giảm khoảng 71,15% so với Vùng 1.

Thứ hai, đánh giá của du khách về chất lượng môi trường đạt tỷ lệ hài lòng tuyệt đối 100% (67/67 phiếu khảo sát). Các giá trị về khí hậu trong lành nhiệt độ bình quân 24,7°C, hệ thực vật nguyên sinh và các loài động vật quý hiếm được ghi nhận là động lực cốt lõi thu hút khách du lịch.

Thứ ba, cơ cấu nhân khẩu học của du khách phản ánh tính đặc thù cao của du lịch sinh thái. Nhóm tuổi từ 20 đến 30 chiếm đa số với tỷ lệ 67,16%, trong khi nhóm học sinh, sinh viên chiếm tới 40,30% tổng mẫu khảo sát. Khách tham quan chủ yếu di chuyển theo đoàn lớn, trong đó các nhóm từ 10 đến trên 20 người chiếm tỷ trọng lên tới 74,62%. Phương tiện di chuyển chủ lực là xe ô tô với 77,61%, tiếp theo là xe máy với 8,96%.

Thứ tư, nghiên cứu phát hiện sự thiếu hụt nghiêm trọng về dịch vụ hạ tầng bổ trợ. Khoảng 37,31% du khách bày tỏ sự không hài lòng về chất lượng dịch vụ và 34,33% phản ánh về hạn chế của cơ sở hạ tầng lưu trú, cấp điện và nước. Đồng thời, hơn 70% du khách tham gia khảo sát thể hiện sự sẵn lòng chi trả mức phí bổ sung từ 10.000 đến 20.000 VNĐ để thành lập quỹ bảo tồn môi trường.

Thảo luận kết quả

Mối tương quan giữa chi phí du lịch và tần suất chuyến đi phản ánh quy luật kinh tế học đường cầu giải trí điển hình dốc xuống. Việc tỷ lệ tham quan sụt giảm rõ rệt theo khoảng cách địa lý khẳng định rào cản chi phí vận chuyển và chi phí cơ hội thời gian tác động trực tiếp đến quyết định tiêu dùng dịch vụ môi trường. Dữ liệu này có thể được trình bày trực quan qua đồ thị hàm cầu giải trí tuyến tính, minh họa diện tích thặng dư tiêu dùng của từng vùng dân cư.

Nguyên nhân dẫn đến cơ cấu khách tập trung mạnh vào học sinh, sinh viên (40,30%) và người trẻ tuổi là do tính chất dã ngoại học đường kết hợp nghiên cứu khoa học (chiếm 19,40% mục đích chuyến đi). Tuy nhiên, nhóm đối tượng này có mức chi tiêu bình quân thấp (47,76% có thu nhập dưới 1.000.000 VNĐ/tháng), dẫn đến thời gian lưu trú ngắn, phần lớn chỉ tham quan trong ngày từ sáng đến chiều và hiếm khi lưu trú qua đêm.

So sánh với các nghiên cứu kinh tế môi trường tại các khu bảo tồn ở khu vực Đông Nam Á, kết quả cho thấy giá vé vào cổng hiện hành (8.000 VNĐ cho sinh viên và 10.000 VNĐ cho người lớn) là quá thấp so với thặng dư tiêu dùng thực tế mà cảnh quan mang lại. Sự chênh lệch giữa giá trị cảm nhận chất lượng môi trường (100% hài lòng) và mức độ hài lòng về hạ tầng (34,33% không hài lòng) cho thấy Ban quản lý chưa khai thác hiệu quả hiệu ứng số nhân trong kinh tế du lịch để tái đầu tư nâng cấp cơ sở vật chất.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, tái cấu trúc chính sách giá vé tham quan và đa dạng hóa gói dịch vụ. Ban quản lý Vườn quốc gia Cúc Phương cần chủ trì điều chỉnh khung giá vé tham quan theo hướng phân loại linh hoạt đối tượng, nâng mức đóng góp bảo tồn thêm 10.000 đến 15.000 VNĐ/vé dựa trên mức độ sẵn lòng chi trả của hơn 70% du khách. Mục tiêu là gia tăng nguồn thu ngân sách từ du lịch thêm 25% đến 30% trong lộ trình thực hiện 2 năm (2026–2027).

Thứ hai, nâng cấp toàn diện cơ sở hạ tầng sinh thái và dịch vụ lưu trú. Ủy ban nhân dân tỉnh Ninh Bình phối hợp với Ban quản lý Vườn quốc gia phân bổ nguồn vốn đầu tư hoàn thiện hệ thống cấp điện, cấp nước sạch và xử lý chất thải tại khu cổng vườn và khu trung tâm. Mục tiêu phấn dấn giảm tỷ lệ du khách không hài lòng về cơ sở hạ tầng từ 34,33% xuống dưới mức 8% trong giai đoạn 3 năm (2026–2028).

Thứ ba, phát triển chuỗi sản phẩm du lịch sinh thái cộng đồng bền vững. Ban quản lý Vườn quốc gia phối hợp với cộng đồng người Mường tại các bản vùng đệm (như bản Mạc, bản Khanh) mở rộng mô hình làng du lịch sinh thái, khôi phục nghề dệt thổ cẩm và du lịch trải nghiệm đêm. Giải pháp này hướng tới mục tiêu nâng thời gian lưu trú trung bình của du khách từ 1 ngày lên 1,8 ngày/khách trong khung thời gian từ 2026 đến 2028.

Thứ tư, thiết lập cơ chế Quỹ bảo tồn cảnh quan và chi trả dịch vụ môi trường rừng. Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn cùng Ban quản lý Vườn quốc gia Cúc Phương cần ban hành quy chế thu phí bảo tồn tự nguyện lồng ghép vào các tour du lịch lữ hành. Nguồn quỹ này được cam kết giải ngân 100% cho công tác tuần tra bảo vệ 22.200 ha rừng đặc dụng và phục hồi các loài động thực vật nguy cấp, thực hiện định kỳ hàng năm từ năm 2026.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nhóm 1: Cơ quan quản lý nhà nước và Ban quản lý các khu bảo tồn thiên nhiên. Các đơn vị thuộc Cục Lâm nghiệp, Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Ban quản lý các vườn quốc gia có thể sử dụng kết quả nghiên cứu như một tài liệu tham khảo thực tiễn để xây dựng định mức kinh tế kỹ thuật, phê duyệt phương án quản lý rừng bền vững và thiết lập chính sách phí dịch vụ môi trường rừng.

Nhóm 2: Nhà nghiên cứu, giảng viên và học viên cao học chuyên ngành Kinh tế Tài nguyên, Kinh tế Môi trường và Quản lý Du lịch. Công trình cung cấp quy trình phương pháp luận chuẩn mực về phương pháp ZTCM, kinh nghiệm thiết kế bảng hỏi, kỹ thuật chia vùng địa lý và các bước xử lý dữ liệu định lượng phục vụ các nghiên cứu mở rộng trong tương lai.

Nhóm 3: Các doanh nghiệp lữ hành và nhà phát triển du lịch sinh thái. Doanh nghiệp có thể khai thác các dữ liệu về đặc điểm nhân khẩu học, độ tuổi (67,16% từ 20-30 tuổi) và hành vi tiêu dùng của du khách để thiết kế các tuyến tour dã ngoại chuyên biệt, du lịch giáo dục môi trường và tour nghiên cứu khoa học phù hợp với thị hiếu.

Nhóm 4: Các tổ chức phi chính phủ và các quỹ tài trợ bảo tồn quốc tế (GEF, BirdLife, IUCN). Báo cáo lượng hóa giá trị cảnh quan là cơ sở dữ liệu kinh tế quan trọng để các tổ chức quốc tế đánh giá hiệu quả kinh tế - xã hội khi tài trợ cho các dự án phát triển sinh kế cộng đồng vùng đệm và bảo tồn đa dạng sinh học.

Câu hỏi thường gặp

Tại sao phương pháp ZTCM lại phù hợp hơn ITCM trong nghiên cứu này? Phương pháp ZTCM phù hợp vì du khách nội địa tại Việt Nam thường đi du lịch không thường xuyên (chỉ 1-2 lần/năm) và hiếm khi quay lại cùng một điểm nhiều lần trong thời gian ngắn. ZTCM giúp gom cụm dữ liệu theo 4 vùng địa lý dựa trên dân số thực tế, loại bỏ sai số khi cá nhân chỉ có tần suất 1 lần/năm.

Khung lý thuyết TEV phân loại giá trị của Vườn quốc gia Cúc Phương như thế nào? Tổng giá trị kinh tế (TEV) chia thành Giá trị sử dụng (trực tiếp như du lịch, gỗ, dược liệu; gián tiếp như phòng hộ, trữ nước; tùy chọn cho tương lai) và Giá trị phi sử dụng (giá trị để lại cho thế hệ sau và giá trị tồn tại của các loài quý hiếm như voọc mông trắng, chò chỉ ngàn năm).

Chi phí cơ hội của thời gian được tính toán như thế nào trong mô hình? Nghiên cứu sử dụng mức tiền công bình quân một ngày dựa trên mức lương tối thiểu vùng theo quy định nhà nước (từ 650.000 đến 800.000 VNĐ/tháng áp dụng cho 4 vùng). Đây là phương pháp khách quan đại diện cho giá trị thời gian mà du khách từ bỏ để thực hiện chuyến đi.

Những điểm nghẽn lớn nhất của hoạt động du lịch tại Vườn quốc gia Cúc Phương là gì? Khảo sát chỉ ra hai điểm nghẽn chính: 37,31% du khách không hài lòng về chất lượng dịch vụ du lịch và 34,33% phản ánh cơ sở hạ tầng thiếu đồng bộ (hạn chế về phòng nghỉ, nguồn điện, nước). Thêm vào đó, thời gian lưu trú ngắn (chủ yếu trong ngày) làm hạn chế doanh thu du lịch.

Kết quả khảo sát WTP mang lại giá trị ứng dụng thực tiễn nào? Hơn 70% du khách sẵn sàng đóng góp từ 10.000 đến 20.000 VNĐ vào quỹ bảo vệ môi trường. Số liệu này chứng minh dư địa tài chính khả thi để Ban quản lý phụ thu phí bảo tồn cảnh quan mà không làm suy giảm nhu cầu tham quan của du khách.

Kết luận

• Luận văn đã ứng dụng thành công phương pháp Chi phí Du lịch theo vùng (ZTCM) để lượng hóa giá trị kinh tế cảnh quan của 22.200 ha Vườn quốc gia Cúc Phương.
• Nghiên cứu xác lập mối quan hệ định lượng nghịch biến giữa chi phí du lịch và tỷ lệ tham quan qua 4 vùng địa lý (tỷ lệ tham quan giảm từ 4,09 xuống 1,18 lượt/1.000 dân khi chi phí tăng từ 102.333 lên 175.651 VNĐ).
• Chứng minh tiềm năng kinh tế môi trường to lớn với 100% du khách hài lòng về chất lượng tự nhiên và trên 70% du khách ủng hộ mức sẵn lòng chi trả đóng góp cho công tác bảo tồn.
• Chỉ ra các hạn chế then chốt về hạ tầng (34,33% chưa hài lòng) và chất lượng dịch vụ (37,31% chưa hài lòng) làm cơ sở cho kế hoạch đầu tư công giai đoạn 2026–2028.
• Cung cấp cơ sở khoa học tin cậy để các nhà hoạch định chính sách triển khai cơ chế chi trả dịch vụ hệ sinh thái và hoàn thiện chiến lược du lịch sinh thái bền vững.

Các cơ quan quản lý, viện nghiên cứu và doanh nghiệp quan tâm có thể khai thác chi tiết bộ công cụ phương pháp luận và các ma trận số liệu trong toàn văn luận văn để ứng dụng vào thực tiễn quản lý rừng đặc dụng tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG I: CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA PHƯƠNG PHÁP CHI PHÍ DU LỊCH ( TCM ) 1.CẢNH QUAN MÔI TRƯỜNG 1. Cảnh quan môi trường là một thuật ngữ dùng để nói một cách rộng rãi đến trạng thái môi trường tự nhiên.Khái niệm này bao gồm cả khái niệm về chất lượng môi trường xung quanh, và cũng bao hàm các khái niệm như chất lượng cảnh quan và chất lượng thẩm mỹ của môi trường. Giá trị cảnh quan môi trường phụ thuộc rất nhiều vào chất lượng môi trường.Một giả thiết cơ bản là chất lượng môi trường được thể hiện ở chất lượng của các dịch vụ giải trí mà môi trường cung cấp.Việc đánh giá chất lượng môi trường với đúng giá trị của nó có vai trò rất quan trọng. Đã qua một thời gian rất lâu, toàn xã hội vẫn nhìn nhận hàng hóa môi trường không đúng với giá trị thực của nó ( tổng giá trị kinh tế), giá trị đó đã bị coi thấp đi hay bị bỏ qua hoàn toàn.Chúng vẫn không được đo lường và không được lượng giá, vì thế đã bị khai thác một cách không hiệu quả.Đó là một sự thất bại của thị trường.Các hàng hóa như sông, hồ , không khí sạch không được định giá bởi vì chúng không được mua bán trên thị trường như bánh mì, thịt, sữa.Việc tính đúng, tính đủ giá trị của chất lương môi trường sẽ mang lại hiệu quả rất lớn không những về giá trị kinh tế mà còn về giá trị môi trường, giúp cho việc phục hồi, tăng cường và bảo tồn chất lượng tài nguyên tự nhiên và các hệ sinh thái.Chúng ta sẽ nghiên cứu cụ thể về chất lượng môi trường cũng như cách tính toán cụ thể.Giá trị kinh tế của chất lượng môi trường.

Các nhà kinh tế học phân loại giá trị kinh tế trong mối quan hệ của chúng với môi trường tự nhiên, xem xét mối quan hệ giữa chủ thể ( con người ) người định ra giá trị và khách thể - vật được đánh giá.Môi trường có thể cung cấp những hàng hóa trực tiếp như tôm, cá , củi, những nguồn nguyên vật liệu đầu vào của quá trình sản xuất, các dịch vụ sinh thái như hạn chế bão lũ, chống sói mòn, điều hòa khí hậu.Nói cách khác, môi trường cung cấp cho con người và hệ thống kinh tế những giá trị và khi sử dụng chúng, bằng cách này hay cách khác thì con người sẽ thu về những lợi ích nhất định. Trên nguyên tắc đó, để đo lường tổng giá trị kinh tế, các nhà kinh tế học bắt đầu bằng việc phân biệt giữa giá trị sử dụng và giá trị phi sử dụng. -Giá trị sử dụng: Chính là giá trị sử dụng mà con người thu được khi sử dụng một tài nguyên thiên nhiên hay một dịch vụ nào đó kèm theo.Giá trị sử dụng được chia thành 2 loại: giá trị sử dụng trực tiếp và giá trị sử dụng gián tiếp - Giá trị sử dụng trực tiếp: là giá trị trực tiếp mà chúng ta thu được khi sử dụng một nguồn tài nguyên thiên nhiên nào đó.Ví dụ khi chúng ta trực tiếp khi thác và sử dụng nguồn tài nguyên như gỗ hay săn bắn chim thú, đó chính là giá trị sử dụng trực tiếp mà con người thu được - Giá trị sử dụng gián tiếp.Xét trong một mặt nào đó thì đây chính là giá trị mà chức năng của những hệ sinh thái tạo ra.Những chức năng đó phục vụ cho con người, vì thế nó cần phải được lượng giá. Ví dụ: một khu rừng, ngoài chức năng cung cấp gỗ, nó còn có chức năng bảo vệ chống sói mòn, giữ nước, hút CO2 …Tất cả những chức năng này trực tiếp hoặc gián tiếp phục vụ cho lợi ích kinh tế và lợi ích của con người.

- Giá trị tùy chọn: Một cá nhân có thể tự đánh giá cách sử dụng môi trường hay tài nguyên môi trường trong tương lai.Giá trị tùy chọn là giá trị của môi trường như là lợi ích tiềm tàng trong tương lai khi nó trở thành giá trị thực khi nó được sử dụng trong hiện tại.Mỗi cá nhân có thể sẵn sàng chi trả cho việc bảo vệ môi trường để chống lại những khả năng sử dụng của một người nào đó trong tương lai.Giá trị tùy chọn con bao gồm cả những giá trị sử dụng của những người khác( nghĩa là lợi ích gián tiếp mà bạn thu được từ giá trị sử dụng của những người khác.Bạn cảm thấy hài lòng khi những người khác cũng thu được lợi ích và sẵn sàng bảo vệ môi trường để đem lại lợi ích cho người khác) và giá trị sử dụng bởi các thế hệ tương lai Giá trị tùy chọn = giá trị sử dụng cá nhân + giá trị sử dụng của những người khác + giá trị sử dụng bởi các thế hệ tương lai. Tổng giá trị người sử dụng thu được = giá trị thực lựa chọn + giá trị lựa chọn. -Giá trị phi sử dụng: thể hiện các giá trị phi phương tiện nằm trong bản chất thật của sự vật, nhưng nó không liên quan đến việc sử dụng thực tế, thậm chí việc chọn lựa sử dụng sự vật này. - Giá trị tùy thuộc( giá trị để lại): Giá trị này cũng phụ thuộc vào tính đặc trưng về sinh thái của hệ sinh thái mà quan điểm của người đánh giá đưa ra, trong đó nó liên quan chặt chẽ tới tính đặc thù, đặc trưng của từng hệ sinh thái.Việc lượng hóa các giá trị này hết sức khó khăn và nó cũng phụ thuộc vào cách tiếp cận của từng chuyên gia.

- Giá trị tồn tại( EXV) là những giá trị có được nhờ duy trì của hệ sinh thái của thế hệ trước để lại cũng như việc chúng ta phải đầu tư, duy trì nó để mang lại giá trị cho tương lai Như vậy dựa trên việc tính toán giá trị kinh tế của hệ sinh thái trên quan điểm tổng hợp người ta đã đưa ra giá trị TEV.Đây là cơ sở cho các nhà kinh tế học môi trường đưa ra các phương pháp tiếp cận, đánh giá nhằm lượng hóa các giá trị của môi trường, phục vụ cho việc hoạch định chính sách, duy trì, bảo tồn, đảm bảo tính bền vững.TEV được khái quát bằng công thức sau: TEV = UV + NUV = ( DUV + IUV + OV) + ( BV + EX) Ta có sơ đồ mô tả như sau TEV UV NUV DUV IUV OV BV EXV Hình 1. Sơ đồ TEV Trong đó: - TEV : Tổng giá trị kinh tế - UV : Giá trị sử dụng - DUV : Giá trị sử dụng trực tiếp - IDUV: Giá trị sử dụng gián tiếp - NUV : Giá trị phi sử dụng - OV : Giá trị tùy chọn - BV : Giá trị tùy thuộc hay giá trị để lại - EXV : Giá trị tồn tại Để có thể hiểu rõ hơn về TEV, chúng ta hãy xem xét ví dụ về TEV của một khu rừng ngập mặn - Giá trị sử dụng trực tiếp: tôm, cá, mật ong…những sản phẩm có thể trao đổi, buôn bán trên thì trường - Giá trị sử dụng gián tiếp : hạn chế bão, sóng, đóng vai trò như một túi lọc - Giá trị tùy chọn : tùy thuộc vào từng khu rừn ngập mặn.Ví dụ, ở rừng ngập mặn ở Giao Thủy đó là điểm dừng chân của loài chim quý hiếm: cò mỏ thìa - Giá trị tùy thuộc : liên quan đến tính chất phụ thuộc của nó - Giá trị tồn tại : là giá trị mà khu rừng ngập mặn đó để lại cho thế hệ mai sau: cảnh quan, đa dạng sinh học, … 1. Ý nghĩa của việc định giá chất lượng môi trường. Như chúng ta đã biết, việc định giá đúng và đủ chất lượng môi trường có ý nghĩa rất quan trọng trong việc bảo tồn, duy trì và phát triển.Từ đó làm nền tảng cho việc xây dựng chính sách môi trường có hiệu quả.

Thứ nhất : Cần phải khẳng định rằng, chất lượng môi trường cũng là hàng hóa, tức là nó có giá trị và giá trị sử dụng.Mà đã là hàng hóa thì việc định giá là cần thiết, từ đó tránh được những thất bại của thị trường. Thứ hai : Khi chất lượng môi trường được định giá đúng và chính xác khi đó cách nhìn nhận, quan niệm, hành vi của con người từ đó cũng có những thay đổi tích cực hơn.Là cơ sở của nguyên tắc “ người gây ô nhiễm phải trả tiền ” Thứ ba : Việc đánh giá chất lượng môi trường sẽ cho phép chúng ta xem làm thế nào để đạt được cân bằng chuẩn giữa chất lượng môi trường và GNP( tổng thu nhập quốc dân).Muốn đạt được sự cân bằng đó cần phải có sự quản lý nghiêm ngặt đối với các nguồn tài nguyên. Như vậy việc định giá chất lượng môi trường có ý nghĩa rất lớn trong việc bảo tồn, duy trì và phát triển các nguồn tài nguyên, các hệ sinh thái.Nếu chúng ta có được những phương thức đánh giá những hàng hóa môi trường này và đưa chúng vào việc hình thành chính sách, thì chúng ta có thể đưa ra những quyết định về môi trường sáng suốt so với những quyết định về môi trường hiện hành.Sau đây chúng ta sẽ đi vào tìm hiểu các phương pháp dùng để định giá môi trường 1.4 Các phương pháp định giá môi trường. Để đánh giá giá trị của hàng hóa môi trường, hiện nay các nhà kinh tế môi trường dựa trên cơ sở lý thuyết nền tảng kinh tế học và những vấn đề môi trường.Qua đó đã đưa ra những kỹ thuật đánh giá có cơ sở khoa học thực tiễn được áp dụng và phổ biến khá rộng rãi trên thế giới.Trong đó vấn đề cốt lõi cuối cùng là phải xác định được giá của chất lượng môi trường.Các nhà kinh tế học cho rằng có hai phương pháp cơ bản được sử dụng là * Các phương pháp không sử dụng đường cầu.

* Các phương pháp sử dụng đường cầu. Các phương pháp không sử dụng đường cầu. Đây là những phương pháp khi đưa vào đánh giá không cần thiết phải sử dụng mô hình hàm cầu, mà người ta dựa trên những nguyên lý kinh tế để đánh giá kết hợp những mô hình đã có, các nguyên lý và sự biến động trong môi trường * Các phương pháp không sử dụng đường cầu bao gồm: - Phương pháp liều lượng đáp ứng - Phương pháp chi phí thay thế - Phương pháp chi phí cơ hội 1. Các phương pháp sử dụng đường cầu Về bản chất, phương pháp sử dụng hàm cầu dựa trên nguyên lý hàm lợi ích có được từ sự bằng lòng chi trả của khách hàng để thảo mãn một nhu cầu nào đó về hàng hóa và dịch vụ, phần giới hạn phía dưới hàm cầu chính là tổng lợi ích có được.Và đây là cơ sơ để xác định tổng giá trị về lợi ích môi trường.