CHƯƠNG 1: TỎNG QUAN TÀI LIỆU 1. Một số đặc điểm của bệnh tiêu chảy 1. Định nghĩa Tiêu chảy là đi ngoài >=3 lần một ngày phân lỏng hoặc nhiều nước hoặc đi nhiều lần hơn bình thường tùy thuộc vào mỗi người. Tiêu chảy thường là triệu chứng của viêm đường tiêu hóa gây ra bởi vi khuẩn, virus hoặc ký sinh trùng.
Tiêu chảy lây qua đường thức ăn, nước uống hoặc từ người sang người do điều kiện vệ sinh kém. Tiêu chảy nặng dẫn tới mất dịch cơ thể và có thể gây nguy hiểm đến tính mạng đặc biệt là ở trẻ nhỏ và người lớn trong tình ưạng suy dinh dưỡng hoặc suy giảm miễn dịch[45]. Phân loại bệnh tiêu chảy Người ta đã xác định ba hội chứng lâm sàng khác nhau của bệnh tiêu chảy, thể hiện theo 3 cơ chế khác nhau, đòi hỏi các biện pháp xử trí khác nhau[13], [29], [42]. Tiêu chảy cấp tính Khởi đầu đột ngột, cấp tính kéo dài không quá 14 ngày (thường là dưới 7 ngày) phân lỏng hoặc tóe nước, không thấy máu, bệnh nhân có thể có nôn hoặc sốt.
Với trẻ trong tình trạng này, sự cần thiết phải bù ngay một lượng nước đã mất và một lượng nước dự phòng có thể mất tiếp theo do tiêu chảy cấp gây ra, điều này rất quan trọng nếu được thực hiện ngay tại hộ gia đình trẻ. Tiêu chảy kéo dài Là bệnh tiêu chảy khởi đầu cấp tính sau đó kéo dài bất thường (trên 14 ngày hoặc lâu hơn). Trẻ thường bị sút cân rõ rệt, thiếu các chất dinh dưỡng, trong các trường họp này tốt nhất là các bà mẹ cần đưa trẻ tới các CSYT để được khám và được điều trị. Hội chứng lỵ Đây là bệnh tiêu chảy thấy có máu trong phân, có thể kèm theo chất nhầy (nhầy-máu), thường có sốt.
Tốt nhất đưa trẻ đến các cơ sở Y tế để được khám và điều trị. (*) Khái niệm về đợt tiêu chảy (lượt): Là giai đoạn bắt đầu từ khi tiêu chảy trên 3 lần trong 24 giờ, cho đến ngày cuối cùng trong đó còn tiêu chảy trên 3 lần, ngày cuối cùng phải kế tiếp ít nhất là 2 ngày trẻ đi ngoài trở lại bình thường. Nếu sau 2 ngày trẻ lại tiếp tục TC lại trên 3 lần/ngày thì phải đánh giá lại tình trạng mất nước và ghi nhận đợt TC mới. • Bệnh tiêu chảy trẻ em là nguy hiểm, vì tiêu chảy trẻ em dẫn tới 2 hậu quả: - Trẻ dễ dẫn tới tình trạng suy dinh dưỡng.
- Trường họp nặng, không xử trí kịp thời sẽ dẫn đến tử vong. Tử vong thường gặp trong các trường hợp TC cấp tính, bệnh nặng, nguyên nhân thường do mất nhiều nước và điện giải không được bồi phụ kịp thời[ 13], [25], [29], [41], [45]. ng việc giảm tỷ lệ mắc và tử vong do tiêu chảy ở trẻ em dưới 5 tuổi trong giai đoạn từ 1999 đến nay, mục tiêu của chương trình là đảm bảo chất lượng, duy trì và hoạt động thường xuyên của y tế cơ sở, phối hợp lồng ghép với các chương trình y tế khác trong chiến lược chăm sóc sức khỏe toàn dân. Chuông trình phòng chống tiêu chảy (CDD) và những kết quả đạt được 2.
Chương trình CDD trên toàn cầu Để giảm tỷ lệ mắc và tử vong do tiêu chảy ở trẻ em, chương trình phòng chống bệnh tiêu chảy đã được WHO phát động từ năm 1978 trên toàn cầu và được nhiều nước hưởng ứng, nhiều tổ chức quốc tế ủng hộ. Tới nay đã có 104 nước triển khai chương trình. Hoạt động của chương trình bao gồm nhiều lĩnh vực khác nhau: công tác triển khai chương trình, huấn luyện, tuyên truyền, giáo dục, sản xuất ORS, nghiên cứu[3], [13], [43]. Nội dung chương trình đã đề cập tới 4 lĩnh vực khác nhau: Các bệnh tiêu chảy do vi khuẩn Các bệnh tiêu chảy do virus 6 Các bệnh tiêu chảy do ký sinh trùng Nghiên cứu, áp dụng vắc-xin và các thuốc điều trị tiêu chảy Việc sản xuất ORS được khuyến khích ở mỗi nước và đã được thực hiện ở nhiều nơi.
Tính đến cuối năm 1985, UNICEF đã giúp đỡ được cho 42 nước tự sản xuất ORS để phục vụ cho chương trình CDD của nước mình. Ngoài ra, mỗi năm UNICEF và các tổ chức quốc tế khác còn sản xuất hàng trăm triệu gói ORS cung cấp cho các nước thực hiện chương trình[43]. Để nâng cao hiệu quả của chương trình, CDD còn phối hợp các chương trình CSSKBĐ tại cơ sở như: chương trình ARI (Chương trình phòng chống các bệnh nhiễm trùng đường hô hấp cấp tính), chương trình EPI (chương trình tiêm chủng mở rộng), chương trình PAM (chương trình dinh dưỡng),., các chương trình này trong quá trình hoạt động đã hỗ trợ lẫn nhau để đem lại hiệu quả cao nhất với mục tiêu là chăm sóc sức khỏe ban đầu cho cộng đồng của mỗi quốc gia [43], [44]. Chuong trình CDD tại Việt Nam Với sự hỗ trợ của Chương trình phòng chống bệnh tiêu chảy do WHO phát động, Bộ Y tế Việt Nam đã thành lập Chương trình phòng chống bệnh tiêu chày quốc gia bao gồm hệ điều trị và hệ dự phòng.
- Hệ điều trị gồm các bệnh viện từ tuyến trung ương đến các tuyến tỉnh, huyện và trạm Y tế xã, với sự thành lập của các đơn vị Điều trị bệnh Tiêu chảy (DTU), đơn vị bù dịch bằng đường uống (đơn vị ORT), góc điều trị bằng đường uống (góc ORT). - Hệ dự phòng gồm Viện Vệ sinh dịch tễ Trung ương, Trung tâm tiêu như giảm tỷ lệ tử vong, giảm tỳ lệ nhập viện, giảm tỷ lệ suy dinh dưỡng và ngăn ngừa bệnh tiêu chảy kéo dài nặng, giáo dục và truyền thông nâng cao kiến thức cho bà mẹ về phác đồ điều trị tiêu chảy tại nhà cũng như chế độ dinh dưỡng đúng trong và sau khi điều trị tiêu chảy. Đen năm 1997, chương trình đã triển khai rộng khắp trong cả nước với tỷ lệ triển khai khá cao 90,6% tuy nhiên ở khu vực Đông Bắc nước ta thì tỳ lệ này còn thấp chỉ vào khoảng 77%. Điều này dự báo một nguy cơ bùng phát dịch bệnh khi mà điều kiện sống, lối sống, vệ sinh môi trường và nước sạch đang là 7 những thách thức đối với công tác CSSK trẻ em nói chung và công tác phòng, chống tiêu chảy cho trẻ em dưới 5 tuổi nói riêng.144 xã triển khai và số trẻ dưới 5 tuổi được bảo vệ là 3.454 xã triển khai chương trình, và số trẻ dưới 5 tuổi được bảo vệ là 7.640 xã triển khai chương trình, và số trẻ dưới 5 tuổi được bảo vệ là 9.300 chiếm 95%[3], [13], [14], Chương trình phòng chống bệnh TC đã đem lại nhũng hiệu quả nhất định trong việc giảm tỷ lệ mắc và tử vong do tiêu chảy ở trẻ em dưới 5 tuổi trong giai đoạn từ 1999 đến nay, mục tiêu của chương trình là đảm bảo chất lượng, duy trì và hoạt động thường xuyên của y tế cơ sở, phối hợp lồng ghép với các chương trình y tế khác trong chiến lược chăm sóc sức khỏe toàn dân.
Tình hình bệnh tiêu chảy trẻ em trên thế giói và tại Việt Nam Bệnh tiêu chảy trẻ em dưới 5 tuổi là một vấn đề Y tế toàn cầu để lại hậu quả nghiêm trọng. Theo báo cáo của WHO, trên thế giới mỗi năm có tới gần 2 triệu trẻ em tử vong do mắc bệnh tiêu chảy và trung bình mỗi ngày có 5.000 trẻ em dưới 5 tuổi chết vì tiêu chảy[45]. Ở Việt Nam, theo kết quả khảo sát của Bệnh viện Nhi Trung ương trong 5 năm từ 2001 đến năm 2005, số lượng trẻ em tiêu chảy cấp điều trị nội trú mỗi năm mỗi tăng. Cụ thể, năm 2001 có gần 1,700 trẻ thì năm 2003 có gàn 2,800 trẻ và đến năm 2005 là hơn 4,100 trẻ trong đó trẻ từ 6 tháng đến 24 tháng tuổi nhập viện do tiêu chảy cấp đạt tỷ lệ cao nhất (70%), tỷ lệ tử vong do tiêu chày ở trẻ em là 650/100,000 trẻ/năm.
Kết quả khảo sát từ năm 2001 đến năm 2003 của WHO cũng ghi nhận Việt Nam là nước thứ ba trong khu vực Châu Á có trẻ em nhập viện vì tiêu chảy cấp do Rotavirus với tỷ lệ 54%, chỉ sau Hàn Quốc (73%) và Myanmar (56%)[ 19], Tiêu chảy cấp do Rotavirus đặc biệt nguy hiểm cho trẻ vì rất dễ gây suy kiệt do mất nước, vắc- xin phòng tiêu chảy do Rotavirus đã có mặt tại Việt Nam vào cuối tháng 7/2007 và được sử dụng để phòng bệnh cho trẻ dưới 4 tháng tuổi tuy 8 nhiên do giá thành cao (660.000 đồng /lần uống), vắc xin hiện chỉ có tại một số bệnh viện tuyến Trung ương, bệnh viện tuyến tỉnh ở các thành phố lớn như Hà Nội, thành phố Hồ Chí Minh. Ngay trong tháng 02/2009, tại huyện Krông Nô, tình Đắc Nông xuất hiện dịch tiêu chảy cấp và có 2 trẻ bị tử vong vì suy kiệt do tiêu chảy[32]. Tại Thành phố Hồ Chí Minh, trong tháng 01/2009, trẻ em nhập viện do mắc bệnh tiêu chảy, hô hấp tăng mạnh. Tại Bệnh viện Nhi đồng 2, trung bình mỗi ngày khoa khám bệnh tiếp nhận 100-120 bệnh nhân trong đó hơn 80% bị tiêu chảy cấp.
Phần lớn các ca tiêu chảy là trẻ dưới 3 tuổi[31]. Một số khái niệm về cung cấp và sử dụng dịch vụ y tế 4. Khái niệm về cung cấp dịch vụ y tế Khả năng cung cấp DVYT của TYT cơ sở sẽ gồm: nhân lực, cơ sở vật chất, TTB, thuốc thiết yếu cũng như nguồn tài chính của cơ sở [5], 4. Nhân lựcy tế Nhân lực là một trong những nhân tố quyết định chất lượng các hoạt động trong tất cả các cơ sở của ngành y tế.
Một trong các yêu cầu về chuẩn quốc gia của Trạm Y tế xã đó là chuẩn về nhân lực. Các nghiên cứu cũng chì ra rằng những xã được tăng cường nhân lực (có bác sỹ, có đủ cơ cấu cán bộ theo chuẩn của bộ y tế, có mạng lưới y tế thôn bản, cán bộ trạm được đào tạo về quản lý) đều có số lượt sử dụng dịch vụ y tế cao hơn các xã khác[l]. Trạm y tế tối thiểu cần có: - Bác sỹ hoặc y sĩ đa khoa (đồng bằng phải có bác sĩ) - Nữ hộ sinh hoặc y sĩ sản nhi - Y tá (đồng bằng phải có y tá trung học trở lên)[2] 4. Cơ sở vật chất và trang thiết bịy tế Đây là một trong những yếu tố hết sức quan trọng ảnh hưởng tới chất lượng hoạt động của Trạm Y tế và cũng là một trong các yêu cầu của Trạm Y tế đạt chuẩn giai đoạn 2001 -2010 ở nước ta[2].
9 Tài sản (nhà trạm, vật tư, trang thiết bị) đóng vai trò rất quan trọng trong công tác KCB cho nhân dân.