Đảm Bảo Xuất Khẩu Bền Vững Mặt Hàng Gạo Của Việt Nam

Khám phá các giải pháp đảm bảo xuất khẩu bền vững mặt hàng gạo Việt Nam, góp phần nâng cao giá trị và phát triển kinh tế nông nghiệp.

• Tác giả: Đàm Thị Kim Cúc
• Người hướng dẫn: TS. Ngô Thị Tuyết Mai
• Trường học: Trường Đại Học Kinh Tế Quốc Dân
• Chuyên ngành: Kinh Tế Quốc Tế
• Đề tài: Đảm Bảo Xuất Khẩu Bền Vững Mặt Hàng Gạo Của Việt Nam
• Loại tài liệu: Chuyên Đề Thực Tập
• Năm xuất bản: 2010
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• LỜI MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: SỰ CẦN THIẾT PHẢI ĐẢM BẢO XUẤT KHẨU BỀN VỮNG MẶT HÀNG GẠO
• 1.1. Lý luận về phát triển bền vững
• 1.2. Tiêu chí đánh giá phát triển bền vững
• 1.3. Lý luận về xuất khẩu bền vững
• 1.4. Nội dung của xuất khẩu bền vững
• 1.5. Các tiêu chí đánh giá xuất khẩu bền vững
• 1.6. Các nhân tố ảnh hưởng đến xuất khẩu bền vững
• 1.7. Tầm quan trọng của việc xuất khẩu bền vững mặt hàng gạo
• 1.8. An ninh lương thực
• 1.9. Đóng góp vào tăng trưởng kinh tế
• 1.10. Giải quyết việc làm, tăng thu nhập và ổn định xã hội
• 1.11. Góp phần bảo vệ môi trường
• 2. CHƯƠNG 2: PHÂN TÍCH VÀ ĐÁNH GIÁ THỰC TRẠNG XUẤT KHẨU BỀN VỮNG MẶT HÀNG GẠO CỦA VIỆT NAM TRONG THỜI GIAN QUA
• 2.1. Tình hình sản xuất và xuất khẩu lúa gạo của Việt Nam trong thời gian qua
• 2.2. Tình hình sản xuất gạo của Việt Nam
• 2.3. Tình hình xuất khẩu gạo của Việt Nam
• 2.4. Đánh giá thực trạng xuất khẩu bền vững của mặt hàng gạo
• 2.5. Bền vững về mặt kinh tế
• 2.6. Bền vững về mặt xã hội
• 2.7. Bền vững về mặt môi trường
• 3. CHƯƠNG 3: QUAN ĐIỂM, MỤC TIÊU VÀ GIẢI PHÁP ĐẢM BẢO XUẤT KHẨU BỀN VỮNG MẶT HÀNG GẠO CỦA VIỆT NAM
• 3.1. Quan điểm của Đảng, Nhà nước ta về phát triển bền vững và xuất khẩu bền vững mặt hàng gạo
• 3.2. Quan điểm về phát triển bền vững
• 3.3. Quan điểm về xuất khẩu bền vững mặt hàng gạo
• 3.4. Mục tiêu sản xuất và xuất khẩu gạo đến năm 2020
• 3.5. Giải pháp đảm bảo xuất khẩu bền vững mặt hàng gạo của Việt Nam
• 3.6. Giải pháp đảm bảo xuất khẩu gạo tăng trưởng cao
• 3.7. Giải pháp giải quyết hài hòa giữa tăng trưởng xuất khẩu với yếu tố xã hội
• 3.8. Giải pháp giải quyết hài hòa giữa tăng trưởng xuất khẩu với yếu tố môi trường
• Phụ lục 1: Kinh nghiệm của Thái Lan về đảm bảo xuất khẩu bền vững mặt hàng gạo
• Phụ lục 2: Tổng quan về Viện Nghiên cứu Thương mại
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Xuất Khẩu Gạo Bền Vững Của Việt Nam Tại Sao

Xuất khẩu đóng vai trò quan trọng trong nền kinh tế Việt Nam. Xuất khẩu gạo không chỉ đảm bảo an ninh lương thực mà còn đóng góp vào tăng trưởng kinh tế, giải quyết việc làm và tăng thu nhập. Tuy nhiên, hoạt động sản xuất và xuất khẩu gạo cũng tạo áp lực lên tài nguyên thiên nhiên và gây ô nhiễm môi trường. Vì vậy, việc đảm bảo xuất khẩu gạo bền vững là vô cùng cần thiết. Phát triển bền vững là xu thế tất yếu mang tính toàn cầu và là mục tiêu phấn đấu của mọi quốc gia. Lý thuyết phát triển bền vững được đưa ra nhiều và ứng dụng trong nhiều lĩnh vực, như phát triển nông nghiệp – nông thôn bền vững, phát triển môi trường bền vững. Cụ thể đề tài này nghiên cứu một mặt hàng điển hình là gạo. Việt Nam là nước xuất phát từ nền văn minh nông nghiệp lúa nước, có truyền thống trồng lúa từ lâu đời, lúa gạo là sản phẩm lương thực thiết yếu đối với nước ta.

1.1. Định Nghĩa và Tầm Quan Trọng của Phát Triển Bền Vững

Phát triển bền vững là sự phát triển thoả mãn những nhu cầu của hiện tại và không phương hại tới khả năng đáp ứng nhu cầu của các thế hệ tương lai. Đó là sự phát triển kinh tế dựa vào nguồn tài nguyên được tái tạo tôn trọng những quá trình sinh thái cơ bản, sự đa dạng sinh học và những hệ thống trợ giúp tự nhiên đối với cuộc sống của con người, động vật và thực vật. Khái niệm này không chỉ dừng lại ở nhân tố sinh thái mà còn đi vào các nhân tố xã hội, con người, nó hàm chứa sự bình đẳng giữa những nước giàu và nghèo, và giữa các thế hệ; nó không chỉ là sự hòa giải mối quan hệ kinh tế và môi trường mà còn bao hàm khía cạnh về chính trị xã hội, đặc biệt là bình đẳng xã hội.

1.2. Xuất Khẩu Gạo và Vai Trò Đối Với An Ninh Lương Thực Quốc Gia

Từ việc đảm bảo lương thực còn là một nỗi lo, Việt Nam đã vươn lên là nước xuất khẩu gạo lớn thứ hai thế giới và duy trì vị trí đó trong nhiều năm gần đây. Mặt hàng gạo là một trong những mặt hàng xuất khẩu truyền thống và chủ lực của Việt Nam. Kết quả đó là thành tựu to lớn đối với ngành trồng lúa nước ta, song điều đặt ra không chỉ là việc tiếp tục tăng kim ngạch xuất khẩu gạo để duy trì vị trí số hai hoặc có thể vượt Thái Lan về mặt số lượng trong trước mắt mà phải nghiên cứu làm sao để việc xuất khẩu gạo phát triển cả về lượng và chất trong lâu dài, tức là tăng trưởng và bền vững.

II. Thách Thức và Rủi Ro Của Xuất Khẩu Gạo Hiện Nay Phân Tích

Mặc dù đạt được nhiều thành tựu, ngành xuất khẩu gạo của Việt Nam vẫn đối mặt với nhiều thách thức. Các vấn đề về chất lượng, thương hiệu, biến đổi khí hậu và cạnh tranh từ các nước xuất khẩu khác gây ảnh hưởng đến tính bền vững của ngành. Việc khai thác quá mức tài nguyên, sử dụng phân bón hóa học và thuốc trừ sâu cũng gây ra những hệ lụy về môi trường. Do vậy, cần có những giải pháp để giảm thiểu rủi ro và đảm bảo sự phát triển bền vững cho ngành gạo Việt Nam.

2.1. Các Vấn Đề Về Chất Lượng Gạo Xuất Khẩu Và Thương Hiệu Gạo Viêt Nam

Một trong những thách thức lớn nhất là việc nâng cao chất lượng gạo xuất khẩu. Nhiều lô hàng vẫn chưa đáp ứng được các tiêu chuẩn quốc tế, ảnh hưởng đến giá trị và uy tín của gạo Việt Nam. Xây dựng và bảo vệ thương hiệu gạo Việt Nam cũng là một nhiệm vụ quan trọng để tăng cường khả năng cạnh tranh trên thị trường thế giới. Cần phải đầu tư mạnh mẽ vào nghiên cứu và phát triển các giống lúa chất lượng cao, áp dụng các quy trình sản xuất tiên tiến và xây dựng hệ thống kiểm soát chất lượng nghiêm ngặt.

2.2. Biến Đổi Khí Hậu và Tác Động Đến Sản Lượng và Chất Lượng Gạo

Biến đổi khí hậu đang gây ra những tác động tiêu cực đến sản xuất lúa gạo. Tình trạng hạn hán, xâm nhập mặn và lũ lụt ngày càng gia tăng, ảnh hưởng đến năng suất và chất lượng gạo. Để ứng phó với thách thức này, cần phải có các giải pháp thích ứng và giảm thiểu tác động của biến đổi khí hậu, như phát triển các giống lúa chịu hạn, chịu mặn, xây dựng hệ thống tưới tiêu hiệu quả và áp dụng các phương pháp canh tác bền vững.

2.3. Áp lực từ cạnh tranh với Thị trường xuất khẩu gạo của các nước khác

Hiện nay, thị trường xuất khẩu gạo đang chịu áp lực cạnh tranh rất lớn đến từ các nước khác như Thái Lan, Ấn Độ, Pakistan. Cần có những giải pháp tối ưu về giá thành sản phẩm, nâng cao chất lượng gạo, chú trọng xây dựng thương hiệu để cạnh tranh trực tiếp với các cường quốc xuất khẩu gạo, từ đó có thể giữ vững, tăng thị phần trong thị trường xuất khẩu gạo.

III. Giải Pháp Đảm Bảo Xuất Khẩu Gạo Bền Vững Toàn Diện Nhất

Để đảm bảo xuất khẩu gạo bền vững, cần có một chiến lược toàn diện, bao gồm các giải pháp về chính sách, công nghệ, thị trường và quản lý. Cần tăng cường đầu tư vào nghiên cứu và phát triển, nâng cao năng lực cạnh tranh, xây dựng chuỗi cung ứng gạo hiệu quả và bền vững, đồng thời bảo vệ môi trường và đảm bảo lợi ích cho người nông dân. Giải pháp đảm bảo xuất khẩu gạo tăng trưởng cao. Giải pháp giải quyết hài hòa giữa tăng trưởng xuất khẩu với yếu tố xã hội. Giải pháp giải quyết hài hòa giữa tăng trưởng xuất khẩu với yếu tố môi trường.

3.1. Canh Tác Lúa Bền Vững Giải Pháp Cho Nông Nghiệp Bền Vững

Canh tác lúa bền vững là một giải pháp quan trọng để bảo vệ môi trường và đảm bảo năng suất ổn định. Cần áp dụng các phương pháp canh tác thân thiện với môi trường, như sử dụng phân bón hữu cơ, thuốc trừ sâu sinh học, quản lý nước hiệu quả và giảm thiểu khí thải nhà kính. Đồng thời, cần khuyến khích nông dân tham gia vào các chương trình sản xuất theo tiêu chuẩn VietGAP, GlobalGAP để đảm bảo chất lượng gạo và an toàn thực phẩm.

3.2. Xây Dựng và Phát Triển Chuỗi Cung Ứng Gạo Giá Trị Gia Tăng Cao

Việc xây dựng và phát triển chuỗi cung ứng gạo giá trị gia tăng cao là một yếu tố then chốt để nâng cao giá trị gạo xuất khẩu. Cần tăng cường liên kết giữa nông dân, doanh nghiệp và các nhà phân phối, xây dựng các nhà máy chế biến gạo hiện đại và áp dụng các công nghệ bảo quản tiên tiến. Đồng thời, cần chú trọng đến việc xây dựng thương hiệu và quảng bá gạo Việt Nam trên thị trường quốc tế.

3.3. Đổi mới Chính Sách Xuất Khẩu Gạo Hỗ Trợ Doanh Nghiệp Xuất Khẩu Gạo

Để hỗ trợ các doanh nghiệp xuất khẩu gạo, cần có những chính sách phù hợp, tạo điều kiện thuận lợi cho hoạt động kinh doanh và giảm thiểu rủi ro. Cần đơn giản hóa thủ tục hành chính, giảm chi phí logistics và tăng cường hỗ trợ tín dụng. Đồng thời, cần khuyến khích các doanh nghiệp đầu tư vào nghiên cứu và phát triển, xây dựng thương hiệu và mở rộng thị trường. Ngoài ra cần có các biện pháp kiểm soát chặt chẽ để nâng cao chất lượng gạo xuất khẩu.

IV. Nghiên Cứu Điển Hình Thương Hiệu Gạo Thơm ST25 Bài Học Thành Công

Sự thành công của gạo thơm ST25 là một minh chứng cho tiềm năng của gạo Việt Nam trên thị trường thế giới. Tuy nhiên, để nhân rộng mô hình này, cần phải có sự đầu tư và hỗ trợ từ nhà nước, doanh nghiệp và người nông dân. Cần xây dựng các vùng chuyên canh gạo thơm, áp dụng các quy trình sản xuất tiên tiến và bảo vệ thương hiệu một cách chặt chẽ. Phụ lục 1: Kinh nghiệm của Thái Lan về đảm bảo xuất khẩu bền vững mặt hàng gạo.

4.1. Gạo Thơm ST25 Từ Nghiên Cứu Đến Thị Trường Quốc Tế

Gạo thơm ST25 là một giống lúa chất lượng cao, được phát triển bởi các nhà khoa học Việt Nam. Gạo ST25 có hương vị thơm ngon, hạt gạo dài và cơm mềm dẻo. Gạo ST25 đã được xuất khẩu sang nhiều thị trường trên thế giới và được người tiêu dùng đánh giá cao. Thành công của gạo thơm ST25 cho thấy tiềm năng của gạo Việt Nam trên thị trường quốc tế.

4.2. Bài Học Kinh Nghiệm Từ Thương Hiệu Gạo ST25 Áp Dụng Thực Tế

Thành công của thương hiệu gạo ST25 không phải tự nhiên mà có, đó là quá trình nghiên cứu, đầu tư và phát triển. Cần có những biện pháp bảo hộ để chống lại tình trạng làm giả, làm nhái thương hiệu. Cần tiếp tục đầu tư vào nghiên cứu và phát triển để có thêm nhiều giống lúa chất lượng cao, đáp ứng nhu cầu của thị trường.

V. Các Tiêu Chuẩn và Chứng Nhận Xuất Khẩu Gạo Yếu Tố Cần Thiết

Việc áp dụng các tiêu chuẩn và chứng nhận xuất khẩu gạo là vô cùng quan trọng để đảm bảo chất lượng sản phẩm và đáp ứng yêu cầu của thị trường. Các tiêu chuẩn và chứng nhận như VietGAP, GlobalGAP, HACCP giúp nâng cao uy tín của gạo Việt Nam và tạo lợi thế cạnh tranh trên thị trường quốc tế. Việc tuân thủ các tiêu chuẩn này cũng giúp bảo vệ môi trường và đảm bảo sức khỏe của người tiêu dùng.

5.1. Chứng Nhận VietGAP Quy Trình Sản Xuất Gạo An Toàn

Chứng nhận VietGAP là một tiêu chuẩn quan trọng trong sản xuất nông nghiệp tại Việt Nam. Việc áp dụng quy trình sản xuất theo tiêu chuẩn VietGAP giúp đảm bảo gạo an toàn và chất lượng, đáp ứng yêu cầu của thị trường trong nước và quốc tế. Chứng nhận VietGAP bao gồm các yêu cầu về quản lý đất đai, sử dụng phân bón, thuốc trừ sâu, thu hoạch và bảo quản.

5.2. Chứng Nhận GlobalGAP Tiếp Cận Thị Trường Xuất Khẩu Gạo Cao Cấp

Chứng nhận GlobalGAP là một tiêu chuẩn quốc tế về sản xuất nông nghiệp bền vững. Việc đạt được chứng nhận GlobalGAP giúp các doanh nghiệp tiếp cận thị trường xuất khẩu gạo cao cấp và tăng cường khả năng cạnh tranh trên thị trường thế giới. Chứng nhận GlobalGAP bao gồm các yêu cầu về quản lý môi trường, sức khỏe và an toàn lao động, và chất lượng sản phẩm.

VI. Tương Lai Xuất Khẩu Gạo Việt Nam Phát Triển Bền Vững và Giá Trị Cao

Tương lai của xuất khẩu gạo Việt Nam phụ thuộc vào việc áp dụng các giải pháp phát triển bền vững và nâng cao giá trị sản phẩm. Cần tiếp tục đầu tư vào nghiên cứu và phát triển, xây dựng thương hiệu gạo mạnh mẽ và mở rộng thị trường. Đồng thời, cần bảo vệ môi trường và đảm bảo lợi ích cho người nông dân. Phát triển bền vững về môi trường sinh thái là khai thác và sử dụng hợp lý tài nguyên thiên nhiên, bảo vệ và không ngừng cải thiện chất lượng môi trường sống, đảm bảo tính bền vững của các hệ sinh thái.

6.1. Định Hướng Phát Triển Thị Trường Gạo Nâng Cao Giá Trị Gạo

Để phát triển thị trường gạo một cách bền vững, cần tập trung vào việc nâng cao giá trị gạo. Cần chuyển từ xuất khẩu gạo số lượng lớn sang xuất khẩu gạo chất lượng cao, có giá trị gia tăng cao. Điều này đòi hỏi việc đầu tư vào công nghệ chế biến, xây dựng thương hiệu và phát triển các sản phẩm gạo có giá trị gia tăng.

6.2. Vai Trò Của Hợp Tác Xã Sản Xuất Gạo Nông Nghiệp Bền Vững

Hợp tác xã sản xuất gạo đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy nông nghiệp bền vững. Hợp tác xã giúp nông dân liên kết sản xuất, áp dụng các quy trình canh tác tiên tiến và tiếp cận thị trường. Cần khuyến khích sự phát triển của các hợp tác xã sản xuất gạo để nâng cao năng lực cạnh tranh và đảm bảo phát triển bền vững cho ngành gạo.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Phát triển bền vững là xu thế toàn cầu và định hướng chiến lược dài hạn của Việt Nam, đòi hỏi sự kết hợp hài hòa giữa ba trụ cột: kinh tế, xã hội và bảo vệ môi trường. Hoạt động thương mại và xuất khẩu giữ vai trò động lực thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, gia tăng dự trữ ngoại tệ và tạo việc làm; tuy nhiên, mô hình tăng trưởng xuất khẩu truyền thống thường bộc lộ những hạn chế như thâm dụng quá mức tài nguyên thiên nhiên, gây ô nhiễm sinh thái và nảy sinh nhiều bất cập trong phân phối thu nhập xã hội.

Việt Nam có nền văn minh lúa nước lâu đời, trong đó cây lúa và hạt gạo là sản phẩm lương thực thiết yếu nhất đối với đời sống nhân dân. Kể từ mốc bắt đầu xuất khẩu gạo vào năm 1989, Việt Nam đã vươn lên thành quốc gia xuất khẩu gạo lớn thứ hai thế giới, chiếm khoảng 15% thị phần toàn cầu và có mặt tại hơn 120 quốc gia, vùng lãnh thổ. Tuy nhiên, việc tăng trưởng kim ngạch xuất khẩu để duy trì thứ hạng về sản lượng trước mắt không còn đủ để bảo đảm tính bền vững. Ngành hàng lúa gạo Việt Nam đang đối mặt với nhiều thách thức lớn: giá trị gia tăng thấp, phẩm cấp gạo chưa cao, chuỗi cung ứng qua nhiều khâu trung gian, thu nhập của nông dân trồng lúa chưa tương xứng, cùng với áp lực từ gia tăng dân số và nguy cơ nước biển dâng do biến đổi khí hậu tại Đồng bằng sông Cửu Long.

Xuất phát từ thực tiễn trên, đề tài "Đảm bảo xuất khẩu bền vững mặt hàng gạo của Việt Nam" được thực hiện nhằm giải quyết các nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể:

1. Hệ thống hóa cơ sở lý luận về phát triển bền vững và xuất khẩu bền vững, xác định hệ thống tiêu chí đánh giá xuất khẩu bền vững trên cả 3 phương diện: kinh tế, xã hội và môi trường.
2. Phân tích, đánh giá thực trạng sản xuất và xuất khẩu gạo của Việt Nam giai đoạn 1989 - 2009, làm rõ các thành tựu đạt được cũng như những yếu kém, hạn chế theo các tiêu chí bền vững.
3. Làm rõ quan điểm, định hướng của Đảng và Nhà nước, từ đó đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ nhằm thúc đẩy xuất khẩu gạo Việt Nam phát triển bền vững đến năm 2020.

• Đối tượng nghiên cứu: Hoạt động xuất khẩu bền vững mặt hàng gạo của Việt Nam.
• Phạm vi nghiên cứu:
  • Không gian: Hoạt động sản xuất và xuất khẩu lúa gạo trên phạm vi cả nước, trọng tâm tại hai vựa lúa lớn là Đồng bằng sông Cửu Long và Đồng bằng sông Hồng.
  • Thời gian: Phân tích thực trạng từ khi Việt Nam bắt đầu tham gia xuất khẩu gạo năm 1989 đến thời điểm nghiên cứu (năm 2009 - đầu năm 2010), định hướng giải pháp đến năm 2020.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết và khái niệm

• Lý thuyết phát triển bền vững: Đề tài tiếp cận khái niệm phát triển bền vững từ "Chiến lược bảo tồn Thế giới" (1980) của IUCN, UNEP, WWF và Báo cáo Brundtland (1987) của Ủy ban Môi trường và Phát triển Thế giới (WCED): "Phát triển bền vững là sự phát triển thoả mãn những nhu cầu của hiện tại và không phương hại tới khả năng đáp ứng nhu cầu của các thế hệ tương lai". Khái niệm này được củng cố qua Hội nghị Thượng đỉnh Trái đất tại Rio de Janeiro (1992) và Hội nghị Thượng đỉnh Thế giới tại Johannesburg (2002), xác lập ba trụ cột không thể tách rời: bền vững kinh tế, bền vững xã hội và bền vững môi trường.
• Lý thuyết xuất khẩu bền vững: Xuất khẩu bền vững được định nghĩa là việc duy trì nhịp độ tăng trưởng xuất khẩu cao và ổn định, chất lượng tăng trưởng xuất khẩu ngày càng được nâng cao, góp phần tăng trưởng và ổn định kinh tế, bảo đảm an sinh xã hội và bảo vệ môi trường sinh thái. Nội hàm bao gồm mô hình tăng trưởng theo chiều sâu, dựa trên lợi thế cạnh tranh về công nghệ, quản lý, nâng cao giá trị gia tăng và tiết kiệm tài nguyên.
• Hệ thống tiêu chí đánh giá xuất khẩu bền vững:
  • Bền vững kinh tế: Quy mô và tốc độ tăng trưởng kim ngạch xuất khẩu; chất lượng tăng trưởng (cơ cấu chủng loại, mức độ chế biến, cơ cấu thị trường, hạ tầng dịch vụ logistics); mức độ đóng góp vào GDP và an toàn tài chính quốc gia.
  • Bền vững xã hội: Mức độ đóng góp vào xóa đói giảm nghèo; giải quyết việc làm; nâng cao thu nhập và mức sống dân cư; bảo vệ sức khỏe và an toàn lao động (tiêu chuẩn HACCP, SA 8000); bảo đảm công bằng trong phân chia lợi ích giữa nông dân, thương lái và doanh nghiệp chế biến, xuất khẩu.
  • Bền vững môi trường: Mức độ ô nhiễm đất, nước, không khí từ sản xuất lúa; mức độ thâm dụng tài nguyên đất và nước; mức độ áp dụng tiêu chuẩn quản lý môi trường quốc tế (ISO 14000); mức độ đóng góp công nghệ và tài chính cho công tác bảo vệ môi trường sinh thái.

Phương pháp nghiên cứu và nguồn dữ liệu

• Phương pháp nghiên cứu: Sử dụng phương pháp luận duy vật biện chứng kết hợp các phương pháp nghiên cứu kinh tế cụ thể: phương pháp thống kê mô tả, phân tích kinh tế, so sánh đối chiếu chuỗi số liệu theo thời gian và phương pháp tổng hợp tài liệu.
• Nguồn dữ liệu: Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu thứ cấp được thu thập từ Tổng cục Thống kê, Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn (NN&PTNT), Hiệp hội Lương thực Việt Nam (VFA), Tổng cục Hải quan, Viện Chính sách và Chiến lược PTNNNT (dữ liệu AGRODATA/AGROINFO), Bộ Nông nghiệp Hoa Kỳ (USDA), Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc (FAO), Ngân hàng Thế giới (WB) và các tài liệu chuyên môn do Ban Nghiên cứu Thị trường thuộc Viện Nghiên cứu Thương mại cung cấp.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Sự cần thiết phải đảm bảo xuất khẩu bền vững mặt hàng gạo

Chương 1 thiết lập khung lý luận nền tảng và phân tích tầm quan trọng của việc xuất khẩu gạo bền vững đối với nền kinh tế và xã hội Việt Nam:

1. Vấn đề an ninh lương thực toàn cầu và quốc gia:
   • Theo Báo cáo đói nghèo năm 2009 của FAO, thế giới có khoảng 1,02 tỷ người bị đói (tăng gần 100 triệu người so với mức 963 triệu người năm 2008), tập trung phần lớn tại Châu Á - Thái Bình Dương (64%) và Châu Phi cận Sahara (26%). Nhu cầu sản xuất lương thực toàn cầu dự báo phải tăng gấp đôi vào năm 2050 để nuôi sống 9 tỷ người.
   • Tại Việt Nam, dù sản lượng lúa giai đoạn 2001 - 2007 đạt bình quân gần 35 triệu tấn/năm và xuất khẩu bình quân hơn 4,2 triệu tấn/năm (kim ngạch 1,1 tỷ USD/năm), nguy cơ mất an ninh lương thực cục bộ vẫn hiện hữu. Cả nước còn 6,7% số hộ thiếu lương thực (khu vực nông thôn là 8,7% và thành thị là 2,2%).
   • Áp lực tăng quy mô dân số (dự báo đạt 100 triệu người vào năm 2020) và tác động tiêu cực của biến đổi khí hậu đặt ra thách thức lớn: nếu mực nước biển dâng cao 1m, ước tính có khoảng 12.300 km² (tương đương 32% diện tích Đồng bằng sông Cửu Long) sẽ bị ngập lụt, bao gồm gần 10.000 km² đất trồng lúa và nuôi trồng thủy sản.
2. Đóng góp vào tăng trưởng kinh tế và ổn định xã hội: Xuất khẩu gạo tạo nguồn thu ngoại tệ quan trọng, đóng góp trực tiếp vào GDP, tạo lập việc làm ổn định cho lực lượng lao động nông nghiệp (chiếm 70% dân số), hạn chế làn sóng di cư tự do từ nông thôn ra thành thị và thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp theo hướng sản xuất hàng hóa.
3. Bảo vệ môi trường sinh thái nông nghiệp: Việc mở rộng diện tích và thâm canh tăng vụ thiếu kiểm soát làm cạn kiệt độ phì nhiêu của đất, gia tăng dư lượng hóa chất độc hại từ phân bón vô cơ và thuốc bảo vệ thực vật. Xuất khẩu bền vững định hướng ngành trồng lúa áp dụng công nghệ sinh học, cơ chế quản lý dịch hại tổng hợp và các biện pháp canh tác thân thiện với hệ sinh thái.

Chương 2: Phân tích và đánh giá thực trạng xuất khẩu bền vững mặt hàng gạo của Việt Nam trong thời gian qua

Chương 2 tập trung phân tích thực trạng sản xuất, diễn biến xuất khẩu và đánh giá toàn diện tính bền vững của ngành hàng lúa gạo Việt Nam qua các mốc số liệu thực tế:

1. Thực trạng sản xuất lúa gạo

Sản xuất lúa trải qua các giai đoạn phát triển: giai đoạn 1979 - 1989 diện tích duy trì 5,4 - 5,8 triệu ha với sản lượng tối đa 18 triệu tấn; giai đoạn 1990 - 1999 diện tích tăng mạnh lên đỉnh điểm 7,66 triệu ha (1999) và sản lượng năm 1998 lần đầu vượt 30 triệu tấn. Giai đoạn 2000 - 2009, diện tích có xu hướng thu hẹp nhẹ do quá trình đô thị hóa và chuyển đổi mục đích sử dụng đất, nhưng năng suất liên tục tăng giúp sản lượng duy trì đà tăng trưởng.

Năm	Diện tích (nghìn ha)	Sản lượng (nghìn tấn)	Năng suất (tấn/ha)
2000	7.666,3	32.529,5	4,24
2001	7.492,7	32.108,4	4,29
2002	7.504,3	34.447,2	4,59
2003	7.452,2	34.568,8	4,64
2004	7.445,3	36.148,9	4,86
2005	7.329,2	35.832,9	4,89
2006	7.324,8	35.849,5	4,89
2007	7.207,4	35.942,7	4,99
2008	7.399,6	38.630,0	5,29
2009	7.440,1	38.900,0	5,23

Nguồn: Tổng cục Thống kê và Báo cáo kết quả thực hiện kế hoạch ngành nông nghiệp và PTNT (2008 - 2009)

Năm 2008, Đồng bằng sông Hồng có diện tích canh tác 1,15 triệu ha đạt năng suất 5,88 tấn/ha; Đồng bằng sông Cửu Long đạt diện tích 3,86 triệu ha với năng suất 5,36 tấn/ha. Theo thống kê của USDA, sản lượng lúa gạo Việt Nam chiếm 5 - 6% tổng sản lượng toàn cầu, xếp thứ 5 trên thế giới.

2. Tình hình xuất khẩu gạo

• Kim ngạch và sản lượng: Từ mốc 1,37 triệu tấn (310 triệu USD) năm 1989, lũy kế đến năm 2009 Việt Nam đã xuất khẩu khoảng 70 triệu tấn gạo, đạt tổng giá trị gần 20 tỷ USD. Năm 2005 xuất khẩu đạt 5,2 triệu tấn (gần 1,3 tỷ USD); năm 2007 đạt 4,54 triệu tấn (vượt 1 tỷ USD); năm 2008 đạt 4,7 triệu tấn; và năm 2009 xác lập mức kỷ lục 6,053 triệu tấn với kim ngạch 2,464 tỷ USD.
• Diễn biến giá cả:
  • Giá xuất khẩu bình quân tăng từ 269 USD/tấn (năm 2005) lên 275 USD/tấn (năm 2006) và 295 USD/tấn (năm 2007). Tháng 9/2007, gạo loại 25% tấm của Việt Nam trúng thầu ở mức 350 USD/tấn, cao hơn mức 342 USD/tấn của Thái Lan.
  • Năm 2008 thị trường giá biến động đột biến: từ 370 USD/tấn (tháng 2/2008) tăng vọt lên 1.000 USD/tấn (tháng 4 - 5/2008), sau đó giảm sâu vào cuối năm (loại 5% tấm còn 523 USD/tấn, loại 25% tấm còn 406 USD/tấn).
  • Năm 2009 giá xuất khẩu bình quân giảm mạnh so với 2008: gạo 5% tấm đạt 424 USD/tấn (giảm 32,8%), gạo 25% tấm đạt 375 USD/tấn (giảm 34,7%). Trong đó, thị trường Philippines nhập khẩu gạo Việt Nam với giá bình quân cao nhất (541,24 USD/tấn), Malaysia đạt 439,24 USD/tấn, trong khi các thị trường khác dao động quanh 400 USD/tấn.
• Cơ cấu phẩm cấp và thị trường:
  • Chất lượng gạo xuất khẩu vẫn tập trung chủ yếu ở phân khúc cấp thấp; chủng loại gạo 25% tấm chiếm khoảng 70% tổng lượng xuất khẩu, trong khi gạo chất lượng cao (5% tấm) chỉ chiếm hơn 30%.
  • Thị trường xuất khẩu mở rộng từ 63 quốc gia (năm 2007) lên 128 quốc gia và vùng lãnh thổ (năm 2008). Khu vực Châu Á chiếm tỷ trọng chủ đạo (61,68% tổng kim ngạch năm 2009), dẫn đầu là Philippines (chiếm 35% kim ngạch cả nước, khối lượng gần 1,7 triệu tấn, trị giá trên 912 triệu USD), Malaysia (10,22%), Cuba (7,17%), Singapore (5,02%). Châu Phi chiếm 22% kim ngạch xuất khẩu năm 2008.

3. Đánh giá tính bền vững và những điểm nghẽn hạn chế

Tiêu chí bền vững	Thành tựu đạt được	Hạn chế, yếu kém tồn tại
Bền vững kinh tế	- Kim ngạch xuất khẩu tăng trưởng bình quân gần 28%/năm (2001 - 2008). - Đóng góp 1,97% - 2,94% vào GDP và chiếm 13,41% - 17,86% tổng kim ngạch xuất khẩu nông - lâm - thủy sản cả nước.	- Quy mô sản xuất nhỏ lẻ, phân tán, nông dân thiếu năng lực đàm phán giá. - Kênh lưu thông qua nhiều tầng nấc trung gian (thương lái), thiếu điều phối. - Yếu kém trong xây dựng thương hiệu, đóng gói và nhãn mác thương mại. - Tỷ lệ thất thoát sau thu hoạch cao (11 - 12%); hệ thống lò sấy vụ hè thu tại ĐBSCL mới đáp ứng 40%; khâu chế biến mới tạo ra 19 - 20% giá trị gia tăng (so với 26% của Thái Lan); 70% giống lúa phục vụ sản xuất vẫn phải nhập khẩu.
Bền vững xã hội	- Bảo đảm an ninh lương thực quốc gia; sản lượng lúa bình quân đầu người tăng từ 414 kg lên 442 kg (1999 - 2008). - Tạo việc làm và nguồn thu nhập ổn định cho hàng triệu hộ nông dân.	- Tỷ lệ hộ thiếu đói cục bộ vẫn còn 6,7% (nông thôn 8,7%). - Nông dân trực tiếp sản xuất là đối tượng chịu thiệt thòi nhất, nhận tỷ lệ phân chia lợi nhuận thấp nhất trong chuỗi giá trị so với khâu trung gian và doanh nghiệp xuất khẩu.
Bền vững môi trường	- Bước đầu hình thành các mô hình canh tác cải tiến ("3 giảm 3 tăng", lúa lai - tôm sú).	- Thâm canh tăng vụ gây suy thoái độ phì nhiêu của đất đai. - Lạm dụng phân bón vô cơ và hóa chất bảo vệ thực vật gây ô nhiễm nguồn nước và môi trường sinh thái đồng ruộng.

Dưới đây là bảng tổng hợp mức độ đóng góp của xuất khẩu gạo vào nền kinh tế:

Chỉ tiêu	2000	2005	2007	2008
GDP (triệu USD)	31.170,0	52.800,0	68.640,0	90.700,0
Kim ngạch XK nông - lâm - thủy sản (triệu USD)	4.197,5	7.452,4	10.963,4	14.910,1
Kim ngạch xuất khẩu gạo (triệu USD)	615,58	1.279,27	1.470,00	2.663,00
Tỷ lệ trong XK nông - lâm - thủy sản (%)	14,67	17,17	13,41	17,86
Tỷ lệ trong GDP (%)	1,97	2,42	2,14	2,94

Nguồn: Ngân hàng Thế giới (WB), Tổng cục Thống kê (2009) và Hiệp hội Lương thực Việt Nam (VFA)

Chương 3: Quan điểm, mục tiêu và giải pháp đảm bảo xuất khẩu bền vững mặt hàng gạo của Việt Nam

Dựa trên kết quả phân tích thực trạng, chương 3 trình bày các định hướng và giải pháp trọng tâm:

1. Quan điểm và mục tiêu phát triển: Quán triệt quan điểm của Đảng và Nhà nước về phát triển nông nghiệp, nông dân, nông thôn và phát triển bền vững. Chuyển dịch định hướng xuất khẩu từ số lượng đơn thuần sang nâng cao chất lượng, giá trị gia tăng và hiệu quả kinh tế; bảo đảm an ninh lương thực quốc gia vững chắc trong mọi tình huống trước mắt và lâu dài đến năm 2020.
2. Hệ thống giải pháp kinh tế - kỹ thuật nhằm tăng trưởng xuất khẩu chất lượng cao:
   • Quy hoạch và phát triển vùng nguyên liệu: Quy hoạch vùng sản xuất lúa chuyên canh chất lượng cao tại Đồng bằng sông Cửu Long; đẩy mạnh nghiên cứu, chọn tạo giống lúa thuần và lúa lai chất lượng cao nhằm giảm sự phụ thuộc vào nguồn giống nhập khẩu.
   • Nâng cấp công nghệ bảo quản, chế biến sau thu hoạch: Đầu tư phát triển hệ thống máy sấy lúa cơ giới hóa tại ĐBSCL nhằm giải quyết triệt để tình trạng hư hỏng lúa vụ hè thu; xây dựng hệ thống kho chứa đạt chuẩn và các nhà máy xay xát, đánh bóng gạo hiện đại để giảm tỷ lệ thất thoát sau thu hoạch xuống dưới mức 10%.
   • Xây dựng thương hiệu và phát triển thị trường: Đăng ký bảo hộ nhãn hiệu gạo quốc gia; cải tiến bao bì, quy cách đóng gói; nâng cao năng lực dự báo thị trường của các viện nghiên cứu và Hiệp hội Lương thực Việt Nam (VFA); đa dạng hóa thị trường xuất khẩu, từng bước thâm nhập sâu vào các thị trường có yêu cầu phẩm cấp cao.
3. Hệ thống giải pháp xã hội: Hoàn thiện cơ chế thu mua lúa hàng hóa thông qua hợp đồng trực tiếp giữa doanh nghiệp và nông dân nhằm loại bỏ bớt các tầng nấc trung gian; thực hiện chính sách giá sàn thu mua bảo đảm người nông dân có lãi tối thiểu 30% so với giá thành sản xuất; tăng cường hệ thống khuyến nông cấp cơ sở.
4. Hệ thống giải pháp môi trường: Đẩy mạnh áp dụng rộng rãi các mô hình canh tác tiên tiến ("3 giảm 3 tăng", "1 phải 5 giảm", lúa - tôm); kiểm soát chặt chẽ việc kinh doanh và sử dụng phân bón, thuốc bảo vệ thực vật hóa học; triển khai các giải pháp công trình và phi công trình nhằm chủ động thích ứng với tình trạng nước biển dâng và xâm nhập mặn do biến đổi khí hậu tại vùng đồng bằng châu thổ.
5. Tham khảo kinh nghiệm quốc tế: Đề tài phân tích phụ lục kinh nghiệm quản lý chuỗi giá trị và kiểm soát tiêu chuẩn chất lượng gạo thơm Jasmine của Thái Lan để rút ra bài học cho ngành lúa gạo Việt Nam.

---

Kết quả và đóng góp của đề tài

• Hệ thống hóa số liệu thực chứng: Công trình đã tổng hợp chi tiết và toàn diện bức tranh ngành lúa gạo Việt Nam giai đoạn 1989 - 2009 với các mốc dữ liệu quan trọng (sản lượng chạm mốc 38,9 triệu tấn năm 2009; khối lượng xuất khẩu lập đỉnh 6,053 triệu tấn trị giá 2,464 tỷ USD năm 2009; kim ngạch đóng góp tới 2,94% GDP năm 2008).
• Đánh giá đa chiều theo mô hình 3 trụ cột: Khác với các nghiên cứu thương mại thuần túy chỉ tập trung vào kim ngạch và thị trường, đề tài đã phân tích xuất khẩu gạo gắn kết hữu cơ với an ninh lương thực quốc gia, bài toán phân chia lợi ích chuỗi giá trị cho người nông dân (bền vững xã hội) và tác động của biến đổi khí hậu, thâm canh đất đai (bền vững môi trường).
• Chỉ rõ các điểm nghẽn của chuỗi giá trị: Nhận diện cụ thể tỷ lệ thất thoát sau thu hoạch (11 - 12%), năng lực lò sấy vụ hè thu ĐBSCL (mới đạt 40%), tỷ trọng giá trị gia tăng khâu chế biến (19 - 20%) và thực trạng phụ thuộc 70% nguồn giống nhập khẩu, làm căn cứ thực tiễn cho hệ thống giải pháp đề xuất.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp theo

• Hạn chế của đề tài: Chuỗi dữ liệu phân tích dừng lại ở thời điểm năm 2009 và các tháng đầu năm 2010; các phân tích về tác động môi trường chủ yếu sử dụng phương pháp định tính và thống kê mô tả, chưa lượng hóa bằng các mô hình kinh tế lượng hoặc ma trận tính toán lượng phát thải khí nhà kính từ đồng ruộng.
• Hướng nghiên cứu tiếp theo:
  • Nghiên cứu ứng dụng mô hình định lượng đánh giá tác động của các kịch bản biến đổi khí hậu và nước biển dâng đến diện tích, năng suất lúa vùng Đồng bằng sông Cửu Long.
  • Nghiên cứu mô hình liên kết chuỗi giá trị nông nghiệp hiện đại (liên kết 4 nhà: Nhà nước - Nhà nông - Nhà khoa học - Nhà doanh nghiệp) và giải pháp phát triển logistics chuyên dụng phục vụ ngành hàng lúa gạo xuất khẩu.

---

Giá trị tham khảo và ứng dụng thực tiễn

• Đối tượng tham khảo: Tài liệu là nguồn tư liệu hữu ích cho sinh viên, học viên chuyên ngành Kinh tế quốc tế, Thương mại quốc tế, Kinh tế nông nghiệp và Phát triển nông thôn khi nghiên cứu về thương mại nông sản và phát triển bền vững.
• Phần nội dung có giá trị cao: Hệ thống bảng số liệu thống kê về diện tích, sản lượng, giá cả, thị trường xuất khẩu gạo giai đoạn 2000 - 2009 và phần phân tích cơ cấu chuỗi giá trị, hạn chế sau thu hoạch trong Chương 2.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Vị thế của sản lượng và xuất khẩu lúa gạo Việt Nam trên thế giới tại thời điểm nghiên cứu như thế nào?
Theo số liệu của Bộ Nông nghiệp Hoa Kỳ (USDA) và Hiệp hội Lương thực Việt Nam (VFA) nêu trong văn bản, Việt Nam đứng thứ 5 thế giới về sản lượng sản xuất lúa gạo (chiếm 5 - 6% tổng sản lượng toàn cầu) và duy trì vị trí quốc gia xuất khẩu gạo lớn thứ 2 thế giới sau Thái Lan, chiếm khoảng 15% thị phần gạo xuất khẩu toàn cầu với thị trường tại hơn 120 quốc gia và vùng lãnh thổ.

2. Tỷ trọng đóng góp của kim ngạch xuất khẩu gạo vào GDP và tổng kim ngạch xuất khẩu nông - lâm - thủy sản Việt Nam giai đoạn 2000 - 2008 là bao nhiêu?
Theo số liệu Bảng 2.5 trong văn bản, tỷ trọng đóng góp của kim ngạch xuất khẩu gạo vào GDP dao động từ 1,97% (năm 2000) lên 2,42% (năm 2005), đạt 2,14% (năm 2007) và 2,94% (năm 2008). Trong tổng kim ngạch xuất khẩu nông - lâm - thủy sản, xuất khẩu gạo đóng góp 14,67% (năm 2000), 17,17% (năm 2005), 13,41% (năm 2007) và đạt đỉnh 17,86% (năm 2008).

3. Cơ cấu phẩm cấp gạo xuất khẩu của Việt Nam có đặc điểm gì nổi bật?
Chủng loại gạo xuất khẩu của Việt Nam chủ yếu vẫn là gạo cấp thấp, trong đó loại gạo tỷ lệ 25% tấm chiếm tỷ trọng lớn nhất (khoảng 70% tổng lượng gạo xuất khẩu). Ngược lại, chủng loại gạo phẩm cấp cao (5% tấm) chỉ chiếm hơn 30% tổng lượng xuất khẩu của cả nước.

4. Những hạn chế kỹ thuật lớn nhất trong khâu sau thu hoạch và chế biến lúa gạo tại Việt Nam được tác giả chỉ ra là gì?
Văn bản chỉ rõ: có tới 80% lượng thóc được xay xát, chế biến tại các cơ sở quy mô nhỏ lẻ; năng lực máy sấy tại ĐBSCL chỉ đáp ứng được 40% sản lượng lúa vụ hè thu; tỷ lệ thất thoát sau thu hoạch ở mức cao (11 - 12%); giá trị gia tăng từ khâu chế biến chỉ đóng góp 19 - 20% cho mỗi tấn gạo (thấp hơn nhiều so với mức 26% của Thái Lan); và cả nước vẫn phải nhập khẩu tới 70% lượng giống lúa cho sản xuất.

5. Nguy cơ biến đổi khí hậu đe dọa vựa lúa Đồng bằng sông Cửu Long được số liệu trong đề tài cảnh báo ra sao?
Đề tài dẫn báo cáo khoa học cho biết nếu mực nước biển dâng thêm 1m, ước tính sẽ có khoảng 12.300 km² (chiếm 32% diện tích tự nhiên của Đồng bằng sông Cửu Long) bị ngập nước, trong đó bao gồm gần 10.000 km² đất chuyên canh sản xuất lúa và nuôi trồng thủy sản, đe dọa trực tiếp nguồn cung ứng 80% sản lượng lúa xuất khẩu của cả nước.

---

Kết luận

Chuyên đề tốt nghiệp đã hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về xuất khẩu bền vững và ứng dụng đánh giá thực trạng ngành lúa gạo Việt Nam trong giai đoạn 1989 - 2009. Công trình làm rõ thành tựu đưa Việt Nam trở thành quốc gia xuất khẩu gạo lớn thứ hai thế giới, đồng thời chỉ ra các điểm nghẽn cố hữu về cơ cấu phẩm cấp thấp, chuỗi cung ứng nhiều khâu trung gian, thất thoát sau thu hoạch cao và nguy cơ từ biến đổi khí hậu. Hệ thống giải pháp đề xuất đã bám sát định hướng phát triển cân bằng ba trụ cột kinh tế, an sinh xã hội và bảo vệ môi trường sinh thái nông nghiệp đến năm 2020.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: SỰ CẦN THIẾT PHẢI ĐẢM BẢO XUẤT KHẨU BỀN VỮNG MẶT HÀNG GẠO 1. Lý luận về phát triển bền vững 1. Khái niệm Thuật ngữ “phát triển bền vững” hay “phát triển bền lâu” được xuất hiện vào những năm 1970 của thế kỉ XX nhưng mãi cho đến đầu thập niên 80 “phát triển bền vững” chính thức được sử dụng trong “Chiến lược bảo tồn Thế giới” do Hiệp hội bảo tồn thiên nhiên và tài nguyên Thế giới – IUCN , Chương trình Môi trường Liên hợp quốc - UPEP và Quỹ bảo vệ động vật hoang dã quốc tế - WWF đề xuất với nội dung rất đơn giản: “Sự phát triển của nhân loại không thể chỉ chú trọng tới phát triển kinh tế mà còn phải tôn trọng những nhu cầu tất yếu của xã hội và sự tác động đến môi trường sinh thái học”. Tuy nhiên khái niệm này chính thức phổ biến rộng rãi trên thế giới từ sau báo cáo Brundrland (1987) của Ủy ban Môi trường và Phát triển Thế giới - WCED.

Kể từ sau báo cáo Brundtland, khái niệm bền vững trở thành khái niệm chìa khoá giúp các quốc gia xây dựng quan điểm, định hướng, giải pháp tháo gỡ bế tắc trong các vấn đề trong phát triển. Đây cũng được xem là giai đoạn mở đường cho "Hội thảo về phát triển và môi trường của Liên hiệp quốc và Diễn đàn toàn cầu hoá được tổ chức tại Rio de Janeiro (1992), và Hội nghị thượng đỉnh thế giới về phát triển bền vững tại Johannesburg (2002). Theo báo cáo Brundtland: “Phát triển bền vững là sự phát triển thoả mãn những nhu cầu của hiện tại và không phương hại tới khả năng đáp ứng nhu cầu của các thế hệ tương lai”. Đó là sự phát triển kinh tế dựa vào nguồn tài nguyên được tái tạo tôn trọng những quá trình sinh thái cơ bản, sự đa dạng sinh học và những hệ thống trợ giúp tự nhiên đối với cuộc sống của con người, động vật và thực vật.

Qua các bản tuyên bố quan trọng, khái niệm này tiếp tục mở rộng thêm và nội hàm của nó không chỉ dừng lại ở nhân tố sinh SV: Đàm Thị Kim Cúc Lớp: Kinh tế quốc tế 48B Chuyên đề thực tập 13 thái mà còn đi vào các nhân tố xã hội, con người, nó hàm chứa sự bình đẳng giữa những nước giàu và nghèo, và giữa các thế hệ; nó không chỉ là sự hòa giải mối quan hệ kinh tế và môi trường mà còn bao hàm khía cạnh về chính trị xã hội, đặc biệt là bình đẳng xã hội. Như vậy phát triển bền vững là sự kết hợp hài hòa mục tiêu kinh tế xã hội và môi trường. Khi xã hội ngày càng phát triển đặc biệt là từ khi cách mạng công nghiệp ra đời nó đã thay đổi bộ mặt thế giới, đóng góp những nguồn lực phát triển mới là kỹ thuật và khoa học công nghệ, nó làm thay đổi sâu sắc mối quan hệ giữa con người, xã hội và tự nhiên. Cùng với tốc độ của công nghiệp hóa, nền kinh tế phát triển, quá trình đô thị hóa nhanh, dân số gia tăng, mọi nhu cầu đều gia tăng… tất cả các yếu tố đó làm cho nguồn tài nguyên thiên nhiên bị khai thác nhiều hơn, mức độ ảnh hưởng cũng trầm trọng hơn.

Và nếu như các quốc gia chỉ quan tâm đến tăng trưởng mà không chú ý đến mức độ ảnh hưởng đến môi trường sinh thái thì đó chỉ là sự phát triển vội vã, không mang tính lâu dài, vì nếu trong tương lai khi mà môi trường đã bị phá hủy, nguồn tài nguyên đã cạn kiệt thì sẽ không còn nguồn lực để phát triển nữa. Chính vì thế các nước bây giờ đều đã quan tâm đến việc phải làm gì để phát triển có tính bền vững, tức là sự phát triển cân bằng giữa phát triển kinh tế, xã hội và bảo vệ môi trường. Tiêu chí đánh giá phát triển bền vững Năm 2002, Hội nghị thưởng đỉnh của Liên hợp quốc về môi trường và phát triển bền vững họp tại Johannesburg, Nam Phi. Trong hội nghị này, những nội dung cơ bản của Hội nghị Thượng đỉnh Rio de Janeiro năm 1992 được nhắc lại.

Hội nghị đã đưa ra được hai văn kiện quan trọng có tính toàn cầu là “Tuyên bố chính trị” và “Kế hoạch thực hiện”. Trong các văn kiện này đã xác định ba trụ cột của phát triển bền vững đó là: bền vững về kinh tế, bền vững về xã hội và bề vững về môi trường sinh thái. SV: Đàm Thị Kim Cúc Lớp: Kinh tế quốc tế 48B Chuyên đề thực tập 14 Trong điều kiện hiện đại, ba yếu tố trên vẫn là mục tiêu cần đạt đến của phát triển bền vững, và là ba nội dung hợp thành của phát triển bền vững. Điều đó có nghĩa là mục tiêu phát triển hiện nay không chỉ là một nền kinh tế thị trường phát triển mang tính toàn cầu với công nghệ khoa học kĩ thuật hiện đại mà còn phải quan tâm đến vấn đề an sinh xã hội, sự phát triển của con người đồng thời chú ý tới việc bảo vệ môi trường sinh thái.

Phát triển bền vững giải quyết mâu thuẫn giữa phát triển kinh tế - xã hội – môi trường. Như vậy chúng ta sẽ căn cứ vào ba nội dung này để đánh giá sự phát triển bền vững. Người ta còn ví ba yếu tố trên như là ba chân kiềng của phát triển bền vững vì thế mà không thể thiếu bất kì một yếu tố nào trong mục tiêu cũng đánh giá sự phát triển bền vững 1. Phát triển bền vững về kinh tế Phát triển kinh tế là ngoài việc bao hàm quá trình gia tăng về mặt lượng của các chỉ tiêu kinh tế tổng hợp: GNP, GNP/đầu người hay GDP, GDP/đầu người…, còn có một nội hàm phản ánh rộng lớn hơn, sâu sắc hơn, đó là những biến đổi về mặt chất của nền kinh tế - xã hội, mà trước hết là sự chuyển dịch cơ cấu kinh tế và kèm theo đó là việc không ngừng nâng cao mức sống toàn dân, trình độ phát triển văn minh xã hội thể hiện ở các tiêu chí như: thu nhập thực tế, tuổi thọ trung bình, tỷ lệ chết của trẻ sơ sinh, trình độ dân trí, bảo vệ môi trường, và khả năng áp dụng các thành tựu khoa học - kỹ thuật vào phát triển kinh tế - xã hội.

Về cơ bản khái niệm phát triển kinh tế đã đáp ứng được nhu cầu đặt ra cho sự phát triển toàn diện các lĩnh vực kinh tế, văn hóa, xã hội… Nhưng trong tình hình hiện nay thế giới phải đối mặt với nhiều vấn đề nan giải như ô nhiễm môi trường, thiên tai, dịch bệnh thì sự phát triển kinh tế của mỗi quốc gia hay cả thế giới phải được nâng cao lên một tầm mới về cả chiều rộng và chiều sâu của sự phát triển. SV: Đàm Thị Kim Cúc Lớp: Kinh tế quốc tế 48B Chuyên đề thực tập 15 Phát triển kinh tế bền vững hiểu ngắn gọn là phát triển kinh tế nhanh và an toàn, tức là tăng trưởng liên tục, ổn định, cơ cấu kinh tế hợp lý, chuyển dịch cơ cấu theo hướng tiến bộ, đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của người dân và đồng thời không gây tổn hại suy thoái môi trường sinh thái. Phát triển bền vững về xã hội Xã hội bền vững là một xã hội có sự phát triển kinh tế, có công bằng xã hội, phát triển con người, chất lượng cuộc sống được nâng cao không ngừng, chất lượng môi trường sống được đảm bảo. Thông thường thì sự phát triển kinh tế kèm theo nâng cao thu nhập, nâng cao mức sống cho người dân, song nó lại có nhiều tác động tiêu cực như làm gia tăng khoảng cách giàu nghèo vì có thể những người giàu sẽ giàu lên nhưng những người nghèo vẫn cứ nghèo.

Trong nền kinh tế thị trường, tốc độ đô thị hóa diễn ra nhanh chóng gây ra sự phát triển mất cân đối trong dân cư. Cùng với đó là nhiều tác động nảy sinh nhiều vẫn đề xã hội như: tệ nạn xã hội, dịch bệnh, bạo loạn… Vì vậy phát triển bền vững xã hội là cân bằng lại sự phát triển kinh tế. Để đo sự phát triển bền vững của xã hội, tiêu chí cao nhất là chỉ số phát triển con người HDI. Chỉ số phát triển con người gồm: thu nhập bình quân trên đầu người, trình độ dân trí, giáo dục, sức khỏe, tuổi thọ, mức hưởng thụ thành tựu văn minh,… 1.

Phát triển bền vững về môi trường Tình hình kinh tế thị trường phát triển, hội nhập kinh tế quốc tế của các quốc gia ngày càng sau rộng, quan hệ thương mại ngày càng mở rộng có tác động hai mặt tới môi trường. Một mặt, thương mại phát triển các nước có nhiều cơ hội cũng như nhu cầu sử dụng các sản phẩm tốt hơn thân thiện với môi trường hơn, trao đổi học hỏi nhưng công nghệ hiện đại để đối phó, cải thiện tình hình ô nhiễm môi trường. Song mặt khác thương mại lại thúc đẩy các nước sản xuất nhiều hơn, như vậy sẽ khai thác và sử dụng nhiều tài SV: Đàm Thị Kim Cúc Lớp: Kinh tế quốc tế 48B Chuyên đề thực tập 16 nguyên thiên nhiên hơn nhất là các nước đang phát triển, quá trình sản xuất còn thâm dụng tài nguyên thiên nhiên. Đối với các nước có nền công nghiệp thải ra môi trường một lượng khổng lồ các chất thải độc hại.

Và còn rất nhiều tác động khác của hoạt động kinh tế và con người ảnh hưởng đến môi trường sinh thái. Phát triển bền vững về môi trường sinh thái là khai thác và sử dụng hợp lý tài nguyên thiên nhiên, bảo vệ và không ngừng cải thiện chất lượng môi trường sống, đảm bảo tính bền vững của các hệ sinh thái. Bảo vệ và cải thiện chất lượng môi trường là việc bảo đảm cho con người được sống trong môi trường sạch, trong lành và an toàn, bảo đảm sự hài hòa trong mối liên hệ giữa con người, xã hội và tài nguyên. Khai thác và sử dụng hợp lý tài nguyên thiên nhiên nhằm thỏa mãn những nhu cầu sống của các thế hệ hiện tại nhưng không làm mất cơ hội thỏa mãn nhu cầu của các thế hệ mai sau về tài nguyên môi trường.

Để tính được mức độ bền vững của môi trường, người ta có thể tính toán tài nguyên đã được sử dụng và bảo vệ như thế nào, cụ thể như sau: - Đo lường chất lượng các thành phần của môi trường như nước, không khí, đất…. Qua đó có thể thấy chất lượng các thành phần này ở mức độ nào, còn trong mức giới hạn cho phép không ảnh hưởng đến con người cũng như sinh vật sống khác hay không. Đây cũng chính là chỉ số để theo dõi mức độ ô nhiễm của môi trường.