MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Đại diện theo pháp luật nói chung và đại diện theo pháp luật của pháp nhân nói riêng luôn là một chế định quan trọng trong quy định pháp luật về dân sự và đã được hình thành, phát triển từ rất sớm. Cùng với sự thay đổi và phát triển mạnh mẽ về kinh tế, xã hội, chế định đại diện theo pháp luật của pháp nhân đã và đang ngày càng hoàn thiện để điều chỉnh, nâng cao các mối quan hệ kinh tế, xã hội. Nghiên cứu về mặt lý luận và trên thực tiễn áp dụng, từ năm 2017 chế định đại diện theo pháp luật của pháp nhân đã có những thay đổi quan trọng ảnh hưởng lớn đến hoạt động kinh tế nói chung và sản xuất kinh doanh nói riêng ở Việt Nam.
Theo đó, các pháp nhân Viêt Nam ngoài tuân thủ các quy định về đại diện theo pháp luật trong nước còn tiếp cận những giá trị tích cực của học thuyết đại diện trên thế giới và đưa vào áp dụng tại Việt Nam. Đến nay, Việt Nam đã có một hành lang pháp lý gần như hoàn thiện quy định về đại diện theo pháp luật của pháp nhân ở văn bản pháp luật chung và luật chuyên ngành như BLDS, LDN, Luật đầu tư, Luật phá sản,… Với sự ra đời của BLDS 2015 và LDN 2014 mô hình tổ chức, hoạt động của các pháp nhân nói chung cũng như đối với người đại diện theo pháp luật nói riêng đã được hoàn thiện đầy đủ về khung pháp lý đáp ứng được nhu cầu đòi hỏi thực tế của nền kinh tế. Tuy nhiên, từ thực tiễn hoạt động của các đại diện theo pháp luật của pháp nhân trong những năm gần đây đã nảy sinh rất nhiều những vướng mặc trong quá trình áp dụng chế định đại diện theo pháp luật tại các công ty, sự phức tạp của các quy định cũng như quá trình áp dụng vào thực tiễn có liên quan đến chế định đại diện ngày càng cao và dần xuất hiện những yếu tố bất cập. Nhiều quy định của pháp luật chưa được chặt chẽ, rõ ràng và thống nhất với nhau, đặc biệt giữa các văn bản pháp luật hướng dẫn cũng khác nhau đã dẫn tới tình trạng áp dụng quy định của pháp luật về đại diện khác nhau trên thực tế; Các vấn đề về chấp nhận hay không 1 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com các thông lệ, tập quán thương mại quốc tế về quan hệ đại diện trong các giao dịch của công ty; Trách nhiệm của pháp nhân do đại diện xác lập, thực hiện; … dẫn đến những thiếu sót nhất định như các pháp nhân không áp dụng đúng quy định của pháp luật, có sự hiểu khác nhau về quy định đại diện theo pháp luật của pháp nhân giữa các công ty với cơ quan nhà nước hoặc tệ hơn trong chính các pháp nhân cũng không đánh giá và quy định đúng về đại diện theo pháp luật.
Đây là trở ngại rất lớn cho các pháp nhân trong quá trình thành lập và tiến hành hoạt động kinh doanh. Xuất phát từ tình hình thực tế nêu trên, việc đưa ra một giải pháp pháp lý để có thể vận hành tốt chế định đại diện theo pháp luật của pháp nhân là cần thiết và đòi hỏi bức thiết. Chính vì vậy, tác giả chọn đề tài “Đại diện theo pháp luật của pháp nhân ở Việt Nam” làm luận văn Thạc sỹ luật học với mong muốn góp phần tiếp tục hoàn thiện các quy định của pháp luật về chế định đại diện theo pháp luật của pháp nhân tại Việt Nam để đáp ứng với sự phát triển của các công ty và phù hợp với thông lệ quốc tế trong quá trình công nghiệp hóa trong xu thế hội nhập kinh tế quốc tế của nước ta. Tình hình nghiên cứu đề tài Trên thế giới, học thuyết về đại diện đã được nghiên cứu từ rất sớm.
Nội dung này sớm được đề cập đến trong tác phẩm The Wealth of Nations của Adam Smith. Theo đó, nhà kinh tế học nổi tiếng Adam Smith cho rằng với đặc tính của công việc quản lý, các cổ đông không nên kỳ vọng và tin tưởng rằng người quản lý công ty sẽ hành động như họ muốn, bởi lẽ người quản lý công ty luôn có xu hướng thiếu siêng năng, mẫn cán và lợi dụng vị trí của mình để tìm kiếm lợi ích cá nhân cho chính họ hơn là cho các cổ đông và công ty. Trong nghiên cứu của mình, Adam Smith đã dự đoán xu hướng phát triển của các công ty hiện đại với sự phân tách giữa quyền sở hữu và quản lý, kiểm soát công ty (separation of ownership and control); Trong tác phẩm The Modern Corporation and Private Property của Adolf A. Berle và Gardiner C.
Means được công bố năm 1932, Berle và Means khẳng định rằng với sự phát triển của phương tiện truyền thông hiện đại, việc tổ chức tốt của các thị 2 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com trường chứng khoán và sự tăng lên nhanh chóng về số lượng các nhà đầu tư, vấn đề sở hữu vốn trong các công ty ngày càng bị phân tán và cổ phần sẽ được sở hữu bởi nhiều chủ thể đa dạng hơn. Hai ông cũng cho rằng, mô hình công ty hiện đại ngày nay là đại diện của một hình thức mới về tài sản, mà tài sản đó lại được kiểm soát, quản lý bởi những người quản lý công ty (những người làm thuê) hơn là các cổ đông (những chủ sở hữu thực sự của tài sản); Ngoài ra, còn có một số tác phẩm khác đề cập đến chế định này như Agency Law and Contract Formation của Eric Rasmusen; Corporate Governane: Kiểm soát quản trị của Bob Tricker, … Đối với tình hình nghiên cứu trong nước, ở nhiều phạm vi và góc độ khác nhau, đã có những công trình nghiên cứu, bài viết đề cập chế định đại diện dưới góc độ dân sự, doanh nghiệp, quản trị Công ty được đăng trên các tạp chí về luật học. Dưới góc độ pháp luật dân sự có một số bài viết điển hình như: “Chế định đại diện theo quy định của pháp luật Việt Nam - Nhìn từ góc độ luật so sánh” của TS Ngô Huy Cương đăng trên Tạp chí Nhà nước và Pháp luật số 4 năm 2009; “Chế định đại diện trong pháp luật Việt Nam và vấn đề đặt ra trong thực tiễn áp dụng” của TS Nguyễn Vũ Hoàng đăng trên Tạp chí Luật học số 2 năm 2013. Những bài viết này tương đối ngắn, chủ yếu đề cập đến vấn đề đại diện nói chung dưới góc độ so sánh với quy định đại diện trên thế giới hoặc thực tiễn áp dụng để chỉ ra những khiếm khuyết của BLDS 2005.
Dưới góc độ pháp luật về doanh nghiệp cũng có một số bài viết như: “Người quản lý Công ty theo Luật doanh nghiệp 1999 - Nhìn từ góc độ luật so sánh” của PGS.TS Bùi Xuân Hải đăng trên Tạp chí Khoa học pháp lý số 4 năm 2005; “Học thuyết về đại diện và mấy vấn đề của pháp luật Công ty Việt Nam” của PGS.TS Bùi Xuân Hải đăng trên Tạp chí khoa học Pháp lý số 4 năm 2007. Đây là những bài viết thiên về góc độ quản trị doanh nghiệp, phân tích học thuyết đại diện ở một số nội dung cơ bản để xem xét, bình luận về thực tiễn quản trị doanh nghiệp và pháp luật công ty ở Việt Nam. 3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Ngoài ra, còn có một số nghiên cứu đề cập đến những lĩnh vực cụ thể dưới góc độ quản trị Công ty như “Vấn đề chủ sở hữu và người đại diện, một số chính sách gợi ý về chính sách cho Việt Nam” của TS Nguyễn Ngọc Thanh đăng trên Tạp chí khoa học ĐHQGHN, Kinh tế và Kinh doanh số 26 năm 2010; Đề tài nghiên cứu đặc biệt cấp ĐHQG Tháng 5/2005: “So sánh pháp luật về quản trị Công ty của một số nước trên thế giới: Bài học kinh nghiệm và kiến nghị giải pháp hoàn thiện pháp luật Công ty Việt Nam” của PGS.TS Phạm Duy Nghĩa. Bên cạnh đó, có một số luận văn, luận án đã tiếp cận đến vấn đề pháp lý về đại diện như Luận văn thạc sĩ Luật học năm 2011: “Pháp nhân - Chủ thể quan hệ pháp luật dân sự” của tác giả Nguyễn Thị Tuyết Nhung; Luận văn thạc sĩ Luật học năm 2007 “Người đại diện theo pháp luật trong Luật doanh nghiệp 2005” của tác giả Nguyễn Văn Thắng; Luận văn thạc sĩ luật học năm 2014: “Đại diện theo pháp luật của Công ty cổ phần ở Việt Nam” của tác giả Vũ Thị Bích Thủy.
Luận văn thạc sĩ luật học năm 2014: “Người đại diện theo pháp luật của Công ty theo quy định của pháp luật Việt Nam” của tác giả Lê Việt Phương. Luận văn thạc sĩ luật học năm 2014: “Chế định người đại diện của doanh nghiệp theo pháp luật doanh nghiệp Việt Nam” của tác giả Phạm Lâm Hải Nguyên. Những đề tài nghiên cứu trên chủ yếu đề cập đến chế định đại diện một cách khái quát hoặc dưới góc nhìn của pháp luật thương mại, doanh nghiệp về người đại diện cho doanh nghiệp hoặc phân tích trong một phạm vi hẹp về người đại diện theo pháp luật ở một loại hình Công ty cụ thể mà chưa khái quát, nghiên cứu sâu về đại diện theo pháp luật của các pháp nhân, một chủ thể quan trọng trong sự phát triển kinh tế tại Việt Nam. Do đó, việc tiếp tục nghiên cứu làm sáng tỏ những vấn đề lý luận và thực tiễn về chế định đại diện theo pháp luật của pháp nhân dưới góc nhìn từ các quy định của pháp luật dân sự nói chung và pháp luật chuyên ngành nói riêng một cách có hệ thống nhằm đem lại những góc nhìn mới và phân tích sâu hơn mối quan hệ giữa pháp luật dân sự và doanh nghiệp trong quy định về đại diện là một hướng nghiên cứu mới trong luận văn.
4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài Đề tài tập trung nghiên cứu, phân tích cơ sở lý luận và thực tiễn áp dụng các quy định về đại diện theo pháp luật của pháp nhân theo BLDS 2015, LDN 2014. Từ đó, chỉ ra những bất cập và kiến nghị một số giải pháp cơ bản nhằm hoàn thiện pháp luật Việt Nam về chế định đại diện theo pháp luật của pháp nhân. Để đạt được mục đích nghiên cứu trên, đề tài đặt ra các nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể sau: Một là, nghiên cứu làm sáng tỏ các vấn đề lý luận cơ bản về đại diện theo pháp luật và đại diện theo pháp luật của pháp nhân ở Việt Nam.