Mở đầu đám rước là đoạn hát nói của một người đàn ông mặc bộ quần áo kiểu Thổ Nhĩ Kỳ, cái miệng hát mở ra trông rất lạ: “Tôi đư.iễn cô dâu”. Anh ta vừa hát vừa vung vẩy tay. Rồi đám rước bắt đầu, nhưng sau đó người thổi kèn lại không hòa âm cùng đoạn hát nói nên gã đạo diễn nhăn mặt tuồng như vừa xảy ra điều bất hạnh, gõ chiếc đũa chỉ huy lên giá nhạc. Mọi người dừng lại, và gã đạo diễn nhào vào người thổi kèn, chửi mắng anh ta bằng những lời tục tằn nhất như người ta vẫn mắng xà ích, chỉ vì anh ta không bắt đúng nhịp.Và tất cả lại bắt đầu lại từ đầu.Cả buổi tập như thế kéo dài sáu giờ đồng hồ căng thẳng.
Chiếc đũa chỉ huy lại gõ đập, lặp đi lặp lại, sắp xếp vị trí, chỉnh sửa 22 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com cho các ca sĩ, dàn nhạc, đám rước, những điệu múa, tất cả được tẩm bằng những lời chửi mắng độc địa. Tôi nghe thấy những từ “đồ con lừa”, “thằng ngu”, “đồ con lợn” ném vào các nhạc công và ca sĩ có đến bốn mươi lần trong một giờ. Và con người bất hạnh về thể xác, dúm dó về tinh thần kia, người thổi sáo, người thổi kèn, người hát hứng chịu những lời chửi rủa vẫn lặng lẽ tuân lệnh: lặp lại hai mươi lần câu “Tôi ti .u” và hát hai mươi lần chỉ đúng câu ấy, lại vác kích trên vai và bước đi trong đôi hài màu vàng. Khó có thể thấy cảnh tượng nào kinh tởm hơn” – Tolstoy kết luận.
Hiệu quả của cái công việc nhục nhã này không có gì chung với nghệ thuật hiện thực chủ nghĩa chân chính do chính tác giả bản tiểu luận này sáng tạo nên. Tolstoy coi vở opera mà ông đã xem một mặt như là “vở opera bình thường nhất đối với những ai đã từng biết nó” và mặt khác, như là “điều phi lý lớn nhất mà bạn có thể hình dung được”. Tolstoy viết rằng thực ra, “ông hoàng Ấn Độ muốn cưới vợ, người ta đưa cô dâu đến cho ông ta, ông cải trang thành ca sĩ, cô dâu yêu anh ca sĩ giả và tuyệt vọng, sau đó nhận ra anh ca sĩ chính là hoàng đế, rồi thì cả hai đều rất hạnh phúc”. “Rõ ràng là thứ nghệ thuật như thế rất xa với sự thể hiện tư tưởng chân, thiện, mỹ”.
Tolstoy kết hợp phân tích sân khấu từ phương diện xã hội học và thi pháp của nó. “Chẳng bao giờ có những người Ấn Độ như vậy và chẳng làm gì có chuyện như họ miêu tả, nó không những không giống với người Ấn Độ mà còn không giống với đời thực, ngoại trừ giống với nhiều vở opera khác, không có gì nghi ngờ về điều đó; người ta không nói bằng đoạn hát nói như thế, không vẫy tay, vác khiên khi biểu hiện cảm xúc, không ở đâu ngoài sân khấu người ta đi giày, tức giận, cười nói, khóc lóc như vậy, và không có ai trên đời lại xúc động vì những buổi diễn như thế, chắc chắn là như vậy. Bất giác trong đầu nảy ra câu hỏi: buổi diễn này dành cho ai? Ai có 23 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com thể thấy thích thú? Người có giáo dục sẽ cảm thấy khó chịu, chán ngắt; còn với một người lao động thực sự thì điều đó hoàn toàn không thể hiểu được”.Tolstoy tiếp tục bình luận: “Người ta nói rằng: nghệ thuật hiện nay đã trở nên tinh tế hơn. Nhưng trái lại, do chạy theo ấn tượng mà nó trở nên cực kỳ thô thiển”.
Biểu hiện cụ thể của việc chạy theo ấn tượng như thế chính là ở việc chuyển sự quan tâm từ ý nghĩa chung của vở kịch sang diễn xuất của diễn viên. Diễn xuất của diễn viên không cần phải giống hoàn toàn ngoài đời mà có thể thoải mái bay bổng lên trên hiện thực. Tất cả điều đó đã dẫn đến một thực tế là trong nhà hát ngự trị bầu không khí giả tạo, mang tính chất sân khấu. Nó làm cho Tolstoy phát ớn và trong một bức thư gửi bà cô năm 1886, ông viết: “Cháu không thích sân khấu và cháu luôn muốn chỉ trích nó”.
Tolstoy đã thực hiện ý định phê phán sân khấu trong tiểu thuyết Chiến tranh và hòa bình. Cảnh biểu diễn opera trong Chiến tranh và hòa bình được tái hiện qua điểm nhìn của Natasha. “Nàng không thể theo dõi được tình tiết của vở ca kịch, mà cũng không thể nghe được điệu nhạc: nàng chỉ thấy những tấm bìa sơn màu lòe loẹt và những người đàn ông, đàn bà ăn mặc rất kỳ quặc đang đi lại, múa may, nói, hát dưới ánh đèn sáng chói; nàng biết những trò đó nhằm biểu hiện cái gì, nhưng tất cả đều có vẻ giả tạo, rối rắm và gượng gạo đến nỗi có khi nàng thấy ngượng cho các diễn viên, có khi lại thấy buồn cười cho họ” [41, phần 8, chương 9]. Nói chung Natasha thấy cảnh tượng sân khấu có vẻ lạ lùng.
Ở đây có một biện pháp nghệ thuật được V.Shklovsky gọi là hiệu ứng lạ hóa. Lạ hóa là sự “mô tả một hiện tượng vốn quen thuộc đối với tác giả, như là lần đầu tiên được nhìn thấy và vì thế nó được tác giả hoặc nhân vật tiếp nhận như là khác thường, kỳ lạ. Mục đích của lạ hóa là gợi lên trong người đọc một cái nhìn về đối tượng, chứ không phải là sự nhận biết tự động về đối tượng”. 24 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Chính Natasha Rostova nhìn thấy màn trình diễn trên sân khấu không chỉ vì lần đầu tiên nàng đến nhà hát, mà còn vì bản tính trời phú cho nàng khả năng nhìn thấy sự vật với tất cả sự trần trụi của nó khi chỉ dựa vào cảm giác của mình do sự vật gợi nên, chứ không phải dựa vào ý kiến của người khác về sự vật đó.
Vì vậy, nàng cảm thấy cảnh tượng sân khấu diễn ra trước mắt có vẻ kỳ lạ và thậm chí hoang dã nữa. Đám đông khán giả “thô tục và vô đạo đức” lại có đánh giá khác về diễn xuất của các diễn viên. Các khán giả trong nhà hát có thần tượng của họ. Khi anh ta chạy từ sân khấu vào hậu trường thì “mọi người đều gào thét lên, vẻ mặt hân hoan đến cực độ: Duport! Duport! Duport!” [41, phần 8, chương 9].
Đối với những khán giả như thế, việc Duport có khả năng “nhảy rất cao và vung vẩy hai chân” là dấu hiệu của tài năng nghệ thuật nên không có gì lạ là “mỗi năm lĩnh sáu vạn rúp để làm nghề này”. Hàm ý giễu cợt của tác giả lộ rõ trong câu này. Thực tế không khó để thấy rằng rằng đây không phải là nghệ thuật mà chỉ là dấu hiệu thay thế cho nó. Từ văn bản của cuốn tiểu thuyết, chúng ta thấy bản thân sự thay thế nghệ thuật bằng dấu hiệu của nó, bằng cái vỏ vật chất của nó đã diễn ra như thế nào.
Đám đông ồn ào đến nhà hát với nhu cầu tiêu khiển thì chỉ cần cái vỏ vật chất của nghệ thuật mà không quan tâm đến bản chất của nghệ thuật. Còn Natasha không tìm thấy gì trong vở diễn, ngoài cái vỏ giả tạo để rồi sau đó nàng “thấy ngượng cho các diễn viên, có khi lại thấy buồn cười cho họ”.Vì vậy, ở đây Tolstoy đã, theo lời V.Lenin, “xé toạc tất cả mọi thứ mặt nạ”, phơi bày sự giả dối và ảo tưởng đang ngự trị trong xã hội, góp phần tạo nên hiệu ứng lạ hóa. Nhà văn không chỉ bóc trần nghệ thuật sân khấu quý tộc, mà còn phơi bày sân khấu cuộc đời và lối ứng xử đầy tính chất đóng kịch của nhiều nhân vật chính. Đối với chúng, cách ứng xử như thế là chuẩn mực chung 25 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com của giới thượng lưu quý tộc.
Không phải ngẫu nhiên Tolstoy miêu tả sự xuất hiện và cách ứng xử của Elen trong quãng nghỉ ngắn giữa màn hai và màn ba của vở opera với thái độ mỉa mai sâu sắc. Trong Chiến tranh và hòa bình, sân khấu trong cuộc đời như là dấu hiệu phản ánh những tư tưởng của tầng lớp quý tộc, như là hình thức khô cứng nhằm thay thế cho cuộc sống sinh động. Ở Tolstoy có motif sân khấu rối, những nhân vật ở đó là những con rối. Chúng bị “giật dây” bởi ham muốn danh vọng, tiền bạc, địa vị,.
Nhân vật của sân khấu rối đó là những kẻ thuộc tầng lớp trên trong xã hội, gồm có 4 loại. Loại thứ nhất, không nhiều, là những người chân thành tin mình là người vĩ đại, là người sáng tạo ra lịch sử và gắng duy trì vai trò này của mình: đó là Napoleon, Nga hoàng Alesandr I, Rastopchin, Arakcheev, Speransky,. Loại thứ hai, khá đông, là “phần tinh túy”, “giới thượng lưu” của toàn bộ dân tộc Nga, những kẻ không coi mình là anh hùng, là người vĩ đại, sử dụng khả năng “diễn viên” của mình để kiếm tiền, phần thưởng, danh vị. Loại thứ ba là những hội viên hội Tam điểm, bác sĩ và loại thứ tư là những gã hề trên sân khấu.
Tolstoy đặc biệt nhấn mạnh tính chất con rối ở Napoleon với tầm vóc không lớn, “đôi tay nhỏ bé mũm mĩm”, giọng nói rành rọt, ánh mắt sáng quắc. Tolstoy mô tả y trước chân dung vẽ đứa con trai đang chơi bibke và chọc cây gậy xuyên qua quả địa cầu bằng gỗ. “Quốc vương La Mã - Napoleon nói, tay làm một cử chỉ đẹp mắt trỏ vào bức tranh. - Đẹp quá!Với cái khả năng đặc biệt của người Ý là có thể thay đổi vẻ mặt theo ý muốn, Napoleon đến trước bức tranh, làm ra vẻ trầm ngâm và cảm động.
Ông ta cảm thấy những điều ông ta đang nói và làm trong lúc này là những sự kiện lịch sử! Ông cảm thấy rằng việc thích hợp nhất hiện nay ông ta có thể làm là phải biểu lộ một tình cảm yêu thương hết sức giản dị của một người cha để làm nổi bật sự vĩ đại của mình đã cho phép đứa con trai lấy quả địa cầu 26 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com làm đồ chơi… Mắt ông mờ dịu đi, ông tiến lên một bước, liếc nhìn một chiếc ghế (người ta lập tức đẩy chiếc ghế đến) rồi ông ngồi xuống trước bức chân dung. Đoạn ông khoát tay một cái, và mọi người rón rén lui ra để cho bậc vĩ nhân ngồi một mình với những cảm nghĩ riêng tư của mình” [42, Phần X, Chương 25]. Trong cảnh này Napoleon và các đại thần hiện lên giống như những con rối, thực hiện cử chỉ, và sự vận động một cách máy móc, gượng gạo.