Chương 1: LẠ HÓA TRONG HỆ THỐNG KHÔNG-THỜI GIAN 1.1 Lạ hóa trong không gian Không gian trong tác phẩm nghệ thuật là hình thức tồn tại của thế giới nghệ thuật. Không có hình tượng nghệ thuật nào không có không gian, không có nhân vật nào không có một nền cảnh nào đó. Không gian trong tác phẩm nghệ thuật là sản phẩm của người nghệ sĩ nhằm biểu hiện con người và thể hiện một quan niệm nhất định về cuộc sống. Không gian nghệ thuật là hình thức tồn tại bên trong của hình tượng nghệ thuật thể hiện tính chỉnh thể của nó.
Sự miêu tả, trần thuật trong nghệ thuật bao giờ cũng xuất phát từ một điểm nhìn, diễn ra trong trường nhìn nhất định, qua đó thế giới nghệ thuật cụ thể, cảm tính bộc lộ toàn bộ đặc tính của nó, cái này bên cạnh cái kia, liên tục, cách quãng, tiếp nối, … tạo những viễn cảnh nghệ thuật. Không gian nghệ thuật gắn với cảm thụ về không gian nên mang tính chủ quan. Không gian nghệ thuật trong tác phẩm chính là chìa khóa để bạn đọc xác định vị trí không gian của tác giả (người kể chuyện) và nhân vật mà từ đó có điểm nhìn; xác định tính chất của vị trí đó: trên-dưới, động-tĩnh,…trong tương quan với điểm nhìn thời gian, chỉ ra đặc tính cơ bản của không gian (vị trí hành động, sự dịch chuyển, xáo trộn của nhân vật, các kiểu không gian); xác định những hình tượng/hình ảnh không gian chủ yếu. Từ không gian nghệ thuật bạn đọc hiểu hơn về tác phẩm cũng như những thông điệp mà nhà văn muốn gửi gắm trong đó.
Nếu ai đã từng say mê với những không gian phiêu lưu rộng lớn của Robinson thì chắc hẳn, ấn tượng đầu tiên khi đến với những truyện ngắn của A.Chekhov là sự chán ngán bởi không gian có phần chật hẹp, tù túng và bức 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Không gian nghệ thuật truyện A.Chekhov mang đặc tính riêng. Đó là sự kết hợp bình diện “lớn” và “nhỏ” (thảo nguyên, bầu trời, biển cả, cánh rừng, con đường/ngôi nhà, căn gác, các phòng bếp, phòng khách…), là sự phong phú của không gian xã hội-lịch sử (thủ đô, tỉnh lị, trang trại, làng quê), là mức độ chi tiết trong miêu tả không gian tăng lên ở những tác phẩm giai đoạn sáng tác về sau, là tính hàm ẩn của không gian (sự khúc xạ những cảm quan, quan niệm giá trị, xúc cảm, suy nghĩ tìm tòi của các nhân vật, các định hướng không gian trong tác phẩm thể hiện thể giới quan của Chekhov, quan niệm của ông về một thế giới hài hòa). Tôi nhớ ở đâu đó có người đã từng so sánh rằng: Nếu như trong văn học Nga thế kỷ XIX, L.Dostoevsky như núi cao, biển rộng thì A.Chekhov là thảo nguyên vô tận, nó nuốt người ta, làm tiêu tan cuộc đời người ta trong sự bằng phẳng, đơn điệu cũng như vẻ đẹp lạ lùng của nó.Chekhov không bao giờ nhằm tạo nên tính giật gân thu hút những độc giả hiếu kỳ khi đến với tác phẩm của mình.
Xuất hiện trên văn đàn Nga khi mà đã có không ít cây bút gạo cội, nổi tiếng của chủ nghĩa hiện thực, A.Chekhov vẫn tìm được chỗ đứng vững chắc. Bởi lẽ, ông tìm thấy trên mảnh đất hiện thực tưởng chừng bị xới tung đó những nguồn sáng tạo riêng. Không đi vào những biến cố trọng đại mang tính lịch sử toàn nhân loại như L.Tolstoy hay những gai góc dữ dội của bi kịch cuộc đời như F.Chekhov hướng ngòi bút của mình vào những gì nhỏ bé, bình thường nhất của cuộc sống. Những tình huống rất đời thường như cuộc gặp gỡ trên sân ga, một vụ lộn xộn ngoài bãi chợ, một phiên tòa, một buổi xem hát, cuộc gặp gỡ trên bãi biển, một ca phẫu thuật, những mối quan hệ gia đình…và những cảnh đời quen thuộc: làng quê, bệnh viện, khu nghỉ mát, một mảnh vườn cây xinh xắn…đã đi vào trang văn A.Chekhov rất sống động.
Ông miêu tả con người trong những đời sống hàng ngày như: ăn uống, thăm viếng nhau, cãi cọ, yêu đương, ngoại tình…Vậy mà tác phẩm của ông không bao giờ khiến bạn đọc cảm thấy đơn điệu, nhàm chán 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com như Phạm Vĩnh Cư đã nhận xét: “quan sát đời sống hằng ngày của những con người rất đỗi bình thường bao quanh ông, với những suy nghĩ, lo toan nhỏ nhặt, những niềm vui, nỗi buồn cỏn con của họ và trong cái thực tại thường nhật xoàng xĩnh ấy, trong cuộc sống đơn sơ, nghèo nàn lặp đi lặp lại bất tận ấy, ngòi bút Trekhov phát hiện ra cơ man vấn đề không bé nhỏ tí nào” [5, tr. Không gian phổ biến hơn cả trong tác phẩm của A.Chekhov là không gian không xác định, mang tính phiếm chỉ, bạn đọc chỉ thấy “vào lúc mười giờ, một buổi tối tháng Chín không trăng không sao” hay “tại câu lạc bộ X”… Không gian hầu hết là những cảnh đời quen thuộc: làng quê, bệnh viện, nhà ga, khu nghỉ mát, một trang trại, một vườn cây xnh xắn… Những đời sống quen thuộc: ăn uống, thăm viếng, tranh cãi, yêu đương… của những người trí thức Nga.Chekhov say sưa với mọi biểu hiện của cuộc sống, miêu tả cuộc sống với tất cả vẻ tự nhiên vốn có của nó. Ngòi bút của ông hướng vào sự thật, miêu tả sự thật dẫu u ám, trì trệ nhưng có tác dụng mạnh mẽ: phát hiện những cái xấu lâu ngày thanh lệ, quen đi rồi “xưa nay vẫn thế, mọi người đều thế”. Nhưng nấp sau cái vẻ bình thường ấy, lóe sáng trong một vài chi tiết nào đó là giây phút bừng tỉnh của tâm đức cảm nhận được những gì chân chính, cao đẹp, có ý nghĩa bao quát lớn lao về tồn tại, về nhân sinh… Sức mạnh nghệ thuật của A.Chekhov thể hiện trong sự tìm kiếm và khám phá sự thật đời thường ở các tỉnh lẻ.
Các hình tượng không gian trong sáng tác của ông vì thế cũng gắn với cuộc sống sinh hoạt của những con người bình thường. Có thể thấy không gian trong những tác phẩm của A.Chekhov chủ yếu là những không gian khép kín quen thuộc như ngôi nhà, trang ấp, không gian thị trấn tỉnh lẻ… Bên cạnh đó cũng có những không gian mở, bao la rộng lớn của thiên nhiên rừng biển, thảo nguyên, bầu trời, con đường, vườn cây… và không gian tâm lý. Nhiều trạng thái tâm lý phức tạp của con người đều được bộc lộ 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com qua cảm nhận của họ về không gian. Nhân vật cảm nhận không gian, nắm bắt nó và đồng thời tự bộc lộ mình trong nó.
Không gian khép kín xuất hiện khá nhiều trong các tác phẩm của Chekhov. Ngôi nhà, trong truyền thống được xem là không gian sinh hoạt riêng, nó gần gũi, bảo vệ con người nhưng trong thế giới nghệ thuật của A.Chekhov nó không khoác lên mình ý nghĩa truyền thống đó. Nó thường được miêu tả như một không gian chật hẹp, tù túng. Sống giữa không gian chật hẹp, tù túng của ngôi nhà, như một lẽ tự nhiên, trong nhiều nhân vật của A.Chekhov cảm thấy ngột ngạt, xuất hiện mong muốn trốn chạy, giải thoát và phản kháng.
Trong truyện Buồn ngủ, từ đầu đến cuối bạn đọc chỉ thấy hai không gian chính mà Vanka, con sen mười ba tuổi hoạt động là từ phòng ngủ, nơi có cái nôi của thằng bé và phòng bên sau cánh cửa ngăn là phòng ông bà chủ. Đáng lẽ ở cái tuổi ham ăn và ham chơi ấy, Vanka phải chạy tung tăng trên các thảm cỏ, chơi các trò mà trẻ em nào cũng thích thú, ăn những thứ kẹo bánh thỏa thích, thế nhưng nó chỉ suốt ngày làm việc không ngừng nghỉ trong một không gian tù túng và chật hẹp, trông em và làm đủ mọi việc vặt. Không gian được miêu tả tối tăm trong buồng kín, âm thanh phát ra chỉ là những lời ra lệnh ngắn ngủi, sai khiến khô khốc, liên hồi không ngừng nghỉ. Đó là lí do vì sao nó buồn ngủ.
Nó liên tục trong trạng thái thèm ngủ, chỉ chực sụp mí mắt xuống. Khi được ai sai chạy đi đâu đó nó cố gắng chạy thật nhanh để xua đi cơn buồn ngủ… Không gian miêu tả khiến bạn đọc nhói lòng về cảnh sống bị áp bức, tù túng của Vanka, càng nhói lòng hơn khi nó mới chỉ là một đứa trẻ, ngủ đáng lẽ là điều đơn giản nhất mà mọi đứa trẻ đều được hưởng thụ và có thể thực hiện được một cách đơn giản nhưng với nó thì không. Không gian trong các truyện ngắn viết về người phụ nữ cũng vậy, vẫn là những cảnh quen thuộc, vườn cây, ngôi nhà, phòng ngủ…Không gian trong truyện ngắn A.Chekhov là “phố xá mà chúng ta đi, những căn nhà trong phố, 17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com những người mà chúng ta gặp trên đường…” Nhân vật phụ nữ trong truyện của A.Chekhov chỉ có vài nơi di chuyển. Không gian khép kín, ngưng đọng và ít biến động mặc dầu nhiều nơi chốn khác nhau.
Do công việc hay sinh hoạt của họ mà họ tự thu hẹp không gian sống của mình. Không gian ngôi nhà trong Người đàn bà phù phiếm bức bối với sự giả tạo, thiếu giao cảm, chia sẻ giữa những người thân. Những bữa ăn trong ngôi nhà, tiếp đón những con người nổi tiếng chỉ càng nhấn mạnh thêm sự phù phiếm hư ảo của nhân vật nữ chính. Sự sợ hãi, ngại ngùng né tránh giữa những con người sống trong ngôi nhà, giữa Olga Ivanovna và Đumov tạo nên không khí nặng nề trong ngôi nhà vốn dĩ cần sự bình yên đó.
Truyện Nữ hầu tước xoay quanh không gian tu viện N, nơi mà nữ hầu tước thích đến. Ở đó, “nàng có cảm giác rằng chính mình trở nên rụt rè, khiêm nhường từ người nàng như cũng toát ra mùi hương cây trắc bá, quá khứ lùi về đâu xa lắc, không còn ý nghĩa gì nữa…” [3, tr. Nhưng chính trong không gian tu viện ấy cũng là nơi mà mọi ảo giác, ảo tưởng bấy lâu nay của nữ hầu tước về bản thân được vạch rõ hơn hết khi nàng gặp và trò chuyện với người thầy thuốc trong khuôn viên tu viện. Cảnh hoang tàn, buồn tẻ, những đường phố vắng vẻ, ngôi nhà phủ bụi, những con người sống im lìm, không làm gì, không quan tâm đến vấn đề gì là những nét đặc trưng của không gian ngôi nhà, tỉnh lẻ trong truyện Chekhov.
Sống trong không gian ấy con người trở nên bất tài, bất lực, lười biếng và uể oải.