mở đầu cho một kiểu tư duy mới về hiện thực và con người, như các truyện Bức tranh, Người đàn bà trên chuyến tàu tốc hành, Cỏ lau, Phiên chợ Giát. Với Bức tranh, Nguyễn Minh Châu đã chính thức mở màn cho kiểu nhân vật “tự thú, sám hối” của văn học đổi mới; còn với Phiên chợ Giát người đọc đã thấy những dấu hiệu của cảm quan hậu hiện đại trong việc thể hiện thân phận của con người qua nhân vật lão Khúng. Ma Văn Kháng cũng gây ấn tượng cho người đọc khi cho ra đời các tập truyện Ngày đẹp trời, Trăng soi sân nhỏ và sau đó là Một mối tình si. Một mối tình si tiếp tục ghi nhận những nỗ lực tìm tòi của Ma Văn Kháng khi dấn thân vào mảng đề tài thế sự, khai thác những va đập của nền kinh tế thị trường với sự thống trị đầy quyền lực của đồng tiền.
Ngoài ra tác giả còn thâm nhập vào một miền đất mới khi đi sâu khám phá bản năng phồn thực của con người, đặc biệt là chú ý miêu tả vẻ đẹp cơ thể người phụ nữ gắn với bản năng tính dục của họ, đem lại sự mềm mại, hấp dẫn cho những trang viết. Sau nhiều tiểu thuyết có tiếng vang, Nguyễn Khải tiếp tục ghi dấu những thành công của mình ở thể loại truyện ngắn với giải thưởng của Hội Nhà văn Việt Nam năm 1998 cho Tập truyện ngắn và tạp văn. Truyện ngắn của Nguyễn Khải chủ yếu đề cập đến những chuyện thường ngày và những trăn trở trong chuyện nghề, chuyện đời. Sức lôi cuốn của truyện ngắn Nguyễn Khải là những phát hiện sắc sảo, tính luận đề, tính triết luận cộng với sự lôi cuốn của giọng kể nhẩn nha, hóm hỉnh mà có duyên.
Các gương mặt truyện ngắn của thế hệ tiếp theo xuất hiện ngay từ thời kỳ đầu của văn học đổi mới đã nhanh chóng thu hút được sự quan tâm của độc LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 15 giả tiêu biểu như: Nguyễn Huy Thiệp, Tạ Duy Anh, Phạm Ngọc Tiến, Nguyễn Quang Thiều, Nguyễn Quang Lập, Hồ Anh Thái, Ngô Tự Lập, Sương Nguyệt Minh, Phan Triều Hải. Truyện ngắn của các cây bút này là tiếng nói của một thế hệ nhà văn đã thật sự có những chuyển hướng trong tư duy với những khám phá mới về hiện thực và con người. Nguyễn Huy Thiệp xuất hiện đã lập tức tạo nên một “hiện tượng”. Nhà văn của miền sơn cước, nông thôn và đô thị đã thu hút một lượng lớn độc giả và cùng với nó là một “trào lưu” phê bình về các tác phẩm của ông.
Sự xuất hiện của Nguyễn Huy Thiệp đã mang lại một làn gió mới khiến cho giới sáng tác và phê bình tốn không ít giấy mực. Dù còn ý kiến trái triều nhưng khách quan có thể khẳng định Nguyễn Huy Thiệp xứng đáng là trong số các nhà văn viết truyện ngắn xuất sắc nhất của nền văn học Việt Nam từ sau đổi mới. Sau Nguyễn Huy Thiệp, Tạ Duy Anh cũng là cây bút gây được sự chú ý trong dư luận khi trình làng hai truyện ngắn nổi tiếng Bước qua lời nguyền và Xưa kia chị đẹp nhất làng. Với tập Bước qua lời nguyền, Tạ Duy Anh đã “báo hiệu một tấm lòng lớn, một tầm nhìn xa”.
Truyện của anh, dù viết dưới góc nhìn nào, cũng đều thể hiện sự trăn trở của nhà văn về số phận con người: số phận của người nông dân dưới áp lực của những thù hận, những u tối của cơ tầng văn hóa cổ hủ lạc hậu, bi kịch của con người do chiến tranh hay do hậu quả của căn bệnh hình thức, quan liêu, bệnh thành tích, giả dối. Với giọng văn da diết, nhức nhối và cách khai thác hiện thực từ chiều sâu nhân bản, truyện của Tạ Duy Anh là “tín hiệu của một dòng văn học mới, dòng văn học bước qua lời nguyền” (Hoàng Ngọc Hiến). Xuất hiện muộn hơn một chút nhưng cái tên Hồ Anh Thái lập tức gây được sự chú ý trên văn đàn khi các tập truyện ngắn Tự sự 265 ngày và Bốn lối vào nhà cười ra mắt bạn đọc. Đối tượng trong sáng tác của Hồ Anh Thái là cuộc sống thời mở cửa với những vấn đề của giới trí thức, sinh viên, công LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 16 chức nhà nước, của giới trẻ.
Sự xuống cấp trong nhân cách, lối sống, đạo lý, văn hóa của họ phần nào phản ánh sự xuống cấp của xã hội đương đại nhiều phức tạp và bất ổn. Tất cả những hệ lụy đó được nhà văn phô diễn trong một chất giọng khách quan, lạnh lùng, đậm chất trào phúng hài hước. Tiếp bước thế hệ của Nguyễn Huy Thiệp, Hồ Anh Thái là một loạt gương mặt cá tính ở thế hệ 7X, 8X như Nguyễn Ngọc Thuần, Nguyễn Ngọc Tư, Phạm Duy Nghĩa, Đỗ Bích Thúy, Phong Điệp, Đỗ Hoàng Diệu, Nguyễn Vĩnh Nguyên, Vũ Đình Giang, Phan Việt, Cấn Vân Khánh, Keng, Nguyễn Quỳnh Trang, Từ Nữ Triệu Vương, Nguyễn Thị Cẩm. và một số gương mặt mới xuất hiện trong các tác phẩm gần đây, mỗi người một dáng vẻ, một giọng điệu.
Đây thực sự là những gương mặt mà ngay ở những tác phẩm đầu tay đã tạo được ấn tượng bởi những lạ lẫm trong khám phá hiện thực, bởi những táo bạo trong cách phơi trải tâm hồn, với cách viết đầy ngẫu hứng luôn có sự kết hợp giữa tài năng thiên bẩm và vốn tri thức văn hóa mới mẻ. Con đường đi của truyện ngắn Việt Nam còn đang ở phía trước, sẽ lại còn nhiều thế hệ cầm bút mới kế tiếp. Ghi nhận thành tựu của văn học đổi mới cũng là khẳng định sự đóng góp lớn lao và sự lớn mạnh không ngừng của đội ngũ những người cầm bút. Một sự lớn mạnh dự báo những tín hiệu tốt lành với nhiều bứt phá cho một nền văn học tương lai.
Thành tựu và hạn chế 1. Thành tựu Ở thời đại văn học nào thì truyện ngắn cũng là thể loại xung kích và tiên phong. Ví dụ giai đoạn 1930 – 1945 trước khi có tiểu thuyết Sống mòn thì Nam Cao đã gây tiếng vang trên văn đàn với một loạt truyện ngắn xuất sắc như Chí Phèo, Lang Rận, Nước mắt, Dì Hảo. Với Nguyễn Công Hoan cũng thế, trước khi ông viết bước đường cùng thì hàng trăm truyện ngắn của nhà văn đã ra đời, làm xôn xao dư luận lúc bấy giờ như Kép Tư Bền, Báo hiếu trả nghĩa cha – Báo hiếu trả nghĩa mẹ, Tinh thần thể dục.
Và xét kỹ trào lưu văn LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 17 học cách mạng thì truyện kí Nguyễn Ái Quốc cũng là nguồn khởi đầu của nó. Từ những năm 20 của thế kỉ XX như Lời than vãn của hai bà Trưng, Vi hành, Những trò lố hay là Va – ren và Phan Bội Châu. Ở giai đoạn văn học sử thi cách mạng 1945- 1975, trước khi có tiểu thuyết đồ sộ ra đời các nhà văn đều luyện bút bằng truyện ngắn và kí văn học. Ta được đọc Nhật kí ở rừng của Nam Cao; Một lần đến với thủ đô của Trần Đăng, Vợ chồng A Phủ của Tô Hoài.
Nhưng chưa bao giờ truyện ngắn Việt Nam lại bùng nổ với nhiều khuynh hướng sáng tác, nhiều cá tính sáng tạo độc đáo và sự đa dạng về bút pháp nghệ thuật đến thế như truyện ngắn Việt Nam đương đại hôm nay. Điều đó chứng tỏ văn học Việt Nam hiện đại đã chuyển từ tính đơn thanh sang tính đa thanh, lá cờ dân chủ đã được ngọn gió đổi mới thổi mạnh và hiện diện không chỉ trong đội ngũ sáng tác mà cả trong đời sống văn học nước nhà. Không còn “những vùng cấm” trong sáng tác, không cần phải tiết chế khi miêu tả sự mất mát, hi sinh trong chiến tranh. Vấn đề tình yêu, tình dục không còn là điều cấm kị và chỉ được miêu tả một chiều bằng cảm hứng lãng mạn như trước.
Tất cả đã được miêu tả một cách trần trụi, mổ xẻ tận cùng cái mảnh đất hiện thực có cả chất thơ bằng chất văn xuôi, có cả vẻ đẹp hiện thực, trữ tình và sự gai góc, bề bộn đến khủng khiếp của nó. Chưa bao giờ truyện ngắn Việt Nam lại có tinh thần dân chủ, đổi mới nhìn thẳng vào hiện thức để phản ánh sự thật đa chiều, sâu sắc như thế. Ví dụ như Nguyễn Huy Thiệp với Tướng về hưu đã khắc họa người anh hùng trong chiến tranh đã “lạc thời” để trở thành người anh hùng bi kịch ở hậu chiến như thế nào. Và sau truyện ngắn này cảm hứng chủ đạo ấy được tiếp nối bằng hàng loạt tiểu thuyết Chu Lai như Ăn mày dĩ vãng, Ba lần và một lần, Phố.
Bằng truyện ngắn của Tạ Duy Anh, Trung Trung Đỉnh, Sương Nguyệt Minh. Xuất hiện từ rất sớm các cây bút trẻ ngay từ những truyện ngắn ban đầu đã hình thành một cá tính sáng tạo độc đáo, thậm trí một phong cách riêng đó là Nguyễn Bình Phương với một loạt truyện ngắn, tiểu thuyết ngay từ khi xuất hiên đã đánh dấu sự hiện diện của một tài năng độc đáo và nói như LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 18 Nguyễn Tuân là “không giống ai và không để ai giống mình” như các tác phẩm tiểu thuyết Tàn đen đốm đỏ, Những đứa trẻ chết già, Người đi vắng, Ngồi, Thoạt kỳ thủy,. Đó là Tạ Duy Anh với Bước qua lời nguyền, Nguyễn Ngọc Tư với Cánh đồng bất tận, Bảo Ninh với Thân phận tình yêu. Khi xã hội Việt Nam hiện nay có sự phân hóa sâu sắc bởi quá trình đô thị hóa, sự cách biệt về kinh tế - văn hóa ngày càng lớn hơn của những nhóm người ở những vị trí khác nhau, những khu vực địa lí khác nhau đã hình thành nên một hệ thống thị hiếu thẩm mĩ ở trạng thái “động” và “mở”.
Nó không chỉ phong phú đa dạng khác biệt nhau ghê gớm mà còn luôn ở trạng thái chuyển động và giao thao không ngừng để ảnh hưởng lẫn nhau và đổi mới cho nhau. Sự pha tạp và vận động, biến đổi nhanh chóng đến không ngờ về thị hiếu thẩm mĩ của độc giả bạn đọc hôm nay đã thay thế cho sự thuần nhất ổn định về thị hiếu thẩm mĩ ở giai đoạn 1945 – 1975, với những công chúng văn học có một hệ thống “động” và “mở” như thế thì tất yếu phải có những sản phẩm văn học phù hợp với nó. Văn học Việt Nam hiện đại nói chung, truyện ngắn văn học Việt Nam hiện đại đã đáp ứng nhu cầu thẩm mĩ của độc giả. Bởi mọi độc giả văn học ở trình độ tiếp nhận khác nhau đều có thể tìm được “món ăn tinh thần” phù hợp với mình trong thị trường sách hôm nay.