MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Trong xã hội hiện nay, tuổi thọ của con người ngày càng được nâng cao, không chỉ do được chăm sóc tốt về sức khỏe, được cung ứng đầy đủ về điều kiện vật chất mà cả ở mặt tinh thần cũng được quan tâm hơn. Không nằm ngoài sự phát triển chung ấy, tỉ lệ người cao tuổi ở Việt Nam cũng ngày càng tăng lên và các vấn đề về người cao tuổi cũng được các nhà khoa học nghiên cứu. Gần đây, các nghiên cứu về người cao tuổi được các nhà khoa học trong và ngoài nước nghiên cứu nhằm mục đích nâng cao chất lượng sống về cả vật chất và tinh thần cho người cao tuổi.
Tuy nhiên, các nghiên cứu về người cao tuổi hầu hết tiếp cận từ góc độ xã hội học nhiều hơn là tâm lý học. Những nghiên cứu hướng tới việc nâng cao đời sống tinh thần của người cao tuổi, hay nói cách khác là quan tâm đến tâm lý của người cao tuổi ở Việt Nam còn chưa nhiều. Một trong những biểu hiện cơ bản về tâm lý con người đó chính là qua giao tiếp. Khi nghiên cứu về người cao tuổi, quan tâm về vấn đề giao tiếp là một trong những hướng tiếp cận đến đời sống tâm lý của họ.
Bởi vì, giao tiếp là một điều kiện tất yếu không thể thiếu được trong hoạt động của con người, cùng với hoạt động, giao tiếp đã trở thành một phương thức tồn tại của xã hội loài người. Nhu cầu giao tiếp là một trong những nhu cầu không thể thiếu của con người nói chung và người cao tuổi nói riêng. Ở Việt Nam, nghiên cứu về tâm lý của người cao tuổi nói chung và đặc điểm giao tiếp của người cao tuổi nói riêng cũng đã có nhưng chưa nhiều. Xã hội ngày càng hiện đại cũng làm thay đổi nhiều trong đời sống của người cao tuổi.
Người cao tuổi có nhiều lựa chọn hơn trong việc lựa chọn nơi an dưỡng, chăm sóc sức khỏe. Hiện nay, các mô hình trung tâm chăm sóc, trung tâm dưỡng lão được nghiên cứu xây dựng và đi vào hoạt động nhằm đáp ứng nhu cầu của xã hội, của cộng đồng và của bản thân những người cao tuổi có nhu cầu. Nghiên cứu về đời sống tâm lý nói chung hay đặc điểm giao tiếp của người cao tuổi sinh hoạt và sống tại các trung tâm dưỡng lão là cần thiết và góp phần nâng cao giá trị cho đời sống tinh thần của người cao tuổi, giúp các bên liên 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com quan trong mối quan hệ với người cao tuổi (trung tâm dưỡng lão, con cháu, gia đình…) có cách ứng xử phù hợp, phát triển chất lượng cuộc sống của người cao tuổi. Nghiên cứu về đặc điểm giao tiếp của người cao tuổi ngoài việc nhằm nâng cao giá trị cho đời sống tinh thần của họ, còn thể hiện sự đền đáp công lao nuôi dưỡng thế hệ trẻ thành tài, tư tưởng “uống nước nhớ nguồn” của dân tộc Việt Nam, là nét đẹp của xã hội, cộng đồng văn minh.
Từ những lý do trên, chúng tôi lựa chọn hƣớng nghiên cứu về ngƣời cao tuổi với đề tài: “Đặc điểm giao tiếp của người cao tuổi tại trung tâm dưỡng lão ở Thành phố Hà Nội”. Mục đích nghiên cứu Nghiên cứu một số đặc điểm giao tiếp của người cao tuổi tại trung tâm dưỡng lão trên địa bàn Thành phố Hà Nội, những yếu tố ảnh hưởng đến đặc điểm giao tiếp người cao tuổi; Trên cơ sở đó đề xuất một số khuyến nghị nhằm nâng cao hiệu quả giao tiếp, nâng cao đời sống tinh thần của người cao tuổi sống tại trung tâm dưỡng lão. Đối tƣợng nghiên cứu Một số biểu hiện về giao tiếp của người cao tuổi tại trung tâm dưỡng lão trên địa bàn thành phố Hà Nội. Khách thể nghiên cứu Khách thể nghiên cứu gồm: 150 người cao tuổi sống tại một số trung tâm dưỡng lão trên địa bàn thành phố Hà Nội.
Giả thuyết khoa học 5. Người cao tuổi ở trung tâm dưỡng lão có một số đặc điểm giao tiếp riêng: nhu cầu giao tiếp của người cao tuổi không cao; đối tượng giao tiếp của người cao tuổi tại trung tâm dưỡng lão chủ yếu là nhân viên y tế ở trung tâm và bạn cùng trung tâm, nội dung giao tiếp phong phú, đa dạng về các vấn đề trong xã hội, gia đình, tình cảm cá nhân nhưng chủ yếu là xã hội: về sức khoẻ, thời sự…; hình thức giao tiếp không phong phú. 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Có nhiều yếu tố ảnh hưởng đến đặc điểm giao tiếp của người cao tuổi tại trung tâm dưỡng lão ở thành phố Hà Nôi.
Trong đó, mối quan hệ giữa người cao tuổi với cán bộ y tế và bạn bè cùng trung tâm dưỡng lão, tính cách (hướng nội, hướng ngoại), hoàn cảnh gia đình của người cao tuổi là những yếu tố tác động mạnh mẽ nhất đến đặc điểm giao tiếp của người cao tuổi tại trung tâm dưỡng lão ở thành phố Hà Nội. Nhiệm vụ nghiên cứu 6. Hệ thống hóa một số cơ sở lý luận nghiên cứu về giao tiếp của người cao tuổi: khái niệm giao tiếp, một số đặc điểm giao tiếp của người cao tuổi tại trung tâm dưỡng lão, các yếu tố đến đặc điểm giao tiếp của người cao tuổi tại trung tâm dưỡng lão. Chỉ ra biểu hiện đặc điểm giao tiếp của người cao tuổi tại trung tâm dưỡng lão và phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến đặc điểm giao tiếp của người cao tuổi sống tại trung tâm dưỡng lão ở Hà Nội.
Đề xuất một số khuyến nghị nhằm nâng cao hiệu quả giao tiếp, nâng cao đời sống tinh thần của người cao tuổi sống tại trung tâm dưỡng lão ở Hà Nội. Giới hạn phạm vi nghiên cứu 7. Giới hạn về nội dung nghiên cứu - Quá trình giao tiếp có nhiều đặc điểm, luận văn chỉ tập trung nghiên cứu về một số khía cạnh cơ bản của giao tiếp của người cao tuổi ở trung tâm dưỡng lão như: nhu cầu giao tiếp, nội dung giao tiếp, đối tượng giao tiếp và đặc điểm sử dụng phương tiện giao tiếp của người cao tuổi tại trung tâm dưỡng lão. - Lựa chọn một số yếu tố ảnh hưởng đến đặc điểm giao tiếp của người cao tuổi sống tại trung tâm dưỡng lão, đó là các yếu tố: tính cách cá nhân của người cao tuổi và yếu tố xã hội (mối quan hệ tại trung tâm dưỡng lão của người cao tuổi) 7.
Giới hạn về khách thể và địa bàn nghiên cứu Trong điều kiện thời gian và điều kiện nghiên cứu có hạn, luận văn chỉ tiến hành nghiên cứu 150 khách thể là người cao tuổi sống tại một số trung tâm dưỡng lão trên địa bàn Thành phố Hà Nội: Trung tâm chăm sóc người cao tuổi Bách Niên Thiên Đức; Trung tâm chăm sóc người cao tuổi Tuyết Thái; Trung tâm bảo trợ xã hội số 3 – Tây Mỗ; Trung tâm bảo trợ xã hội số 4 – Ba Vì, Trung 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com tâm chăm sóc sức khoẻ người cao tuổi Hà Nội. Đây là những người cao tuổi còn sứa khoẻ và tinh thần minh mẫn. Phƣơng ph p nghiên cứu 8. Phương pháp tiếp cận: - Phương pháp tiếp cận tâm lý học xã hội: Người cao tuổi sống tại trung tâm dưỡng lão có các mối quan hệ xã hội thông qua giao tiếp.
Giao tiếp được các ngành tâm lý học xã hội, xã hội học, công tác xã hội … nghiên cứu. Vì thế khi nghiên cứu đặc điểm giao tiếp của NCT tại trung tâm dưỡng lão cần phải xem xét trong mối quan hệ xã hội của họ trong nhóm những người cao tuổi trong trung tâm. - Phương pháp tiếp cận hoạt động và giao tiếp: Sống trong cộng đồng và xã hội, chủ thể nào cũng có nhu cầu giao tiếp. Đây là nhu cầu xã hội cơ bản của con người trong các mối quan hệ xã hội.
Giao tiếp là hoạt động xác lập và vận hành mối quan hệ giữa người – người, hiện thực hoá các quan hệ xã hội giữa chủ thể này với chủ thể khác. Người cao tuổi tại trung tâm dưỡng lão là sống trong một nhóm xã hội. Do đó, muốn nghiên cứu đặc điểm giao tiếp của người cao tuổi tại trung tâm dưỡng lão phải nghiên cứu thông qua các hoạt động của họ trong trung tâm dưỡng lão và trong mối quan hệ của họ với những người cao tuổi khác tại trung tâm, với nhân viên y tế và cán bộ quản lý trung tâm. Các phương pháp nghiên cứu cụ thể 8.
Nhóm các phương pháp nghiên cứu lý luận - Phương pháp nghiên cứu tài liệu - Phương pháp chuyên gia 8. Nhóm các phương pháp nghiên cứu thực tiễn - Phương pháp điều tra bằng bảng hỏi - Phương pháp phỏng vấn sâu - Phương pháp quan sát - Phương pháp nghiên cứu trường hợp - Phương pháp xử lý số liệu bằng thống kê toán học 9. Đóng góp mới của đề tài 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Làm rõ lý luận về giao tiếp, đặc điểm giao tiếp, đặc điểm giao tiếp của người cao tuổi tại trung tâm dưỡng lão và các cấu thành như: đối tượng giao tiếp, nhu cầu giao tiếp, nội dung giao tiếp, hình thức giao tiếp và một số yếu tố chủ quan và khách quan ảnh hưởng đến đặc điểm giao tiếp của người cao tuổi tại trung tâm dưỡng lão cũng quan điểm lý luận về việc đề xuất một số khuyến nghị tăng cường giao tiếp cho người cao tuổi ở trung tâm dưỡng lão. Những kết quả nghiên cứu này góp phần bổ sung thêm lý luận về giao tiếp nói chung và giao tiếp của người cao tuổi nói riêng.
10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Chƣơng 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Tổng quan nghiên cứu đặc điểm giao tiếp của ngƣời cao tuổi 1. Những nghiên cứu nước ngoài 1. Những nghiên cứu về giao tiếp ở nước ngoài Trong Tâm lý học, giao tiếp được xem là một vấn đề cơ bản.
Ngay từ thế kỉ XIX đã có một số nhà triết học như L.Mác…quan tâm đến vấn đề GT, đến thế kỉ XX vấn đề GT được các nhà triết học, xã hội học và tâm lý học quan tâm nghiên cứu. Giao tiếp là vấn đề được nhiều tác giả nghiên cứu trong khoa học nói chung và tâm lý học nói riêng. Trên bình diện triết học, từ thời cổ đại, nhà triết học Socat (470 - 399tr. CN) và Platon (428 - 347 Tr.
CN) đã coi đối thoại như là sự giao tiếp trí tuệ, phản ánh các mối quan hệ giữa con người với con người. Đây là tư tưởng đầu tiên, đơn giản về GT.