Chương 1 CÔNG UỚC LA HAY 1993 VỀ BẢO VỆ TRẺ EM VÀ HỢP TÁC QUỐC TẾ TRONG LĨNH VỰC NUÔI CON NUÔI 1. Khái quát chung về công ước Lahay 1993 Năm 1965, Ủy ban Công ước Lahay đã tiến hành thảo luận với một số quốc gia và thông qua Công ước năm 1965 quy định về thẩm quyền, luật áp dụng và việc công nhận các văn bản pháp luật liên quan đến con nuôi. Việc thông qua Công ước 1965 đã góp phần quan trọng giải quyết vấn đề nuôi con nuôi giữa các nước, thống nhất về nguyên tắc giải quyết nuôi con nuôi. Đây cũng là Công ước đầu tiên của Liên Hợp Quốc trong lĩnh vực bảo vệ trẻ em và hợp tác trong lĩnh vực nuôi con nuôi giữa các nước.
Trong hơn 20 năm kể từ ngày Công ước 1965 được thông qua, hàng triệu trẻ em đã tìm được mái ấm, được chăm sóc và yêu thương trong môi trường gia đình, được học hành và quan trọng nhất là quyền của những trẻ em này được các quốc gia thành viên công nhận và đảm bảo thực hiện. Tuy nhiên, vì là Công ước đầu tiên trong lĩnh vực rất quan trọng mang tính toàn cầu, trong quá trình soạn thảo còn nhiều điểm chưa đạt được sự đồng thuận cao của các quốc gia thành viên đặc biệt là các Nước gốc và kết quả là số lượng các quốc gia thành viên không đông. Sau một thời gian thực hiện, Công ước Lahay 1965 đã thể hiện nhiều điểm bất cập. Bên cạnh đó, vào những năm cuối của thập kỷ bảy mươi của thế kỷ 20, khi có hiện tượng nhiều trẻ em ở một số nước nghèo đã bị mang ra nước ngoài bán dưới hình thức con nuôi.
Xuất phát từ tình hình thực tế đã diễn ra ở một số quốc gia trong đó có nhiều trẻ em không được bảo vệ, thậm chí bị coi như một món hàng buôn bán từ quốc gia này sang quốc gia khác phục vụ cho nhiều mục đích thông qua sự trung gian của một số tổ chức hay cá nhân, vấn 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com đề con nuôi quốc tế đang từ chỗ là một biện pháp mang tính phúc lợi xã hội và nhân đạo nhằm giúp trẻ em cần được bảo vệ và chăm sóc đặc biệt đã bị lợi dụng, trong nhiều trường hợp thành một hoạt động mang tính vụ lợi trong đó trẻ em bị coi là một thứ hàng hóa bị mua đi bán lại. Trước thực trạng đó, Hội nghị La Hay về tư pháp quốc tế bao gồm 37 nước tham gia, hoạt động với mục đích “thống nhất hóa tiến bộ những quy phạm của tư pháp quốc tế”, tại kỳ họp lần thứ XXII Hội nghị La Hay ( từ 10 – 29/5/1993), các đại biểu của 66 nước tham gia, trong đó có Việt Nam ( Việt Nam tham gia với tư cách là khách mời của nước chủ nhà Hà Lan) đã nhất trí thông qua và ký văn kiện cuối cùng về nội dung công ước Lahay về Bảo vệ trẻ em và hợp tác quốc tế trong lĩnh vực con nuôi. Công ước Lahay số 33 về Bảo vệ trẻ em và hợp tác giữa các nước về nuôi con nuôi nước ngoài đã được thông qua ngày 29-5-1993 và có hiệu lực từ ngày 1-5-1995 (Gọi là công ước Lahay 1993). Hiện Công ước có 75 quốc gia thành viên.
Đây là một Công ước mở, theo đó bất kì một quốc gia nào cũng có thể trở thành thành viên của Công ước với điều kiện đại diện của quốc gia đó đã tham dự ít nhất hai kì họp của Hội nghị Lahay và có đơn xin trở thành thành viên của Công ước. Công ước Lahay 1993 là một tài liệu pháp lý quan trọng cho trẻ em, gia đình sinh ra các em và những người nhận con nuôi nước ngoài. Công ước quy định các nghĩa vụ của các cơ quan có thẩm quyền của nước cho con nuôi và các nước nhận con nuôi. Công ước này nhằm đảm bảo tính đạo đức mà minh bạch của quá trình cho và nhận con nuôi.
Việc tham gia Công ước Lahay 1993 sẽ mang lại những lợi ích tích cực cho các quốc gia thành viên. Xem xét lợi ích kinh tế của việc tham gia Công ước về một lĩnh vực chủ yếu mang tính chất xã hội như nuôi con nuôi quốc tế dường như là điều 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com không tưởng. Mặc dù Công ước không mang lại lợi ích kinh tế trực tiếp cho các bên trong quan hệ nuôi con nuôi quốc tế, nhưng có thể tìm thấy những lợi ích nhất định cho các quốc gia thành viên: đó là với một chi phí nhỏ cho việc đáp ứng các yêu cầu cần thiết của việc tham gia, quốc gia thành viên có thể tiết kiệm một khoản kinh phí lớn cho việc tạo dựng khuôn khổ pháp lý quốc tế khá hoàn thiện và có phạm vi ảnh hưởng rộng hiệu chỉnh lĩnh vực này - ví như tiết kiệm kinh phí trong đàm phán, ký kết từng điều ước song phương đơn lẻ. Lợi ích về khía cạnh xã hội là thực sự nổi bật khi xem xét việc tham gia Công ước La hay 1993.
Cụ thể là việc gia nhập Công ước La hay 1993 sẽ giúp tạo dựng một cách tốt nhất cuộc sống riêng (về vật chất lẫn tinh thần) của những đứa trẻ gặp phải hoàn cảnh khó khăn (như tàn tật, mất năng lực hành vi dân sự, mắc bệnh hiểm nghèo. Cũng không thể không nhắc đến khía cạnh bảo vệ quyền con người từ việc gia nhập Công ước. Quyền con người là một vấn đề mang tính trọng yếu, được đề cao trên phạm vi toàn cầu. Như thế, việc đảm bảo cho những đứa trẻ có được điều kiện sống tốt, có được nơi che chở, giáo dưỡng cũng là một đòi hỏi thiết yếu của quyền con người.
Tham gia Công ước - với một khuôn khổ pháp lý điều chỉnh hợp lý - sẽ góp phần tích cực vào công cuộc bảo vệ quyền con người. Nội dung cơ bản của Công ước Lahay 1993 Công ước Lahay 1993 gồm Lời nói đầu, 7 chương, 48 điều, với các nội dung chính quy định về các vấn đề như điều kiện nhận nuôi con nuôi giữa các nước; Cơ quan Trung ương có thẩm quyền và các tổ chức được chỉ định hoạt động trong lĩnh vực nuôi con nuôi; Yêu cầu về thủ tục cho và nhận con nuôi nước ngoài; Công nhận việc nuôi con nuôi và hệ quả pháp lý của việc nuôi con nuôi; Những quy định chung nhất áp dụng cho mọi quốc gia thành viên (đặc biệt với những nước có thể chế liên bang hoặc chính trị đặc biệt). 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Những nguyên tắc cơ bản của Công ước Lahay 1993 Công ước Lahay 1993 có những nguyên tắc cơ bản sau đây (là những nguyên tắc có giá trị bắt buộc – jus cogens – đối với mọi quốc gia thành viên; pháp luật trong nước không được trái với những nguyên tắc này): - Bất cứ biện pháp nào tiến hành để bảo vệ trẻ em phải vì lợi ích tốt nhất của trẻ em và thúc đẩy thực hiện quyền trẻ em.
- Tôn trọng quyền ưu tiên của trẻ em là được cha mẹ đẻ chăm sóc. - Nếu trẻ em vì một lý do nào đó mà không được cha mẹ đẻ chăm sóc, thì cơ quan, tổ chức có thẩm quyền phải chịu trách nhiệm bảo vệ trẻ em, phải xem xét tất cả những giải pháp chăm sóc lâu dài khác nhau để giúp trẻ em có mái ấm gia đình, kể cả bằng những biện pháp thay thế như con nuôi, giám hộ hoặc được chăm sóc ở trung tâm nuôi dưỡng. - Việc nuôi con nuôi phải làm phát sinh quan hệ lâu dài giữa cha mẹ và con. - Chỉ cho phép việc nhận nuôi trẻ em ngoài gia đình ruột thịt của các em khi không thể tìm thấy một nơi phù hợp.
- Ưu tiên cho trẻ em làm con nuôi trong nước, việc cho trẻ em làm con nuôi nước ngoài phải là giải pháp cuối cùng sau khi đã chắc chắn không thể tìm được gia đình thay thế ở Nước gốc của trẻ. - Không được coi việc nuôi con nuôi là một nguồn thu lợi bất minh, việc lạm dụng và buôn bán trẻ em cần được xử lý nghiêm minh. Như vậy Công ước Lahay 1993 đã đề cập đến hàng loạt các nguyên tắc nhằm bảo vệ trẻ em và bảo đảm các quyền, lợi ích tốt nhất cho trẻ em, kể cả việc nuôi con nuôi. Đây là những nguyên tắc quan trọng, có tính quyết định đối với việc nuôi con nuôi nước ngoài có được công nhận hay không.
Bởi nếu quyết định cho nuôi con nuôi không được công nhận ở nước ngoài, thì việc tạo ra cơ chế bảo vệ trẻ em và hình thành hệ thống hợp tác giữa các nước sẽ 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com không có tác dụng gì. Do đó, mục tiêu của Công ước không chỉ đơn thuần là “thúc đẩy” mà còn là “đảm bảo” cho việc công nhận nuôi con nuôi đó. Vấn đề quốc tịch của các bên cũng không được coi là cơ sở để quyết định phạm vi áp dụng của Công ước, không phải là rào cản trong vấn đề nuôi con nuôi giữa các nước. Điều kiện của người xin con nuôi và của trẻ em được nhận làm con nuôi Công ước Lahay 1993 quy định trẻ em được nhận làm con nuôi và cha mẹ nuôi phải thường trú ở các nước khác nhau.
Công ước không áp dụng đối với trường hợp trẻ em thường trú ở một quốc gia thành viên và cha mẹ nuôi thường trú ở một quốc gia không phải là thành viên và ngược lại. Công ước chỉ áp dụng cho việc nuôi con nuôi với một cặp vợ chồng khác giới hoặc một người đã hoặc chưa kết hôn. Công ước chỉ áp dụng đối với trường hợp nuôi con nuôi làm phát sinh mối quan hệ cha mẹ và con, không phụ thuộc vào việc quan hệ pháp lý của trẻ em với cha mẹ đẻ đã chấm dứt hay chưa. Công ước không áp dụng đối với trường hợp nuôi con nuôi đơn giản (về mặt hình thức) mà không phát sinh quan hệ giữa cha mẹ và con.
Công ước chỉ áp dụng cho việc nuôi con nuôi đối với trẻ em dưới 18 tuổi. Thành lập Cơ quan Trung ương về con nuôi quốc tế Công ước Lahay 1993 có yêu cầu các quốc gia thành viên phải lập một cơ quan có thẩm quyền ở cấp Trung ương về vấn đề con nuôi quốc tế, cả ở Nước nhận và Nước gốc, nhằm tạo điều kiện cho việc trao đổi thông tin và giải quyết các vấn đề phát sinh.