đặt vấn đề về con người. Văn học thế giới thế kỷ XX qua sáng tác của F. Grillet đã mở ra một nhận thức 13 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com mới về con người: con người bị tha hóa, cô đơn và sa vào khủng hoảng tinh thần triền miên, bị buộc chặt với hoàn cảnh không sao dẫy dụa được. Con người, với bao mâu thuẫn phức tạp đang lo âu trước các hiểm họa của xã hội hậu công nghiệp, của những mối quan hệ xa lạ và thù nghịch.
Trong cái thời hiện đại nhiều bất trắc, chủ nghĩa nhân văn của thế kỷ XX và XXI sẽ tính đến cả tính phi nhân của con người. Tức là trong con người phần động vật cũng như phần thần thánh, đều có nguy cơ bị phát điên, nguy cơ trở nên thái quá, trở thành dã man. Nói như Francois Lyotard, cái phi nhân là một sức mạnh hủy diệt vượt quá khả năng kiểm soát của cá nhân con người, một cái “không thể trình bày được” tràn trề trong suy tư. Qua những tác phẩm của Proust, Kafke, Melville mối bận tâm về con người được văn học khoác cho nó nhiều màu sắc, trong đó biểu hiện của cái phi nhân là sự lo lắng về chính bản thể con người.
Xã hội hiện đại luôn đầy rẫy những điều nghịch lý bóp nghẹt con người, nó đẩy con người đến sự chuyển đổi mong manh giữa cực người và cực thú. Do đó “con người không bao giờ cũng cứ là vô cùng, chứa đầy những điều đã biết và chưa biết, những tất nhiên và ngẫu nhiên, những hợp lý và phi lý; và con người trong sự sinh tồn của mình bao giờ cũng chứa nhiều phương án, nhiều khả năng, vừa xây dựng vừa phá hoại, vừa lạc quan vừa yếm thế, vừa đầy sức mạnh vừa hết sức mong manh, bé nhỏ” [175;132]. Rõ ràng vấn đề con người giữ vị trí trung tâm của mọi khoa học, là vấn đề cốt lõi của các lý luận xã hội và nhân văn, kinh tế, quản lý… Trong văn học con người là điểm xuất phát, đồng thời cũng là đích cuối cùng của mọi sáng tạo. Toàn bộ thế giới nghệ thuật trong văn học bộc lộ một quan niệm thẩm mỹ về con người.
Một tác phẩm văn học có thể không có nhân vật người nhưng nó luôn phải là câu chuyện về cõi nhân sinh. Có như vậy, văn học mới làm cho con người lương thiện hơn, nhân ái hơn và cũng làm cho con người đa dạng, phong phú, từng trải và hiểu biết hơn. 14 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail. Quan niệm nghệ thuật về con người - một phạm trù thi pháp học Quan niệm là một điều cốt lõi của sáng tạo nghệ thuật.
Phải có một quan niệm, nhà văn mới có thể lựa chọn, khái quát, nhào nặn, tạo ra hình tượng nghệ thuật, thậm chí có thể biến đổi hình dạng sự vật hoặc miêu tả “không chính xác” về đời sống. Likhachiev, quan niệm nghệ thuật gắn với sự miêu tả con người, cái nhìn nghệ thuật về con người trong sự miêu tả đó. Cho nên quan niệm nghệ thuật về con người như là cơ sở trung tâm đưa văn học vào đúng quỹ đạo “nhân học” của nó. Nói quan niệm nghệ thuật là nói tới “phạm trù về các chỉnh thể nghệ thuật, là công cụ để tư duy về các hiện tượng nghệ thuật như những chỉnh thể” [237;126].
Trong đó, quan niệm nghệ thuật về con người có một cách hiểu chung mang tính chất phổ biến, đó là “sự lý giải, cắt nghĩa sự cảm thấy con người đã được hóa thân thành các nguyên tắc, phương tiện, biện pháp hình thức thể hiện con người trong văn học” [239;59]. Chừng nào chưa có sự đổi mới trong quan niệm nghệ thuật về con người thì sự tái hiện các hiện tượng đời sống khác nhau chỉ có ý nghĩa mở rộng về lượng trên cùng một chiều sâu. Điều này chứng tỏ sự phát triển của tư duy nghệ thuật phải song hành cùng sự mở rộng, đào sâu các giới hạn trong quan niệm nghệ thuật về con người. Một khi đã là đối tượng của văn học, con người phải được nhìn nhận như một nhân cách đích thực và toàn vẹn, được soi ngắm từ nhiều mối quan hệ, được thừa nhận ở mọi giá trị liên quan tới nó.
Vì vậy quan niệm nghệ thuật về con người trong văn học cũng sẽ khác với quan niệm về con người trong các hình thái ý thức xã hội khác. Triết học luôn giải quyết vấn đề bản chất của con người, xem xét vị trí và vai trò của con người đối với thế giới như thế nào. Khổng Tử, Lão Tử, Mạnh Tử… xem xét tính đa dạng và phong phú về vấn đề con người được đặt trong mối quan hệ với chính trị, đạo đức. Trong khi đó triết học phương Tây, ở Hy Lạp cổ đại, con người được xem là điểm khởi đầu của tư duy triết học.
15 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Con người và thế giới xung quanh là tấm gương phản chiếu lẫn nhau. Đến thời Phục Hưng con người mới được nhìn nhận như một thực thể cá thể. Sang triết học cổ điển Đức, Hegel đã khẳng định vai trò chủ thể của con người đối với lịch sử, đồng thời là kết quả của sự phát triển lịch sử. Còn Fuerbach đã xem con người là kết quả của sự phát triển của thế giới tự nhiên.
Sau này Marx - Engles đã khẳng định con người hiện thực là sự thống nhất giữa yếu tố sinh học và yếu tố xã hội. Chính những lý giải về con người của triết học theo quan điểm nhận thức đã giúp văn học có cơ sở để cắt nghĩa con người thông qua cái nhìn bằng nghệ thuật. Con người cũng là đối tượng mang tính chủ thể thẩm mỹ của mỹ học. Đó là những con người xã hội có khả năng thưởng thức, đánh giá và sáng tạo thẩm mỹ.
Thông thường mỹ học nhìn nhận con người với giá trị của những phạm trù thuộc về cái đẹp, ứng với thị hiếu thẩm mỹ hoặc lĩnh vực của sự phán đoán thẩm mỹ từng thời kỳ, từng giai đoạn. Ngược lại, đạo đức học nhìn con người trong sự thể hiện với các chuẩn mực, lấy những lời nói việc làm, hành động của con người theo khung của nguyên tắc xử thế. Văn học không quy mọi tính cách con người vào những chuẩn mực đạo đức một cách trọn vẹn. Điều này cũng có nghĩa, mọi chuẩn mực của con người trong văn học, được xây dựng từ những tình huống đơn giản đến phức tạp, nhằm bộc lộ tính cách, dựa trên những lập trường xã hội khác nhau, với tiêu chí lý giải các dạng thức quan hệ xã hội của con người trong tính toàn vẹn.
Còn tôn giáo lại là một ý chỉ tối cao đối với con người, nó lấy đức tin đôi khi là sự chi phối con người để tồn tại và phát triển. Tôn giáo tự xem mình như một tư tưởng chỉ đường cho ý thức của con người, buộc con người tin vào thế giới siêu phàm có thực. Mặt khác, tôn giáo xem con người là đối tượng để an ủi, chia sẻ tình yêu thương bằng đức tin và niềm tin. Nếu chính trị đề cao vai trò con người trong lịch sử xã hội, đặt trong thế tương quan với xu thế phát triển của lịch sử, xã hội, giai cấp, tầng lớp… thì văn học lấy con 16 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com người làm đối tượng phản ánh, khám phá, nhận thức và phục vụ cho chính con người bằng nghệ thuật ngôn từ.
Vì thế văn học luôn nhìn con người như một chỉnh thể sinh động, toàn vẹn trong các quan hệ đời sống. Miêu tả hiện thực nhưng hiện thực đó phát triển thế nào lại dựa vào các bình diện quan hệ đời sống xã hội của con người thể hiện trong đó. Như vậy, con người trong văn học được xem như là trung tâm giá trị, trung tâm đánh giá, kết tinh của các kinh nghiệm quan hệ. Văn học khi cắt nghĩa về con người đã có một cách nhìn riêng, cách chiếm lĩnh riêng.
Con người được văn học phản ánh sinh động, có chiều sâu mang tính toàn vẹn giàu sắc thái thẩm mỹ ở cả tầm vi mô lẫn vĩ mô trong đó có cả những khía cạnh mà khoa học, lịch sử, tôn giáo, triết học ít quan tâm. Khi nghiên cứu quan niệm nghệ thuật về con người trong tác phẩm văn học, chúng ta cũng thấy điểm nhìn khác nhau về con người của các nhà văn trong từng giai đoạn, từng thời kỳ. Trong thực tế sáng tác và tiếp nhận văn học, người sáng tác có cách giải mã con người theo ý đồ riêng mình, người tiếp nhận cũng đã dễ dàng nhận ra. Bởi vì, những thay đổi trong quan niệm nghệ thuật qua các chặng đường sáng tác văn học, thể hiện ý thức của nhà văn về việc miêu tả con người, cho thấy sự biến đổi mô hình nghệ thuật về con người, được người nghệ sĩ cụ thể hóa trong các kiểu nhân vật.
Trong quá trình tư duy sáng tạo nghệ thuật, nhà văn bao giờ cũng mang những quan niệm suy ngẫm về nhân sinh, về mọi điều trong quan hệ với con người. Vì thế để những hình tượng trong thế giới nghệ thuật chứa đựng tính khái quát, anh ta cần một cái nhìn, một lối nhìn về đối tượng nhận thức trên cơ sở của tình cảm xã hội thẩm mỹ về đời sống, số phận con người qua từng thời kỳ. Tức là yếu tố thời đại có ảnh hưởng đến quan niệm thẩm mỹ của nhà văn khiến quan niệm nghệ thuật của nhà văn thay đổi. Văn học trung đại chịu ảnh hưởng của tư tưởng Nho giáo, văn chương phải “tải đạo”.
Con người trong con mắt của những 17 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com nhà nho được xem trọng và đề cao là con người đạo đức, con người của quân thần, sống hết mình với cương thường đạo lý, mang tư tưởng kinh bang tế thế. Trải qua bao biến động về mặt xã hội, cách mạng và kháng chiến giai đoạn 1945 - 1975, nhà văn không phải không nhận biết được tính toàn diện của bản chất con người. Nhưng để tồn tại và chiến thắng trước thử thách khắc nghiệt của chiến tranh con người cần phải giản ước mọi ham muốn, không được phép nghĩ nhiều về cá nhân, chỉ đề cao mọi phẩm chất tốt đẹp tiềm ẩn trong bản thân mình. Đó là cơ sở cho sự xuất hiện kiểu con người hành động, con người giai cấp, con người cộng đồng… Như vậy, trong tư duy nghệ thuật của nhà văn giai đoạn này, con người như một tư tưởng, một tính cách, một mô hình được nhà văn nhào nặn, sắp xếp hơn là một cá thể, một nhân vị trong quan hệ biện chứng với xã hội.