Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ CHỨC NĂNG CỦA NHÀ NƯỚC 1. KHÁI NIỆM VỀ CHỨC NĂNG CỦA NHÀ NƯỚC Trước khi hiểu thế nào là chức năng của nhà nước thì chúng ta phải hiểu được chức năng là gì? Chức năng nhà nước là gì? Nó gắn liền với bản chất của nhà nước, bộ máy nhà nước. Đặc biệt với Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, trong bối cảnh kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa. Trong điều kiện hiện nay, trước những yêu cầu của công cuộc đổi mới đất nước và đặc biệt là yêu cầu xây dựng và hoàn thiện Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, việc điều chỉnh và tổ chức thực hiện tốt chức năng của nhà nước có ý nghĩa vô cùng quan trọng cả về phương diện lý luận nhận thức và thực tiễn.
Quá trình phát triển kinh tế - xã hội của mỗi quốc gia luôn đặt ra yêu cầu có tính xác định cụ thể hơn đối với bộ máy nhà nước và cần phải có nhận thức đúng đắn và đầy đủ hơn về chức năng của nhà nước. Đặc biệt đối với các nước xã hội chủ nghĩa đang xây dựng kinh tế thị trường như ở nước ta thì tính tất yếu và cấp bách của vấn đề chuyển đổi các chức năng của nhà nước phù hợp với yêu cầu của nền kinh tế hiện nay lại càng quan trọng hơn bao giờ hết. Ngay cả đối với những quốc gia có nền kinh tế phát triển cũng đã nhận định cần phải liên tục đổi mới hoạt động của nhà nước để đương đầu với nền kinh tế hiện đại. Xuất phát từ quan niệm là "nếu không có nhà nước hiệu quả thì không thể có phát triển kinh tế - xã hội được" và "Thế giới đang thay đổi và cùng với đó, những ý tưởng về vai trò nhà nước trong phát triển kinh tế - xã hội cũng phải thay đổi" [20, tr.
Như vậy, vấn đề vai trò, chức năng của nhà nước trong các mô hình kinh tế có ý nghĩa quan trọng trước những thay đổi lớn lao của đời sống quốc tế hiện nay. Đối với sự nghiệp đổi mới sâu sắc và toàn diện ở nước ta, việc nhận thức vai trò, chức năng của nhà nước sẽ 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com nhằm đặt nhà nước vào đúng vị trí, đảm đương đúng chức năng của mình đối với sự phát triển kinh tế - xã hội, góp phần làm sáng tỏ cơ sở khoa học cho việc hoạch định đường lối, chính sách phục vụ sự nghiệp xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam như Đảng Cộng sản Việt Nam đã nêu rõ: "Cần tập trung nghiên cứu, xác định đúng vai trò, chức năng, nhiệm vụ của Nhà nước trong cơ chế mới. Trên cơ sở đó chấn chỉnh, đổi mới tổ chức và cơ chế hoạt động của bộ máy nhà nước, làm cho bộ máy gọn nhẹ, trong sạch, cán bộ tinh thông nghiệp vụ, tận tụy công việc, làm việc có hiệu quả" [42, tr. Chức năng của nhà nước là một trong những vấn đề cơ bản của lý luận nhà nước và pháp luật, là khái niệm phức tạp, luôn gắn với những phạm trù như bản chất, nhiệm vụ, các hình thức và phương pháp hoạt động của nhà nước.
Theo từ điển tiếng Việt, "chức năng" là từ gốc Hán bao gồm hai thành tố "chức" và "năng". Thành tố "chức" trong các từ "chức phận", "chức trách", "chức vụ". Thành tố "năng" trong các từ "bản năng", "năng lực", "khả năng". Chức năng được hiểu với hai sắc thái nghĩa là "hoạt động, tác dụng bình thường." và "vai trò bình thường hoặc đặc trưng" [55, tr.
Như vậy, chức năng nhà nước được hiểu như là hoạt động, khả năng vốn có của Nhà nước. Trong khoa học pháp lý nước ta đã xuất hiện nhiều quan điểm về chức năng của nhà nước. Theo cách hiểu truyền thống, phổ biến nhất từ trước đến nay thì chức năng của nhà nước là những phương diện (những phương hướng, mặt, dạng, loại) hoạt động chủ yếu của nhà nước nhằm thực hiện những nhiệm vụ đặt ra trước nhà nước. Mỗi chức năng cụ thể của nhà nước thể hiện sự thống nhất của nội dung, hình thức và biện pháp thực hiện quyền lực nhà nước trong lĩnh vực hoạt động nhất định, gắn với việc thực hiện các nhiệm vụ của nhà nước.
Quan điểm thứ hai xuất phát từ bản chất nhà nước cho rằng chức năng của nhà nước được xem xét như thuộc tính cơ bản bên trong của nhà nước là tổ chức thống trị giai cấp và tổ chức đại diện chính thức cho xã hội; khẳng định sự tồn tại khách quan của chức năng nhà nước với hai tính 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com chất là tính giai cấp và tính xã hội và mối liên hệ giữa bản chất với chức năng của nhà nước. Quan điểm thứ ba xác định chức năng nhà nước là sự thể hiện vai trò của nhà nước đối với xã hội, là biểu hiện cụ thể năng lực của nhà nước và đưa ra kết luận rằng cần nhận thức khái niệm chức năng nhà nước trên ba góc độ thống nhất hữu cơ: Chức năng nhà nước là cái mà xã hội cần nhà nước và nhà nước cần phải làm; là cái mà nhà nước có thể làm được; là cái nhà nước được làm. Quan điểm khác cho rằng chức năng của nhà nước chính là những nhiệm vụ cơ bản của nhà nước trong từng giai đoạn phát triển cụ thể hoặc đưa vào khái niệm chức năng nhà nước những phương pháp, cách thức nhà nước thực hiện chức năng của mình trong thực tiễn, là các hình thức hoạt động của nhà nước đối với môi trường xung quanh, đối với xã hội và với các quốc gia khác. Có quan điểm lại cho rằng chức năng của nhà nước không chỉ là những phương hướng hoạt động chủ yếu của nhà nước mà còn là cơ chế tác động của nhà nước lên các quá trình xã hội, bởi khi thực hiện những chức năng nhất định trong các lĩnh vực của đời sống xã hội, nhà nước bằng các cuộc cải cách, bằng sự điều chỉnh pháp luật, bằng các cách thức tổ chức và quản lý các quan hệ xã hội mà tác động lên trạng thái của các quá trình xã hội.
Nói chung từ những khác biệt nhất định trong mỗi cách hiểu về chức năng của nhà nước, các quan điểm trên đều xuất phát trên cơ sở chủ nghĩa duy vật biện chứng, chủ nghĩa duy vật lịch sử của triết học Mác - Lênin về nguồn gốc, bản chất, vị trí, vai trò của nhà nước trong đời sống xã hội, đặt hiện tượng nhà nước trong quá trình vận động và phát triển của xã hội theo các quy luật khách quan của nó. Trong điều kiện hiện nay, để góp phần xác định đầy đủ khái niệm về chức năng của nhà nước, chúng ta cần tiếp cận phạm trù chức năng nhà nước gắn liền với bản chất nhà nước và vai trò của nhà nước đối với đời sống xã hội. Nhận thức bản chất, vai trò của nhà nước, có thể khẳng định rằng nhà nước có chức năng duy trì sự tồn tại và phát triển của toàn xã hội; và điều tiết 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com các quan hệ xã hội, tổ chức đời sống cộng đồng phù hợp với ý chí của giai cấp cầm quyền. Như vậy, chính những điều kiện kinh tế, xã hội đã quyết định sự ra đời và tồn tại của nhà nước.
Bản chất, vai trò của nhà nước có liên quan mật thiết đến chức năng nhà nước. Khi bản chất nhà nước thay đổi thì chức năng nhà nước cũng thay đổi cho phù hợp với bản chất nhà nước mới. Vì vậy, các chức năng nhà nước và nội dung của nó luôn có sự vận động, biến đổi làm xuất hiện những chức năng mới hoặc mất đi những chức năng nào đó hoặc có những chức năng nhà nước tồn tại qua nhiều chế độ xã hội khác nhau nhưng nội dung và phương pháp thực hiện chúng lại khác nhau tùy thuộc vào điều kiện, hoàn cảnh lịch sử cụ thể, vào bản chất của nhà nước đó. Từ bản chất, vai trò nhà nước có thể xác định chức năng nhà nước, ngược lại vai trò và chức năng nhà nước lại là những biểu hiện sinh động cho bản chất nhà nước.
Vai trò của nhà nước là nền tảng để xác định, cụ thể hóa các chức năng của nhà nước, đồng thời các chức năng nhà nước cũng chính là những biểu hiện cho vai trò nhà nước. Trên cơ cở nhà nước thực hiện các chức năng của mình cũng đồng thời là lúc nhà nước thực hiện vai trò quản lý và điều hành các hoạt động xã hội, làm cho các quan hệ xã hội có những bước chuyển phù hợp với bối cảnh trong nước và quốc tế. Theo từ điển bách khoa Việt Nam, chức năng của nhà nước nói chung là hoạt động của nhà nước thể hiện vai trò của nhà nước đối với xã hội. Có nhiều cách phân loại khác nhau về chức năng của nhà nước.
Trong khoa học pháp lý, chức năng của nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam hiện nay được phân loại thành chức năng thống trị chính trị của giai cấp và chức năng xã hội, chức năng đối nội và chức năng đối ngoại. Qua phân loại có thể thấy chức năng của nhà nước bao trùm tất cả mọi lĩnh vực trong đời sống chính trị, kinh tế, xã hội của đất nước. Các chức năng đó chính là những mặt hoạt động cụ thể của nhà nước thể hiện vai trò của nhà nước đối với xã hội. Nhà nước thực hiện các chức năng của mình để giải quyết vấn đề lợi ích mà 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com trước hết là lợi ích kinh tế nhằm phục vụ nhu cầu thiết yếu của con người là ăn, mặc, ở trước khi tham gia các hoạt động chính trị, xã hội.
Nhà nước không thể tùy ý tạo ra cho khả năng hoạt động của mình, nó không thể vượt qua cơ sở kinh tế xã hội đã quy định mà trên đó nó được nảy sinh. Mặt khác, chức năng là sự phản ánh của hoạt động nhà nước, nó có tính độc lập tương đối trong mối quan hệ với cơ sở kinh tế xã hội. Chính vì vậy, thông qua chức năng của mình nhà nước tác động mạnh mẽ trở lại đối với sự phát triển của xã hội. Hoạt động thực hiện chức năng luôn chứa đựng nội dung lịch sử cụ thể, trong quá trình thực hiện có mối quan hệ qua lại cụ thể giữa các chức năng.