CHƯƠNG I. CƠ SỞ KHOA HỌC VỀ QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC ĐỐI VỚI KINH TẾ TRANG TRẠI 1. TỔNG QUAN VỀ KINH TẾ TRANG TRẠI 1. Khái niệm về trang trại và kinh tế trang trại Lịch sử phát triển nông nghiệp trên thế giới nói chung và ở nước ta nói riêng đã cho thấy có nhiều hình thức tổ chức sản xuất nông nghiệp khác nhau.
Tuy nhiên, hình thức sản xuất nông nghiệp tập trung, quy mô lớn và gắn với sản xuất nông nghiệp hàng hóa hay còn được gọi là kinh tế trang trại (KTTT) chỉ thực sự bắt đầu khi xuất hiện nền sản xuất lớn tư bản chủ nghĩa. Do đó, đã sớm có nhiều quan điểm khác nhau về trang trại nhưng đều có những điểm chung về nguồn gốc hình thành và chủ sở hữu trang trại như sau:. Trang trại là một hình thức tổ chức kinh tế trong nông lâm ngư nghiệp, phổ biến được hình thành trên cơ sở kinh tế hộ gia đình nhưng có tính chất hàng hóa rõ rệt. Các trang trại có sự tập trung, tích tụ cao hơn so với mức bình quân của kinh tế hộ gia đình trong xã hội ở từng vùng về các điều kiện sản xuất như đất đai, vốn, lao động đạt khối lượng và tỷ lệ sản phẩm hàng hóa lớn hơn và thu được lợi nhuận nhiều hơn[4].
Trang trại mang tính chất sản xuất hàng hóa nông nghiệp, gắn liền với thị trường vì vậy có nhu cầu cao hơn kinh tế hộ về tiếp thị, về sự tác động của khoa học - công nghệ vào sản xuất nông nghiệp, sự phát triển của công nghiệp, nhất là đối với công nghệ bảo quản, chế biến nông - lâm - thủy sản, chế tạo công cụ nhằm tăng năng suất lao động, hạ giá thành sản xuất và đáp ứng được đòi hỏi của khách hàng về quy cách, chất lượng sản phẩm để đảm bảo tiêu thụ hàng hóa cạnh tranh trên thị trường[5]. Trang trại và kinh tế trang trại là hai khái niệm khác nhau, theo đó trang trại là nơi kết hợp các yếu tố vật chất của sản xuất và là chủ thể của quan hệ kinh tế. 7 Kinh tế trang trại là hình thức tổ chức sản xuất hàng hoá trong kinh tế nông nghiệp, chủ yếu dựa vào hộ gia đình, nhằm mở rộng quy mô và nâng cao hiệu quả sản xuất trong lĩnh vực trồng trọt, chăn nuôi, nuôi trồng thuỷ sản, trồng rừng, gắn sản xuất với chế biến và tiêu thụ nông, lâm, thuỷ sản. Sự phát triển KTTT nhằm khai thác, sử dụng có hiệu quả đất đai, vốn, kỹ thuật, kinh nghiệm quản lý góp phần phát triển KTTT bền vững; có việc làm tăng thu nhập, khuyến khích làm giàu đi đôi với xoá đói giảm nghèo; phân bổ lao động, dân cư xây dựng nông thôn mới.
Với tư cách là một loại hình kinh tế, KTTT bao gồm tổng thể các yếu tố vật chất với các hoạt động kinh tế - xã hội và các hoạt động này có quan hệ, tác động với môi trường tự nhiên. Do vậy, KTTT bao gồm có ba mặt cơ bản là kinh tế, xã hội và môi trường. Về mặt kinh tế: KTTT là loại hình tổ chức sản xuất trong khu vực nông, lâm, ngư nghiệp. Bao gồm tổng thể các yếu tố vật chất của sản xuất các quan hệ kinh tế nảy sinh trong quá trình tồn tại và hoạt động của trang trại.
Các yếu tố vật chất của sản xuất trước hết là ruộng đất, tiền vốn và các tư liệu sản xuất khác được tập trung ở quy mô nhất định nhằm mục tiêu sản xuất hàng hóa. Trong loại hình KTTT, tư liệu sản xuất thuộc quyền sở hữu hoặc quyền tự chủ trong hoạt động sản xuất kinh doanh, từ việc quyết định phương hướng sản xuất kinh doanh, kỹ thuật sản xuất, tổ chức sản xuất tới việc tiếp cận thị trường, tiêu thụ sản phẩm. Về mặt xã hội: KTTT là loại hình kinh tế trong đó các quan hệ xã hội đan xen như: quan hệ giữa thành viên trong trang trại, quan hệ giữa chủ trại và người lao động trong trang trại, quan hệ giữa những người lao động trong nội bội trang trại, quan hệ giữa chủ trang trại với các quan hệ thị trường khác. Về mặt môi trường, KTTT là một không gian sinh thái đa dạng.
Không gian sinh thái trong loại hình KTTT có quan hệ chặt chẽ và ảnh hưởng qua lại trực tiếp đến hệ sinh thái của vùng. 8 Ở nước ta, KTTT đã manh mún xuất hiện từ thời Lý, Trần với các hình thức như thái ấp, các điền trang trong nông nghiệp. Thời nhà Lê, Nguyễn, KTTT phát triển tương đối mạnh và tồn tại dưới các hình thức như: đồn điền, điền trang… Nghị quyết 10 của Bộ chính trị khóa VI 70(4/1988) về phát huy quyền làm chủ kinh tế hộ gia đình đã đặt nền móng cho sự phát triển một cách nhanh chóng. Theo đó KTTT là hình thức tổ chức sản xuất KTTT bao gồm nông - lâm - thủy sản có mục đính chính là sản xuất hàng hóa, tư liệu sản xuất thuộc quyền sở hữu của một chủ trang trại, sản xuất được tiến hành trên quy mô ruộng đất với các yếu tố sản xuất tập trung đủ lớn, trình độ kỹ thuật cao hơn phương thức tổ chức sản xuất tiến bộ gắn với thị trường có hạch toán kinh tế theo hình thức của doanh nghiệp Trên cơ sở tổng kết thực tiễn hình thành và phát triển các trang trại và căn cứ vào chủ trương đối với KTTT đã được nêu trong Nghị quyết Hội nghị lần thứ 4 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng tháng 12 năm 1997 và Nghị quyết số 06 ngày 10 tháng 11 năm 1989 của Bộ Chính trị về phát triển nông nghiệp và nông thôn mô hình KTTT trong sản xuất kinh tế nông nghiệp ở nước ta đã hình thành và không ngừng được mở rộng và phát triển.
Hiện nay, nhiều trang trại đã áp dụng tiến bộ kỹ thuật vào sản xuất như: sản xuất an toàn, sản xuất sạch, công nghệ cao, nhờ đó tạo ra năng suất, chất lượng cao và đạt hiệu quả về kinh tế. Quá trình hình thành và phát triển của KTTT gắn liền với quá trình công nghiệp hóa của đất nước và đang dần trở thành lực lượng chủ lực trong sản xuất hàng hóa nông sản, phục vụ nhu cầu sản xuất hàng hóa trong công nghiệp. Các loại hình kinh tế trang trại Hiện nay trên thế giới cũng như Việt Nam, KTTT đang phát triển dưới nhiều hình thức, nó thay đổi tùy theo đặc điểm và điều kiện cụ thể của từng 9 quốc gia, từng vùng miền lãnh thổ. Theo đề nghị số 64/CP của Chính Phủ chúng ta có thể căn cứ vào một số tiêu chí để phân loại các trang trại như sau: Phân loại theo quy mô sử dụng Theo cách phân loại này trang trại được chia làm 4 loại hình đó là + Trang trại nhỏ: quy mô trang trại có diện tích dưới 2ha + Trang trại vừa: quy mô trang trại có diện tích từ 2-5ha + Trang trại khá lớn: quy mô trang trại có diện tích từ 5-10ha + Trang trại lớn: quy mô trang trại có diện tích trên 10ha Theo Thông tư số 27/2011/TT-BNNPTNT của Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn thì mức hạn điền tối thiểu cho trang trại là 2,1ha đối với các tỉnh thuộc Bắc Bộ và Duyên hải miền trung Phân loại theo lĩnh vực sản xuất Theo Thông tư số 27/2011/TT-BNNPTNT ngày 13/04/2011 của Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn trang trại phân theo lĩnh vực sản xuất bao gồm: - Trang trại trồng trọt: Đây là loại hình trang trại vô cùng đa dạng và phong phú (tùy theo đặc điểm khí hậu đất đai của mỗi vùng miền), bao gồm các trang trại trồng cây ăn quả như na, vải, hồng, nhãn, cam bưởi…, cây công nghiệp như cao su, cà phê… trang trại lương thực, thực phẩm và các trang trại trồng hoa, cây cảnh… - Trang trại chăn nuôi: Loại hình trang trại chăn nuôi cũng khá đa dạng như chăn nuôi đại gia súc (bò, dê…) gia súc nhỏ (lợn, đà điểu), các trang trại gia cầm, chim bồ câu… - Trang trại nuôi trồng thủy sản: Đây là loại hình trang trại có tính chất đặc thù gắn liền với môi trường nước.
Tùy vào địa hình khí hậu và môi trường nước ngọt hay nước mặn mà người dân có các hình thức sản xuất nuôi trồng thủy sản khác nhau. 10 -Trang trại lâm nghiệp: Là trang trại trồng rừng thường có quy mô lớn và được phát triển ở các vùng núi phía Bắc. Loại hình trang trại này không chỉ đòi hỏi vấn đề về vốn mà vấn đề thu hồi vốn thường bị kéo dài thời gian trong khoảng 5, 10 hoặc thậm chí là 15 năm. Do vậy, để người dân có khả năng và yên tâm sản xuất kinh doanh trang trại lâm nghiệp, Nhà nước cần có chinh sách đầu tư, hỗ trợ về vốn, tín dụng lâu dài.
-Trang trại tổng hợp: Là loại hình trang trại sản xuất kết hợp theo các mô hình VAC (vườn - ao - chuồng), VAC-R (vườn - ao - chuồng - ruộng). Đối với các trang trại chuyên ngành (chăn nuôi, trồng trọt, lâm nghiệp, thủy sản…) là trang trại có tỷ trọng giá trị sản lượng nông sản hàng hóa của ngành chiếm trên 50% cơ cấu giá trị sản lượng hàng hóa của trang trại trong năm. Trường hợp trang trại không có ngành nào chiếm trên 50% cơ cấu giá trị sản lượng hàng hóa thì được gọi là trang trại tổng hợp. Phân loại theo chủ thể kinh doanh Chủ trang trại có thể sở hữu hoặc đi thuê tư liệu sản xuất.
Trường hợp phổ biến hiện nay là chủ trang trại sở hữu quyền sử dụng đất nhưng phải đi thuê máy móc, thiết bị, chuồng trại, kho chứa… Ở nước ta, chủ trang trại có quyền sử dụng đất chứ không có quyền sở hữu nên không phân loại trang trại theo loại hình sở hữu về tư liệu sản xuất mà phân theo chủ đề kinh doanh. Theo đó có các loại hình trang trại như sau: - Trang trại nhà nước: Bao gồm các hình thức như nông trường quốc doanh, công ty nông nghiệp nhà nước… thường có quy mô lớn nên hình thành nhiều cấp trung gian. Các nông trường công ty này lại khoán cho các hộ gia đình công nhân lập trang trại gia đình. - Các hợp tác xã nông nghiệp: Hợp tác xã(HTX) nông nghiệp được hình thành nhờ sự hợp tác sản xuất cả các xã viên.
Hiện nay loại hình này rất ít tồn tại. Sau khi luật HTX ra đời, nhiều HTX nông nghiệp dần chuyển thành HTX dịch vụ đầu vào, đầu ra cho các hộ gia đình nông dân. 11 - Trang trại của công ty hợp doanh: Là loại hình kinh doanh nông nghiệp quy mô lớn theo hướng sản xuất hàng hóa các công ty hợp doanh.