Luận văn thạc sĩ về phát triển tài nguyên cây thuốc tại xã Cảm Ân, huyện Yên Bình, tỉnh Yên Bái

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu phát triển tài nguyên cây thuốc tại xã Cảm Ân, huyện Yên Bình, tỉnh Yên Bái, mang lại giá trị cho cộng đồng.

• Tác giả: Nguyễn Thị Thu
• Người hướng dẫn: TS. Trần Ngọc Hải
• Trường học: Đại Học Lâm Nghiệp
• Chuyên ngành: Nghiên cứu phát triển tài nguyên cây thuốc
• Đề tài: Nghiên cứu phát triển tài nguyên cây thuốc dựa vào cộng đồng tại xã Cảm Ân, huyện Yên Bình, tỉnh Yên Bái
• Loại tài liệu: Luận văn
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tổng quan nghiên cứu về cây thuốc
• 1.2. Tổng quan nghiên cứu cây thuốc trên thế giới
• 1.3. Tổng quan nghiên cứu cây thuốc ở Việt Nam
• 1.4. Tổng quan phương pháp đánh giá nhanh nông thôn (RRA) và phương pháp đánh giá nông thôn có sự tham gia của người dân (PRA)
• 1.5. Thực tế áp dụng PRA ở Việt Nam
• 1.6. Tri thức truyền thống trong khai thác, sử dụng và bảo tồn tài nguyên rừng
• 1.7. Cơ sở lý luận của vấn đề nghiên cứu
• 2. MỤC TIÊU - NỘI DUNG - PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 2.2. Mục tiêu chung
• 2.3. Mục tiêu cụ thể
• 2.4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 2.5. Cách tiếp cận và phương pháp nghiên cứu
• 3. CHƯƠNG 3: ĐẶC ĐIỂM CƠ BẢN KHU VỰC NGHIÊN CỨU
• 3.1. Vị trí địa lý
• 3.2. Điều kiện tự nhiên
• 3.3. Diện tích các loại đất
• 3.4. Thổ nhưỡng
• 3.5. Khí hậu - Thủy văn
• 3.6. Điều kiện kinh tế - xã hội. Dân số, dân tộc. Phong tục tập quán
• 3.7. Sản xuất nông lâm nghiệp
• 4. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 4.1. Hiện trạng tài nguyên cây thuốc ở xã Cảm Ân, huyện Yên Bình, tỉnh Yên Bái. Đa dạng về thành phần loài và họ cây thuốc
• 4.2. Đa dạng về dạng sống
• 4.3. Thống kê các loài cây thuốc theo nguồn gốc. Những loài cây thuốc nguy cấp, quý, hiếm trong khu vực
• 4.4. Hiện trạng gây trồng, sử dụng và thị trường tiêu thụ tài nguyên cây thuốc tại địa phương
• 4.5. Hiện trạng gây trồng cây thuốc của người dân xã Cảm Ân
• 4.6. Tri thức và kinh nghiệm sử dụng thuốc nam
• 4.7. Kinh nghiệm thu hái, sơ chế, bảo quản cây thuốc của người dân
• 4.8. Thị trường dược liệu và thuốc tại địa phương
• 4.9. Một số bài thuốc gia truyền ở địa phương
• 4.10. Sự tham gia của người dân và cộng đồng trong phát triển tài nguyên cây thuốc ở địa phương
• 4.11. Lựa chọn loài cây thuốc có triển vọng để phát triển ở xã Cảm Ân
• 4.12. Tổng hợp thuận lợi, khó khăn, nguyên nhân và giải pháp đề xuất để phát triển tài nguyên cây thuốc xã Cảm Ân
• 4.13. Nguyên nhân của những khó khăn trên
• 4.14. Đề xuất giải pháp để phát triển tài nguyên cây thuốc tại địa phương
• 5. KẾT LUẬN, TỒN TẠI VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về nghiên cứu phát triển tài nguyên cây thuốc tại xã Cảm Ân Yên Bái

Nghiên cứu phát triển tài nguyên cây thuốc tại xã Cảm Ân, huyện Yên Bình, tỉnh Yên Bái là một chủ đề quan trọng trong bối cảnh bảo tồn và phát triển bền vững. Xã Cảm Ân có tiềm năng lớn về cây thuốc nhờ vào sự đa dạng sinh học và kinh nghiệm sử dụng cây thuốc của người dân địa phương. Tuy nhiên, việc khai thác bừa bãi và thiếu sự bảo tồn đang đe dọa sự tồn tại của các loài cây thuốc quý. Nghiên cứu này nhằm mục đích đánh giá hiện trạng và đề xuất các giải pháp phát triển tài nguyên cây thuốc tại địa phương.

1.1. Tình hình hiện tại của tài nguyên cây thuốc tại xã Cảm Ân

Tài nguyên cây thuốc tại xã Cảm Ân đang bị suy giảm do khai thác không bền vững. Nhiều loài cây thuốc quý như Gừng, Ba kích, Kim tiền thảo đang đứng trước nguy cơ tuyệt chủng. Việc bảo tồn và phát triển các loài cây thuốc này là cần thiết để duy trì nguồn dược liệu cho cộng đồng.

1.2. Vai trò của cây thuốc trong đời sống người dân địa phương

Cây thuốc không chỉ là nguồn dược liệu quan trọng mà còn đóng vai trò trong việc cải thiện sức khỏe cộng đồng. Người dân xã Cảm Ân đã sử dụng các bài thuốc truyền thống từ cây thuốc để chữa trị nhiều bệnh tật, góp phần nâng cao chất lượng cuộc sống.

II. Những thách thức trong việc bảo tồn và phát triển cây thuốc tại xã Cảm Ân

Mặc dù có tiềm năng lớn, nhưng việc bảo tồn và phát triển tài nguyên cây thuốc tại xã Cảm Ân đang gặp nhiều thách thức. Tình trạng khai thác bừa bãi, thiếu kiến thức về bảo tồn và sự thay đổi khí hậu là những yếu tố chính ảnh hưởng đến sự phát triển bền vững của cây thuốc. Cần có các biện pháp cụ thể để giải quyết những vấn đề này.

2.1. Khai thác bừa bãi và thiếu bảo tồn

Việc khai thác cây thuốc diễn ra một cách không kiểm soát, dẫn đến sự suy giảm nghiêm trọng về số lượng và chất lượng cây thuốc. Nhiều loài cây thuốc quý đang đứng trước nguy cơ tuyệt chủng do không có biện pháp bảo tồn hiệu quả.

2.2. Thiếu kiến thức và nhận thức về bảo tồn

Người dân địa phương chưa được trang bị đầy đủ kiến thức về bảo tồn cây thuốc. Việc thiếu thông tin và giáo dục về giá trị của cây thuốc đã dẫn đến việc khai thác không bền vững.

III. Phương pháp nghiên cứu và giải pháp phát triển tài nguyên cây thuốc

Để phát triển tài nguyên cây thuốc tại xã Cảm Ân, cần áp dụng các phương pháp nghiên cứu khoa học kết hợp với sự tham gia của cộng đồng. Các giải pháp như nâng cao nhận thức, bảo tồn và phát triển bền vững là rất cần thiết.

3.1. Phương pháp nghiên cứu tham gia cộng đồng

Phương pháp nghiên cứu tham gia cộng đồng (PRA) sẽ giúp người dân có cơ hội đóng góp ý kiến và kinh nghiệm của mình trong việc bảo tồn và phát triển cây thuốc. Điều này không chỉ nâng cao nhận thức mà còn tạo ra sự đồng thuận trong cộng đồng.

3.2. Giải pháp bảo tồn và phát triển bền vững

Cần xây dựng các chương trình bảo tồn cây thuốc kết hợp với phát triển kinh tế địa phương. Việc tạo ra các sản phẩm từ cây thuốc có thể giúp nâng cao giá trị kinh tế và bảo tồn nguồn tài nguyên quý giá này.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu tại xã Cảm Ân

Kết quả nghiên cứu cho thấy việc phát triển tài nguyên cây thuốc tại xã Cảm Ân không chỉ mang lại lợi ích về sức khỏe mà còn góp phần vào phát triển kinh tế địa phương. Các mô hình trồng cây thuốc đã được triển khai và mang lại hiệu quả tích cực.

4.1. Mô hình trồng cây thuốc thành công

Một số mô hình trồng cây thuốc như Gừng, Ba kích đã được triển khai thành công tại xã Cảm Ân. Những mô hình này không chỉ giúp bảo tồn cây thuốc mà còn tạo ra nguồn thu nhập ổn định cho người dân.

4.2. Tác động tích cực đến sức khỏe cộng đồng

Việc sử dụng cây thuốc trong chăm sóc sức khỏe đã giúp người dân giảm thiểu bệnh tật và nâng cao chất lượng cuộc sống. Các bài thuốc truyền thống từ cây thuốc đã được khôi phục và phát triển, góp phần bảo tồn văn hóa địa phương.

V. Kết luận và triển vọng tương lai cho tài nguyên cây thuốc tại xã Cảm Ân

Nghiên cứu phát triển tài nguyên cây thuốc tại xã Cảm Ân đã chỉ ra rằng việc bảo tồn và phát triển cây thuốc là cần thiết để nâng cao sức khỏe cộng đồng và phát triển kinh tế địa phương. Tương lai của cây thuốc tại xã Cảm Ân phụ thuộc vào sự tham gia của cộng đồng và các chính sách bảo tồn hiệu quả.

5.1. Tầm quan trọng của sự tham gia cộng đồng

Sự tham gia của cộng đồng trong việc bảo tồn và phát triển cây thuốc là yếu tố quyết định. Người dân cần được khuyến khích và hỗ trợ để tham gia vào các hoạt động bảo tồn.

5.2. Định hướng phát triển bền vững cho cây thuốc

Cần xây dựng các chính sách và chương trình phát triển bền vững cho cây thuốc, nhằm bảo tồn nguồn tài nguyên quý giá này và nâng cao giá trị sử dụng trong chăm sóc sức khỏe.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU 1. Tổng quan nghiên cứu về cây thuốc 1. Tổng quan nghiên cứu cây thuốc trên thế giới Trong các xã hội cổ xưa, thậm chí đến tận ngày nay, người ta nghĩ rằng bệnh tật là do sự trừng phạt của các thế lực siêu tự nhiên. Do đó các thầy lang đã chữa bệnh bằng các lời cầu nguyện, nghi lễ cúng thần linh và ma lực của cây cỏ.

Cây cỏ làm thuốc được lựa chọn bởi màu sắc, mùi, hình dáng hay sự hiếm có của chúng. Việc sử dụng cây cỏ làm thuốc là một quá trình đúc rút kinh nghiệm trải qua nhiều thế hệ. Trong quá trình hình thành xã hội loài người, mỗi quốc gia đều có những dân tộc đại diện rất khác nhau, do đó mỗi nước cũng hình thành nền Y học cổ truyền riêng của mình. Các nghiên cứu khảo cổ cho thấy người Neanderthal cổ ở Iraq từ 60.000 năm trước đã biết sử dụng một số cây cỏ mà ngày nay vẫn thấy sử dụng trong Y học cổ truyền như Cỏ thi, Cúc bạc.

Người bản xứ Mêhicô từ nhiều nghìn năm về trước đã biết sử dụng các loài xương rồng Mêhicô mà theo khoa học ngày nay cho biết là có chứa các chất gây ảo giác và kháng khuẩn.[1] Các tài liệu cổ xưa nhất về sử dụng cây thuốc đã được người Ai Cập cổ đại ghi chép trong thời gian khoảng 3.600 năm trước đây với 800 bài thuốc và trên 700 cây thuốc trong đó có cây Lô hội, Kỳ nham, Gai dầu. Người Trung Quốc cổ đại ghi chép trong bộ Thần nông bản thảo 365 vị và loài cây thuốc (khoảng 5.000 năm trước đây).[2] Nền y học cổ truyền của Trung Quốc và Ấn Độ đều ghi nhận lịch sử sử dụng các cây cỏ làm thuốc có cách đây 3. Vào đầu thế kỷ thứ II ở Trung Quốc, người ta đã biết dùng các lá của cây chè (Thea LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.) đặc để rửa các vết thương và tắm ghẻ [8]. Thần Nông là người đầu sưu tầm, ghi chép nên 365 vị thuốc Đông Y trong cuốn sách "Mục lục thuốc thảo mộc" từ hàng ngàn năm trước đây.

Từ thời cổ xưa các chiến binh La Mã đã dùng cây Lô hội (Aloe barbadensis Mill.) để rửa các vết thương cho chóng lành sẹo [8] mà ngày nay đã được các nhà khoa học trong và ngoài nước chứng minh [9, 10, 14]. Kinh nghiệm của người cổ Hy Lạp và La Mã dùng vỏ quả Óc chó (Juglans regia L.) dùng để chữa loét vết thương lâu ngày [8,15]. Ở các nước Nga, Đức, Trung Quốc người ta đã dùng cây Mã đề (Plantago major L.) sắc nước hoặc giã lá tươi đắp chữa trị vết thương [8]. Ở Cuba người ta dùng bột papain lấy từ mủ cây Đu đủ (Carica papaya L.) để kích thích tổ chức các hạt ở vết thương phát triển [8].

Người Haiti hay ở Đôminic thường dùng cây Cỏ lào (Eupatorium odoratum L.) để làm thuốc chữa các vết thương bị nhiễm khuẩn hay cầm máu, áp xe, vết loét lâu ngày không liền sẹo. [8, 16, 17, 18]Từ lâu đời người dân Pê Ru đã dùng hạt cây Sen cạn (Tropaeolum majus L.) để điều trị bệnh phổi và đường tiết niệu [19, 20, 10]. Người dân Ấn Độ từ lâu đã dùng lá của cây Ba ché (Desmodium triangulare (Retz.) để chữa kiết lị và tiêu chảy [23]. Người dân Phillipin dùng vỏ cây Bồ cu vẽ (Breynia fruticosa (L.f) để làm thuốc cầm máu, chữa lở loét chóng lành.

Người dân Malaysia dùng cây Húng chanh (Coleus amboinicus Lour.) dùng cho phụ nữ sau khi sinh nở, cây Hương nhu tía (Ocimum sanctum L.) chữa bệnh sốt rét và bệnh ngoài da rất tốt [9]. Người dân Bungari thì dùng cây Hoa hồng là biểu trưng của đất nước để chữa nhiều chứng bệnh [24]. Đông y Trung Quốc dùng cây Ngải cứu (Artemisia rulgaris L.) trị thổ huyết trực tràng xuất huyết và các bệnh phụ nữ rất có hiệu quả. LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 5 Trong sách "Cây thuốc Trung Quốc" xuất bản năm 1985 đã liệt kê một loạt các cây cỏ chữa bệnh như Gấc (Monordica cochinchinensis (Lour.) chữa nhọt độc viêm tuyến hạch, hạt chữa sưng tấy đau khớp, tụ máu.

Cải soong (Nasturtium officinale R.) giải nhiệt, chữa lở mồm, chảy máu chân răng. Đời nhà Hán năm 168 Trước Công Nguyên tại Trung Quốc trong cuốn sách "Thủ hận bị cấp phương" tác giả đã liệt kê 52 đơn thuốc chữa bệnh từ các loài cây cỏ. Vào giữa Thế kỷ XVI đời Lý, Lý Thời Trân đã thống kê được 12.000 vị thuốc trong tập "Bản thảo cương mục" được nhà xuất bản Y học trích dẫn năm 1963 [25]. Trong chương trình điều tra cơ bản nguồn tài nguyên thiên nhiên khu vực Đông Nam Á, Perry đã nghiên cứu hơn 1.000 tài liệu khoa học về thực vật và dược liệu đã được công bố và được các nhà khoa học kiểm chứng và tổng hợp thành cuốn sách về cây thuốc vùng Đông và Đông Nam Á "Medicinal Plants of East and South east Asia" 1985 [27].

Theo thống kê của tổ chức Y học thế giới (WHO) thì đến năm 1985 đã có gần 20.000 loài thực vật (trong tổng số 250.000 loài đã biết) được sử dụng làm thuốc hoặc cung cấp các hoạt chất để chế biến thuốc [7].000 loài [6, 7], Trung Quốc có khoảng 5.000 loài [27], vùng nhiệt đới Châu Mỹ có hơn 1. Cũng theo WHO thì mức độ sử dụng thuốc y học cổ truyền ngày càng cao, ở Trung Quốc tiêu thụ hàng năm hết khoảng 700.000 tấn dược liệu [27]. Sản phẩm y học dân tộc đạt giá trị hơn 1.7 tỷ USD vào năm 1986 [28]. Nhật Bản năm 1979 nhập 21.000 tấn, đến năm 1980 tăng lên 22.640 tấn dược liệu tương đương 50 triệu USD [6, 7].

Điều đó chứng tỏ đối với các nước công nghiệp phát triển thì việc sử dụng cây thuốc phục vụ cho nền y học cũng phát triển mạnh. LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 6 Ngày nay theo thống kê của WWF trên thế giới có khoảng 250.000 loài thực vật bậc cao thì có đến 35.000 loài được sử dụng vào mục đích chữa bệnh [29, 30]. Trong đó Trung Quốc có trên 10.000 loài [32], Ấn Độ có khoảng 7.000 loài [33, 34], Indonesia có khoảng 7.500 loài, Malaysia có khoảng 2.000 loài [25], Hàn Quốc có khoảng 1.000 loài có thể sử dụng được trong y học truyền thống [36]. Châu Mỹ La Tinh nơi có chứa 1/3 số loài thực vật trên thế giới cũng có truyền thống sử dụng cây cỏ làm thuốc, đặc biệt là ở người dân bản địa.

Schule đã phát hiện gần 2.000 loài cây thuốc được sử dụng ở vùng Amazon thuộc Colombia [37]. Các quốc gia Châu Phi số loài cây thuốc ít hơn như Somalia có 200 loài [38], Botswana có 314 loài [2]. Các hoạt động mưu cầu cuộc sống của con người ngày nay đã và đang gây sức ép lên sự sinh tồn của các loài cây thuốc trên thế giới. Nhiều loài thuốc quý hiếm bị khai thác bừa bãi nên đang đứng trước nguy cơ bị tuyệt chủng hoặc đã bị tuyệt chủng.

Theo Raven (1987) và Ole Harmann (1988) trong vòng hơn một trăm năm trở lại đây, có khoảng 1.000 loài thực vật đã bị tuyệt chủng, khoảng 60.000 loài bị gặp rủi ro hoặc sự tồn tại bị đe dọa vào thế kỷ sau. Trong số những loài thực vật bị đe dọa có một tỷ lệ không nhỏ của thực vật có khả năng làm thuốc, hoặc khả năng này con người chưa phát hiện mà đã bị tuyệt chủng [39]. Theo WB, tri thức truyền thống về y học ở Châu Phi, Châu Á, Châu Mỹ La Tinh rất dễ bị đe dọa. Tri thức này đang bị mất với tốc độ nhanh hơn các di sản trí tuệ bản địa khác [40].

Trên thế giới có khoảng 1.000 loài cây thuốc đang đối mặt với nguy cơ tuyệt chủng. Trong số đó có khoảng 120 loài ở Ấn Độ [40], 77 loài ở Trung Quốc, 75 loài ở Maroco [37], 61 loài ở Thái Lan [41] và 35 loài ở Băngladet [42]. LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 7 Trước tình hình suy thoái các nguồn gen động thực vật nói chung, trên thế giới đã quan tâm đến vấn đề ngăn chặn sự tuyệt chủng, bảo vệ các nguồn gen quý hiếm từ rất sớm. Công ước CITES (ngày 30 tháng 03 năm 1973) tại Washington với mục tiêu về buôn bán quốc tế các loài động thực vật hoang dã nguy cấp.

Đây chính là công cụ hỗ trợ các quốc gia ngăn chặn buôn bán quốc tế bất hợp pháp không bền vững động thực vật hoang dã, nâng cao nhận thức về bảo tồn loài. Tại Hội nghị quốc tế về bảo tồn quỹ gen cây thuốc họp từ ngày 21 - 27 tháng 03 năm 1983 tại Chiềng Mai - Thái Lan, hàng loạt các công trình nghiên cứu về tính đa dạng và việc bảo tồn cây thuốc đã được đặt ra [28]. Công ước đa dạng sinh học của hội nghị thượng đỉnh về môi trường tại Rio de Janiero năm 1992 có các mục tiêu về bảo tồn đa dạng sinh học, sử dụng các thành phần của đa dạng sinh học, chia sẻ công bằng lợi ích thu được từ việc sử dụng nguồn gen. Công ước nhấn mạnh đến tầm quan trọng của việc bảo tồn trong các điều kiện tự nhiên với các hoạt động hỗ trợ cho bảo tồn các khu tự nhiên, giải quyết các nhu cầu xác định và giám sát các thành phần đa dạng sinh học quan trọng.

Công ước là chìa khóa quan trọng để ngăn chặn sự tuyệt chủng của các loài động thực vật hoang dã nói chung và thực vật làm thuốc nói riêng trong thế kỷ 21. Tổng quan nghiên cứu cây thuốc ở Việt Nam Việt Nam được đánh giá là nước đứng thứ 16 trên thế giới về sự phong phú và đa dạng sinh vật. Trong đó hệ thực vật cũng rất phong phú và đa dạng. Hiện nay, đã biết 10.386 loài thực vật bậc cao có mạch, dự đoán có thể tới 12.000 loài cây có ích, được sử dụng làm thuốc, rau ăn, lấy gỗ, thuốc nhuộm.Nguồn tài nguyên cây cỏ chủ yếu tập trung ở 6 Trung tâm đa dạng sinh vật trong cả nước là Đông Bắc, Hoàng Liên Sơn, Cúc Phương, Bạch Mã, Tây Nguyên và Cao nguyên Đà Lạt [43].

LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 8 Việt Nam có nguồn y học cổ truyền giàu truyền thống, phong phú về các cây thuốc, bài thuốc và vị thuốc.000 năm dựng nước và giữ nước người Việt Nam phải đấu tranh với thiên nhiên, bệnh tật và chiến tranh, dần dần đã tích lũy được kinh nghiệm và tri thức trong sử dụng cây thuốc. Việt Nam có 54 dân tộc khác nhau. Từ ngàn đời nay, họ đã có nhiều kinh nghiệm sử dụng nguồn cây cỏ và động vật sẵn có để bồi bổ sức khỏe và làm thuốc phòng chữa bệnh.