Nghiên Cứu Giải Pháp Bảo Tồn Đa Dạng Sinh Học Dựa Vào Cộng Đồng Tại Xã Mã Đà, Đồng Nai

Nghiên cứu giải pháp bảo tồn đa dạng sinh học tại xã Mã Đà, khu bảo tồn thiên nhiên Vĩnh Cửu, tỉnh Đồng Nai. Tìm hiểu và ứng dụng hiệu quả.

• Tác giả: Tô Bá Thanh
• Người hướng dẫn: PGS. Vương Văn Quỳnh
• Trường học: Trường Đại học Lâm nghiệp
• Chuyên ngành: Lâm học
• Đề tài: Giải Pháp Bảo Tồn Đa Dạng Sinh Học Dựa Vào Cộng Đồng Tại Xã Mã Đà, Đồng Nai
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sỹ
• Năm xuất bản: 2009
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• 1. MỞ ĐẦU: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Sự tham gia của cộng đồng
• 1.2. Nghiên cứu liên quan đến bảo tồn ĐDSH dựa vào cộng đồng
• 1.2.1. Trên thế giới
• 1.2.2. Tại Việt Nam
• 2. MỤC TIÊU, NỘI DUNG, ĐỐI TƯỢNG, PHẠM VI VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 2.2. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 2.3. Nội dung nghiên cứu
• 2.4. Phương pháp nghiên cứu
• 2.4.1. Phương pháp luận
• 2.4.2. Phương pháp thu thập thông tin
• 2.4.3. Phương pháp xử lý thông tin
• 2.4.4. Phương pháp trình bày số liệu
• 3. ĐẶC ĐIỂM KHU VỰC NGHIÊN CỨU
• 3.1. Đặc điểm tự nhiên, kinh tế và xã hội Khu BTTN&DT Vĩnh Cửu
• 3.1.1. Đặc điểm tự nhiên
• 3.1.2. Đặc điểm về kinh tế xã hội
• 3.1.2.1. Sơ lược về đặc điểm xã Mã Đà
• 3.1.2.2. Đặc điểm tự nhiên
• 3.1.2.3. Đặc điểm kinh tế và xã hội
• 4. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Thực trạng tài nguyên ĐDSH và quản lý tài nguyên ĐDSH ở KBT
• 4.1.1. Thực trạng tài nguyên ĐDSH của KBT
• 4.1.2. Thực trạng công tác quản lý tài nguyên ĐDSH
• 4.2. Đặc điểm hoạt động cộng đồng liên quan đến tài nguyên ĐDSH ở Khu BTTN&DT Vĩnh Cửu
• 4.2.1. Đặc điểm cộng đồng liên quan đến quản lý tài nguyên ĐDSH
• 4.2.2. Hoạt động của cộng đồng địa phương liên quan đến quản lý tài nguyên đa dạng sinh học và tài nguyên rừng nói chung
• 4.3. Những yếu tố thúc đẩy hoặc cản trở cộng đồng tham gia vào quản lý tài nguyên ĐDSH ở Khu BTTN&DT Vĩnh Cửu
• 4.3.1. Những yếu tố thúc đẩy cộng đồng tham gia quản lý tài nguyên ĐDSH
• 4.3.1.1. Yếu tố kinh tế thuận lợi cho công tác bảo tồn
• 4.3.1.2. Yếu tố xã hội thuận lợi cho công tác bảo tồn
• 4.3.2. Những yếu tố cản trở cộng đồng tham gia quản lý tài nguyên ĐDSH
• 4.3.2.1. Yếu tố kinh tế cản trở công tác bảo tồn
• 4.3.2.2. Yếu tố xã hội làm cản trở công tác bảo tồn
• 4.4. Tác động của cộng đồng đến tài nguyên ĐDSH
• 4.4.1. Khai thác gỗ và các LSNG
• 4.4.2. Hoạt động phát nương làm rẫy và chăn thả gia súc
• 4.5. Những giải pháp bảo tồn ĐDSH dựa vào cộng đồng ở KBT
• 4.5.1. Nhóm giải pháp kinh tế thúc đẩy cộng đồng tham gia bảo tồn
• 4.5.2. Nhóm giải pháp xã hội thúc đẩy cộng đồng tham gia bảo tồn
• 4.5.3. Nhóm giải pháp kỹ thuật thúc đẩy hoạt động bảo tồn
• 5. KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Bảo Tồn Đa Dạng Sinh Học Tại Mã Đà Đồng Nai

Đa dạng sinh học (ĐDSH) là sự phong phú của mọi dạng sống trên Trái Đất, bao gồm cả các hệ sinh thái và quá trình tiến hóa. Bảo tồn đa dạng sinh học có giá trị to lớn đối với con người, cung cấp nguồn thức ăn, thuốc men, gỗ và các sản phẩm kinh tế khác. Nó cũng đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì cân bằng sinh thái và môi trường sống ổn định. Tuy nhiên, ĐDSH đang bị suy thoái nghiêm trọng. Khu bảo tồn thiên nhiên và di tích (BTTN&DT) Vĩnh Cửu, trong đó có xã Mã Đà, tỉnh Đồng Nai, đối mặt với thách thức bảo tồn do áp lực từ dân cư địa phương sống phụ thuộc vào nguồn lực tự nhiên. Cần có giải pháp bảo tồn dựa vào cộng đồng để đảm bảo sự bền vững của hệ sinh thái và sinh kế bền vững của người dân.

1.1. Vai trò của Đa dạng sinh học trong hệ sinh thái

Đa dạng sinh học đóng vai trò then chốt trong việc duy trì các quá trình sinh thái quan trọng. Hệ sinh thái đa dạng có khả năng chống chịu tốt hơn trước các tác động tiêu cực từ môi trường và biến đổi khí hậu. Sự phong phú của các loài thực vật, động vật và vi sinh vật đảm bảo sự ổn định của chuỗi thức ăn và các chu trình dinh dưỡng. Việc bảo tồn đa dạng sinh học không chỉ là bảo vệ các loài riêng lẻ mà còn là bảo vệ chức năng và sự ổn định của toàn bộ hệ sinh thái.

1.2. Khu bảo tồn thiên nhiên Vĩnh Cửu và xã Mã Đà

Khu BTTN&DT Vĩnh Cửu được hình thành từ việc sáp nhập các lâm trường cũ. Hiện nay, khu vực này có nhiều cụm dân cư sinh sống xen kẽ với rừng, phụ thuộc vào sản xuất nông nghiệp và tài nguyên rừng. Xã Mã Đà là một trong những địa phương chịu nhiều áp lực từ hoạt động khai thác nguồn lực tự nhiên của người dân. Các hoạt động này, nếu không được quản lý chặt chẽ, có thể gây suy thoái đa dạng sinh học và ảnh hưởng tiêu cực đến hệ sinh thái của khu vực.

II. Thách Thức Bảo Tồn Đa Dạng Sinh Học Tại Xã Mã Đà Đồng Nai

Việc bảo tồn đa dạng sinh học tại xã Mã Đà, Đồng Nai đang đối mặt với nhiều thách thức. Thay đổi tự nhiên và xã hội ảnh hưởng lớn đến đời sống người dân, đặc biệt là những người phụ thuộc vào rừng. Kinh tế khó khăn và nhận thức hạn chế dẫn đến các hành vi vi phạm như khai thác lâm sản trái phép, săn bắt động vật hoang dã, và phá rừng làm rẫy. Mặc dù các cơ quan chức năng đã nỗ lực, tình trạng xâm hại rừng vẫn diễn ra, gây suy giảm đa dạng sinh học. Cần nghiên cứu hiện trạng tài nguyên thiên nhiên, đánh giá sự phụ thuộc của người dân vào rừng, và xác định các yếu tố cản trở công tác bảo tồn để đưa ra giải pháp hiệu quả.

2.1. Áp lực từ hoạt động khai thác tài nguyên rừng

Nhu cầu sinh kế của người dân địa phương tạo ra áp lực lớn lên tài nguyên rừng. Tình trạng khai thác gỗ trái phép, khai thác lâm sản ngoài gỗ (LSNG) quá mức, và săn bắt động vật hoang dã vẫn diễn ra phổ biến. Các hoạt động này không chỉ làm suy giảm số lượng các loài mà còn phá vỡ cấu trúc và chức năng của hệ sinh thái rừng.

2.2. Hạn chế về nhận thức và năng lực bảo tồn

Nhận thức của người dân về tầm quan trọng của bảo tồn đa dạng sinh học còn hạn chế. Nhiều người chưa hiểu rõ về vai trò của rừng trong việc duy trì môi trường sống và cung cấp các dịch vụ hệ sinh thái. Năng lực của các cơ quan quản lý trong việc thực thi pháp luật và giáo dục môi trường cũng còn nhiều hạn chế. Thiếu sự phối hợp hiệu quả giữa các bên liên quan cũng là một thách thức lớn.

III. Giải Pháp Kinh Tế Thúc Đẩy Bảo Tồn Đa Dạng Sinh Học

Một trong những giải pháp quan trọng để bảo tồn đa dạng sinh học dựa vào cộng đồng là tạo ra các động lực kinh tế khuyến khích người dân tham gia. Cần xây dựng các mô hình sinh kế bền vững giúp người dân cải thiện thu nhập mà không gây ảnh hưởng tiêu cực đến tài nguyên thiên nhiên. Phát triển du lịch sinh thái có sự tham gia của cộng đồng địa phương, hỗ trợ sản xuất nông lâm nghiệp bền vững, và tạo cơ hội tiếp cận thị trường cho các sản phẩm thân thiện với môi trường là những giải pháp tiềm năng. Các giải pháp này cần được thiết kế phù hợp với điều kiện kinh tế - xã hội của từng địa phương và có sự tham gia tích cực của cộng đồng.

3.1. Phát triển du lịch sinh thái cộng đồng bền vững

Du lịch sinh thái có thể tạo ra nguồn thu nhập ổn định cho cộng đồng địa phương đồng thời nâng cao nhận thức về giá trị của đa dạng sinh học. Cộng đồng cần được tham gia vào quá trình lập kế hoạch, quản lý và hưởng lợi từ hoạt động du lịch. Các sản phẩm du lịch cần đảm bảo tính bền vững, giảm thiểu tác động tiêu cực đến môi trường, và tôn trọng văn hóa truyền thống của cộng đồng.

3.2. Hỗ trợ sản xuất nông lâm nghiệp bền vững

Khuyến khích người dân áp dụng các phương pháp canh tác bền vững, giảm thiểu sử dụng hóa chất độc hại, và bảo tồn đất và nước. Hỗ trợ trồng các loại cây bản địa có giá trị kinh tế cao, kết hợp với bảo tồn rừng. Cần có chính sách hỗ trợ tín dụng, kỹ thuật và thị trường để giúp người dân chuyển đổi sang các mô hình sản xuất bền vững. Cần ưu tiên hợp tác với người dân địa phương để phát triển các dự án nông lâm kết hợp.

IV. Giải Pháp Xã Hội Nâng Cao Nhận Thức Bảo Tồn Hiệu Quả

Nâng cao nhận thức và thay đổi hành vi của cộng đồng là yếu tố then chốt để bảo tồn đa dạng sinh học thành công. Cần triển khai các chương trình giáo dục môi trường phù hợp với từng đối tượng, từ học sinh, sinh viên đến người dân địa phương. Tăng cường sự tham gia của cộng đồng vào quá trình ra quyết định liên quan đến quản lý tài nguyên thiên nhiên. Phát huy vai trò của các tổ chức xã hội và cộng đồng trong việc giám sát và bảo vệ rừng. Xây dựng cơ chế quản lý minh bạch và trách nhiệm để đảm bảo quyền lợi của cộng đồng.

4.1. Tăng cường giáo dục môi trường cộng đồng địa phương

Các chương trình giáo dục môi trường cần được thiết kế sinh động, hấp dẫn, và phù hợp với đặc điểm văn hóa của cộng đồng địa phương. Sử dụng các phương pháp truyền thông đa dạng, như tổ chức các buổi nói chuyện, chiếu phim, triển lãm, và các hoạt động ngoại khóa để nâng cao nhận thức về giá trị của đa dạng sinh học và tầm quan trọng của bảo tồn.

4.2. Phát huy vai trò giám sát của cộng đồng trong bảo tồn

Cộng đồng địa phương có vai trò quan trọng trong việc giám sát các hoạt động khai thác tài nguyên thiên nhiên và phát hiện các hành vi vi phạm pháp luật. Cần xây dựng cơ chế quản lý để người dân có thể báo cáo các thông tin về vi phạm và tham gia vào quá trình xử lý. Tăng cường sự hợp tác giữa cộng đồng, chính quyền địa phương và các cơ quan chức năng trong công tác quản lý bảo vệ rừng.

V. Ứng Dụng Thực Tiễn Và Kết Quả Nghiên Cứu Tại Mã Đà

Nghiên cứu tại xã Mã Đà đã chỉ ra rằng sự tham gia của cộng đồng là yếu tố quan trọng để đảm bảo thành công của công tác quản lý rừng. Các giải pháp bảo tồn dựa vào cộng đồng cần được lồng ghép với các chương trình phát triển kinh tế - xã hội của địa phương. Cần xây dựng các mô hình quản lý rừng có sự tham gia của cộng đồng, chia sẻ lợi ích từ rừng một cách công bằng, và tăng cường năng lực cho cộng đồng trong việc quản lý và bảo tồn tài nguyên thiên nhiên. Kết quả nghiên cứu này có thể được áp dụng rộng rãi tại các khu bảo tồn thiên nhiên khác ở Việt Nam.

5.1. Mô hình quản lý rừng cộng đồng hiệu quả tại Mã Đà

Mô hình quản lý rừng cộng đồng cần đảm bảo quyền lợi của người dân trong việc sử dụng và hưởng lợi từ rừng. Cần xây dựng quy chế quản lý rừng rõ ràng, có sự tham gia của tất cả các thành viên trong cộng đồng. Chia sẻ lợi ích từ rừng một cách công bằng, đảm bảo sinh kế bền vững cho người dân, và khuyến khích họ tham gia tích cực vào công tác bảo tồn.

5.2. Đánh giá tác động của giải pháp bảo tồn đến đa dạng sinh học

Cần thường xuyên đánh giá tác động của các giải pháp bảo tồn đến đa dạng sinh học, bao gồm cả số lượng các loài, cấu trúc và chức năng của hệ sinh thái. Sử dụng các chỉ số đa dạng sinh học để theo dõi và đánh giá hiệu quả của công tác bảo tồn. Điều chỉnh các giải pháp bảo tồn cho phù hợp với điều kiện thực tế và đảm bảo tính bền vững.

VI. Triển Vọng Và Phát Triển Bảo Tồn Đa Dạng Sinh Học Bền Vững

Bảo tồn đa dạng sinh học dựa vào cộng đồng là một xu hướng tất yếu trong bối cảnh hiện nay. Để đạt được thành công, cần có sự cam kết mạnh mẽ từ chính phủ, sự tham gia tích cực của cộng đồng, và sự hợp tác chặt chẽ giữa các bên liên quan. Cần tiếp tục nghiên cứu và phát triển các giải pháp bảo tồn sáng tạo, phù hợp với điều kiện thực tế của từng địa phương. Đầu tư vào giáo dục môi trường, nâng cao năng lực cho cộng đồng, và xây dựng cơ chế quản lý minh bạch và trách nhiệm là những yếu tố quan trọng để đảm bảo sự bền vững của công tác bảo tồn đa dạng sinh học.

6.1. Chính sách hỗ trợ bảo tồn đa dạng sinh học dựa vào cộng đồng

Chính phủ cần ban hành các chính sách bảo tồn khuyến khích sự tham gia của cộng đồng, đảm bảo quyền lợi của người dân trong việc sử dụng và hưởng lợi từ tài nguyên thiên nhiên. Hỗ trợ tài chính cho các dự án bảo tồn dựa vào cộng đồng, và tạo điều kiện thuận lợi cho các tổ chức xã hội tham gia vào công tác bảo tồn.

6.2. Hợp tác quốc tế trong bảo tồn đa dạng sinh học bền vững

Tăng cường hợp tác quốc tế trong lĩnh vực bảo tồn đa dạng sinh học, chia sẻ kinh nghiệm và công nghệ, và huy động nguồn lực tài chính từ các tổ chức quốc tế. Tham gia các điều ước quốc tế về đa dạng sinh học và thực hiện các cam kết quốc tế về bảo tồn.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Khu Bảo tồn Thiên nhiên và Di tích Vĩnh Cửu thuộc tỉnh Đồng Nai sở hữu tổng diện tích tự nhiên lên tới 67.544,3 ha với tỷ lệ che phủ rừng đạt 83,9%, đóng vai trò là lá phổi xanh và khu vực phòng hộ đầu nguồn thiết yếu cho hồ thủy điện Trị An cùng lưu vực sông Đồng Nai. Mặc dù sở hữu diện tích rừng tự nhiên rộng lớn lên tới 52.166,3 ha, chất lượng rừng tại đây đã suy giảm nghiêm trọng qua nhiều thập kỷ khai thác lâm trường trước đây, với diện tích rừng gỗ trung bình chỉ còn chiếm khoảng 6,5%, phần lớn còn lại là rừng nghèo kiệt và rừng phục hồi. Nằm trọn trong lâm phần của khu bảo tồn, xã Mã Đà có diện tích tự nhiên 27.484,7 ha và là nơi cư trú của 1.725 hộ gia đình với 7.959 nhân khẩu. Trong đó, có tới 27,5% số hộ dân sinh sống ngay trong phân khu quy hoạch rừng đặc dụng.

Sự đan xen phức tạp giữa các cụm dân cư nghèo và vùng lõi bảo tồn đã tạo ra áp lực nhân sinh to lớn lên tài nguyên sinh vật thông qua các hoạt động khai thác gỗ, săn bắt động vật hoang dã, thu hái lâm sản ngoài gỗ và lấn chiếm đất rừng làm nương rẫy. Xuất phát từ thực tế đó, đề tài tập trung giải quyết bài toán mâu thuẫn giữa sinh kế người dân bản địa và mục tiêu bảo tồn nguyên vẹn các hệ sinh thái rừng nhiệt đới. Mục tiêu cụ thể của nghiên cứu là đánh giá thực trạng đa dạng sinh học, phân tích cấu trúc tổ chức và hoạt động của cộng đồng địa phương, làm rõ các yếu tố thúc đẩy cũng như rào cản xã hội, từ đó đề xuất hệ thống giải pháp đồng quản lý khả thi. Nghiên cứu được triển khai thực địa trên địa bàn 5 ấp trọng điểm của xã Mã Đà từ tháng 5 năm 2008 đến tháng 4 năm 2009, hướng tới mục tiêu giảm thiểu trên 80% các vụ vi phạm lâm luật và nâng cao thu nhập ổn định cho hơn 1.700 hộ dân vùng đệm.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên lý thuyết Quản lý tài nguyên thiên nhiên dựa vào cộng đồng (Community-Based Natural Resource Management - CBNRM) và lý thuyết tiếp cận có sự tham gia (Participatory Approach). Khung lý thuyết này phân định rõ 4 cấp độ tham gia của người dân: cấp độ cung cấp thông tin tham vấn, cấp độ tham gia đóng góp sức lao động qua hợp đồng khoán, cấp độ cùng lập kế hoạch và giám sát, và cấp độ cao nhất là cộng đồng đóng vai trò chủ thể tự quản ra quyết định.

Bên cạnh đó, đề tài vận dụng quan điểm hệ thống sinh thái - nhân văn, nhìn nhận rừng không chỉ là một cấu trúc sinh thái thuần túy mà là một bộ phận hữu cơ cấu thành hệ thống kinh tế - xã hội địa phương. Sự bền vững của tài nguyên phụ thuộc chặt chẽ vào các định chế quản lý xã hội, quyền tiếp cận đất đai và cơ chế phân chia lợi ích. Bốn khái niệm trọng tâm xuyên suốt nghiên cứu bao gồm: Đa dạng sinh học (Biodiversity), Đồng quản lý tài nguyên (Co-management), Sinh kế bền vững vùng đệm (Sustainable Livelihoods) và Lâm nghiệp xã hội (Social Forestry).

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu kết hợp nguồn dữ liệu thứ cấp từ các báo cáo quy hoạch ba loại rừng theo Chỉ thị 38/2005/CT-TTg của Thủ tướng Chính phủ, số liệu kiểm kê đa dạng sinh học của Quỹ Quốc tế Bảo vệ Thiên nhiên (WWF), cùng hệ thống dữ liệu sơ cấp thu thập qua điều tra thực địa.

Quy mô mẫu điều tra xã hội học được xác định thông qua công thức tính mẫu xác suất ngẫu nhiên:

$$n = \frac{u^2 \cdot S^2}{d^2}$$

Trong đó với hệ số tin cậy $u = 1,96$ (độ tin cậy 95%), phương sai mẫu $S^2 = 0,25$, và sai số cho phép $d = 5%$, cỡ mẫu tính toán lý thuyết tối thiểu là 91 hộ trên tổng số 1.725 hộ dân của toàn xã. Nhằm nâng cao tính đại diện và độ chính xác thực tế, tác giả đã mở rộng quy mô chọn mẫu phân tầng ngẫu nhiên lên 151 hộ gia đình (tương đương 10% tổng số hộ) tại 5 ấp tiếp giáp trực tiếp với lâm phần rừng tự nhiên gồm Ấp 2, Ấp 3, Ấp 4, Ấp 5 và Ấp 6.

Phương pháp thu thập thông tin kết hợp giữa bảng hỏi bán cấu trúc định lượng và bộ công cụ Đánh giá nhanh nông thôn có sự tham gia (PRA), bao gồm lập biểu đồ lịch sử làng xã, sơ đồ hóa tài nguyên, lịch thời vụ canh tác và các phiên thảo luận nhóm tập trung chuyên sâu về săn bắt động vật hoang dã và khai thác lâm sản ngoài gỗ. Toàn bộ dữ liệu định lượng được làm sạch, mã hóa và phân tích thống kê mô tả tần số, phân tích tương quan và mô hình hồi quy tuyến tính trên phần mềm SPSS 13.0 và Microsoft Excel 2003 nhằm lượng hóa mối quan hệ giữa mức độ đầu tư sản xuất với nguồn thu nhập hộ gia đình.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Kết quả điều tra tổng hợp khẳng định Khu Bảo tồn Thiên nhiên và Di tích Vĩnh Cửu sở hữu tính đa dạng sinh học rất cao nhưng đang chịu áp lực suy thoái lớn về cấu trúc quần xã:

• Đa dạng thực vật phong phú: Ghi nhận 614 loài thực vật bậc cao có mạch thuộc 390 chi, 111 họ và 6 ngành thực vật (chiếm 75% tổng số ngành thực vật của Việt Nam). Trong đó, ngành Ngọc lan (Magnoliophyta) chiếm ưu thế áp đảo với 577 loài (chiếm 93,9%), ngành Dương xỉ (Polypodiophyta) có 30 loài (chiếm 4,9%). Cấu trúc dạng sống chủ yếu là cây gỗ lớn (127 loài, chiếm 20,7%) và cây gỗ nhỏ (259 loài, chiếm 42,2%). Có 13 loài quý hiếm được ghi nhận trong Sách đỏ Việt Nam như Gõ đỏ, Gõ mật, Cẩm lai Bà Rịa và 5 loài đặc hữu mang địa danh Đồng Nai.
• Đa dạng khu hệ động vật có xương sống: Ghi nhận 276 loài động vật có xương sống trên cạn thuộc 84 họ, 28 bộ. Trong đó có 154 loài chim (chiếm 55,8%), 61 loài thú (chiếm 22,1%), 41 loài bò sát (chiếm 14,9%) và 20 loài ếch nhái (chiếm 7,2%). Đáng chú ý, có tới 66 loài động vật quý hiếm (chiếm 23,9% tổng số loài) nằm trong danh mục bảo vệ nghiêm ngặt của Sách đỏ Việt Nam và Nghị định 32/2006/NĐ-CP.
• Cơ cấu lao động và áp lực sinh kế: Tại xã Mã Đà, lực lượng trong độ tuổi lao động là 4.752 người, trong đó lao động nông lâm nghiệp chiếm tới 95%. Tổng diện tích đất sản xuất nông nghiệp và rừng trồng đã giao khoán là 2.636,4 ha, dẫn đến diện tích canh tác bình quân đầu người chỉ đạt mức rất thấp là 0,33 ha/khẩu. Thu nhập nông nghiệp thuần túy bấp bênh khiến nhiều hộ dân vẫn duy trì việc khai thác lâm sản trái phép.
• Hạn chế trong công tác quản trị: Bộ máy nhân sự của khu bảo tồn gồm 279 cán bộ công nhân viên với lực lượng Hạt Kiểm lâm chiếm 216 người (77,4%). Mặc dù lực lượng bảo vệ chuyên trách đông đảo, sự tham gia của người dân bản địa chỉ dừng lại ở việc ký kết hợp đồng nhận khoán bảo vệ rừng thụ động, hoàn toàn thiếu vắng cơ chế đồng quản lý và quyền hạn ra quyết định tại chỗ.

Thảo luận kết quả

Thực trạng suy giảm tài nguyên tại Vĩnh Cửu bắt nguồn trực tiếp từ mâu thuẫn giữa nhu cầu an ninh lương thực của cộng đồng và các quy chế đóng cửa rừng nghiêm ngặt. Khi phân tích tương quan hồi quy giữa chi phí đầu tư phân bón, giống và kỹ thuật với mức thu nhập thực tế trên hai loài cây trồng nông công nghiệp chủ lực là Điều và Xoài, số liệu thống kê chứng minh hệ số tương quan thuận rõ rệt ($R > 0,7$). Những hộ gia đình có điều kiện thâm canh cây ăn trái đạt mức thu nhập từ 35 - 50 triệu đồng/ha/năm, qua đó giảm tỷ lệ phụ thuộc vào việc khai thác gỗ và săn bắt động vật hoang dã xuống dưới 5%. Ngược lại, các hộ thiếu vốn và đất đai có xu hướng phụ thuộc vào nguồn tài nguyên tự nhiên để bù đắp thâm hụt kinh tế gia đình.

Các dữ liệu phân tích này có thể được mô hình hóa trực quan qua các đồ thị phân tán hồi quy và bảng ma trận sinh kế, cho thấy việc đầu tư vốn và chuyển giao kỹ thuật nông nghiệp là mắt xích cốt lõi để bảo vệ rừng tự nhiên. So sánh với các mô hình bảo tồn tại Vườn quốc gia Yok Đôn (Đắk Lắk) hay Khu bảo tồn Chư Mom Ray (Kon Tum), việc áp dụng chính sách khoán quản lý bảo vệ rừng đơn thuần với mức hỗ trợ tài chính thấp sẽ không mang lại hiệu quả bền vững nếu không đi kèm các giải pháp thâm canh nâng cao giá trị sử dụng đất vùng đệm.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả nghiên cứu thực chứng, 4 nhóm giải pháp chiến lược được đề xuất nhằm thiết lập cơ chế bảo tồn dựa vào cộng đồng hiệu quả tại Khu bảo tồn Vĩnh Cửu:

1. Thúc đẩy chuyển đổi mô hình nông lâm kết hợp thâm canh: Ban quản lý Khu bảo tồn phối hợp với Trạm Khuyến nông huyện Vĩnh Cửu triển khai các lớp chuyển giao kỹ thuật thâm canh vườn cây ăn trái (Điều ghép, Xoài cát Hòa Lộc) kết hợp trồng xen cây lâm nghiệp bản địa quý hiếm (Gõ đỏ, Giáng hương). Mục tiêu đặt ra là nâng cao thu nhập bình quân của 1.725 hộ dân xã Mã Đà thêm 25 - 30% trong giai đoạn 2010 - 2013, giảm thiểu hoàn toàn nhu cầu phá rừng lấy đất canh tác.
2. Tái cấu trúc chính sách giao khoán đất lâm nghiệp và tín dụng vi mô: Ủy ban nhân dân huyện Vĩnh Cửu cùng Ban quản lý rà soát toàn diện 2.636,4 ha đất đã giao khoán; ưu tiên ký hợp đồng khoán bảo vệ rừng dài hạn gắn với quyền lợi khai thác hợp lý lâm sản ngoài gỗ cho 100% hộ nghèo. Đồng thời, thiết lập quỹ tín dụng quay vòng hỗ trợ vốn vay ưu đãi lãi suất thấp cho ít nhất 400 hộ dân vùng giáp ranh rừng đặc dụng trước năm 2012.
3. Thiết lập mạng lưới tổ bảo vệ rừng cộng đồng và xây dựng hương ước: Thành lập 7 tổ tuần tra rừng tự quản tại 7 ấp thuộc xã Mã Đà với sự tham gia trực tiếp của đại diện các hộ dân và trưởng ấp. Xây dựng bản quy ước (hương ước) bảo vệ rừng cấp thôn bản được 100% hộ dân ký cam kết, hướng đến mục tiêu giảm từ 85 - 90% số vụ vi phạm khai thác gỗ và săn bắt trái phép trong vòng 24 tháng.
4. Tăng cường năng lực thể chế và giáo dục môi trường địa phương: Ban quản lý Khu bảo tồn tổ chức tập huấn nghiệp vụ phòng cháy chữa cháy rừng, kỹ năng tuần tra định vị GPS và phổ biến Luật Bảo vệ và Phát triển rừng cho trên 4.700 lao động địa phương theo định kỳ 6 tháng/lần, lồng ghép chương trình giáo dục bảo tồn thiên nhiên vào hệ thống trường học trên địa bàn xã.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung và kết quả của luận văn mang lại giá trị thực tiễn và học thuật sâu sắc cho 4 nhóm đối tượng chính:

1. Ban quản lý các khu bảo tồn thiên nhiên và vườn quốc gia: Cung cấp khung phương pháp đánh giá thực trạng đa dạng sinh học và quy trình điều tra xã hội học lâm nghiệp ứng dụng bộ công cụ PRA để xây dựng kế hoạch quản lý vùng đệm có sự tham gia của người dân.
2. Cơ quan quản lý nhà nước và nhà hoạch định chính sách lâm nghiệp: Cung cấp cơ sở dữ liệu thực chứng cho Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Chi cục Kiểm lâm tỉnh Đồng Nai trong việc hoàn thiện chính sách giao đất, giao rừng và phân bổ ngân sách chi trả dịch vụ môi trường rừng.
3. Giảng viên, học viên cao học và sinh viên ngành Lâm học, Quản lý tài nguyên rừng: Đóng vai trò là tài liệu tham khảo chuẩn mực về phương pháp xác định dung lượng mẫu nghiên cứu ($n = 151$), ứng dụng phần mềm thống kê xử lý mối tương quan kinh tế - sinh thái và xây dựng luận văn thạc sĩ khoa học.
4. Các tổ chức phi chính phủ và cơ quan phát triển quốc tế: Là case study thực tế có giá trị cao cho các tổ chức như WWF, IUCN trong việc thiết kế, thẩm định và tài trợ các dự án sinh kế gắn với bảo tồn đa dạng sinh học tại khu vực Đông Nam Bộ.

Câu hỏi thường gặp

Tại sao xã Mã Đà được lựa chọn làm địa bàn trọng điểm cho nghiên cứu bảo tồn dựa vào cộng đồng?

Xã Mã Đà có toàn bộ 27.484,7 ha diện tích tự nhiên nằm trọn trong Khu bảo tồn Vĩnh Cửu, với 86% diện tích quy hoạch là rừng đặc dụng. Toàn bộ 1.725 hộ dân sinh sống đan xen trong và ven rừng, với 95% lao động làm nông lâm nghiệp, tạo ra áp lực sinh kế trực tiếp và gay gắt nhất lên tài nguyên rừng tại khu vực.

Đặc trưng đa dạng sinh học thực vật nổi bật nhất tại Khu bảo tồn Vĩnh Cửu là gì?

Khu hệ thực vật tại đây ghi nhận 614 loài thuộc 390 chi và 111 họ, đại diện cho 75% số ngành thực vật bậc cao có mạch tại Việt Nam. Trong đó, hệ sinh thái rừng cây họ Dầu chiếm ưu thế tuyệt đối với ngành Ngọc lan chiếm 93,9% tổng số loài, bao gồm 13 loài có tên trong Sách đỏ Việt Nam.

Phương pháp chọn mẫu 151 hộ gia đình trong nghiên cứu có đảm bảo tính khoa học không?

Phương pháp hoàn toàn chuẩn xác về mặt thống kê thực nghiệm. Từ công thức xác suất phân bố chuẩn với tổng thể 1.725 hộ, cỡ mẫu tối thiểu yêu cầu là 91 hộ. Tác giả đã mở rộng chọn mẫu phân tầng ngẫu nhiên lên 151 hộ (chiếm 10% quy mô hộ tại 5 ấp trọng điểm), đảm bảo độ tin cậy 95% và sai số khống chế trong hạn mức 5%.

Những rào cản lớn nhất khiến người dân Mã Đà chưa chủ động tham gia bảo vệ rừng là gì?

Hai rào cản chính là áp lực kinh tế do diện tích đất canh tác bình quân quá thấp (0,33 ha/khẩu) và cơ chế quản lý rừng hiện hành mang tính áp đặt từ trên xuống. Người dân chỉ được xem là đối tượng thực hiện hợp đồng bảo vệ rừng thay vì là đối tác đồng quản lý được hưởng lợi công bằng từ tài nguyên.

Mô hình phát triển cây Điều và Xoài đóng góp như thế nào vào giải pháp bảo tồn rừng?

Phân tích hồi quy định lượng chứng minh mức độ đầu tư thâm canh vào cây Điều và Xoài tỷ lệ thuận với thu nhập ròng của nông hộ. Việc nâng cao hiệu quả kinh tế trên diện tích canh tác sẵn có giúp các hộ dân ổn định đời sống, từ đó chấm dứt các hoạt động xâm lấn rừng và khai thác lâm sản trái phép.

Kết luận

• Luận văn đã hệ thống hóa toàn diện cơ sở dữ liệu về 67.544,3 ha diện tích tự nhiên cùng hiện trạng phong phú của 614 loài thực vật và 276 loài động vật có xương sống tại Khu bảo tồn Vĩnh Cửu.
• Phân tích thực chứng tình trạng phụ thuộc sinh kế của 1.725 hộ dân xã Mã Đà thông qua khảo sát chi tiết 151 hộ gia đình, chỉ rõ diện tích đất canh tác bình quân 0,33 ha/khẩu là nguyên nhân cốt lõi gây áp lực lên rừng.
• Chỉ ra những khoảng trống trong cơ chế quản lý hiện hành của 279 cán bộ nhân viên khu bảo tồn khi chưa phát huy được nội lực và vai trò tự quản của cộng đồng địa phương.
• Chứng minh bằng mô hình định lượng mối quan hệ giữa thâm canh cây công nghiệp, cây ăn quả và khả năng giảm thiểu hành vi xâm hại tài nguyên đa dạng sinh học.
• Đề xuất đồng bộ 4 nhóm giải pháp kỹ thuật, kinh tế, xã hội và thể chế đồng quản lý rừng có tính ứng dụng cao và phù hợp với thực tiễn vùng Đông Nam Bộ.

Công trình là đóng góp học thuật và thực tiễn quan trọng cho công tác quản lý rừng đặc dụng giai đoạn 2010 - 2020. Các nhà quản lý, nhà nghiên cứu và cơ quan lâm nghiệp quan tâm có thể tra cứu toàn văn luận văn tại Trung tâm Thông tin Tư liệu Thư viện Trường Đại học Lâm nghiệp để ứng dụng vào công tác bảo tồn tài nguyên thiên nhiên tại địa phương.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU Đa dạng sinh học (ĐDSH) là thuật ngữ chỉ sự phong phú của tất cả các dạng sống trên trái đất cùng với các quá trình sinh thái, tiến hoá để duy trì chúng. ĐDSH có giá trị lớn đối với con người, là nguồn thức ăn, thuốc chữa bệnh, cung cấp gỗ củi và các sản phẩm khác cho nhiều ngành kinh tế, là nguồn giống vô tận cho sản xuất nông lâm nghiệp 13. ĐDSH là yếu tố quan trọng đối với việc duy trì các quá trình sinh thái cơ bản, tạo ra và giữ vững cân bằng sinh thái tự nhiên, tạo môi trường sống ổn định và bền vững cho con người. Mặc dù giá trị của ĐDSH là rất lớn và không thể thay thế, nhưng đã và đang bị suy thoái trên trái đất.

Khu bảo tồn thiên nhiên và di tích (BTTN&DT) Vĩnh Cửu được hình thành trên cơ sở sát nhập diện tích của 3 lâm trường thuộc tỉnh Đồng Nai là Mã Đà, Hiếu Liêm và Vĩnh An. Do những nguyên nhân lịch sử, trong khu vực hiện có nhiều cụm dân cư phân bố đan xen giữa các khu rừng, ở đây người dân sinh sống bằng sản xuất nông nghiệp và một phần sống dựa vào tài nguyên rừng (TNR). Trong thời gian qua, những thay đổi của tự nhiên và xã hội đã ảnh hưởng rất lớn đến đời sống của người dân nơi đây, đặc biệt là những người dân sống phụ thuộc vào rừng. Để giải quyết nhu cầu cuộc sống trong điều kiện kinh tế ngày càng khó khăn, cùng với nhận thức hạn chế, đã đẩy một số người dân đến với những hành vi vi phạm như lấy cắp lâm sản, săn bắt động vật rừng, phá rừng làm rẫy, đào ao nuôi trồng thuỷ sản.

Đây chính là nguyên nhân chủ yếu dẫn đến TNR Mã Đà nói riêng và khu vực Vĩnh Cửu nói chung ngày càng bị giảm sút. Mặc dù trong những năm qua, các ngành chức năng đã rất cố gắng thực hiện tốt nhiệm vụ được giao, song do nhiều nguyên nhân khác nhau, rừng ở 2 đây vẫn đang bị xâm hại. Hiện tượng chặt, đốt rừng để làm nương rẫy, khai thác và buôn bán gỗ, săn bắn động vật vẫn còn diễn ra nhiều, tính ĐDSH ngày càng bị suy giảm. Vì vậy, việc nghiên cứu hiện trạng tài nguyên của khu bảo tồn thiên nhiên (BTTN), đánh giá sự phụ thuộc của người dân địa phương vào TNR cũng như những khó khăn thuận lợi trong công tác bảo tồn là điều rất cần được quan tâm hiện nay.

Các số liệu nghiên cứu sẽ là cơ sở giúp cho các nhà quản lý đưa ra những giải pháp hữu hiệu hơn trong công tác bảo tồn ĐDSH, bảo tồn những nguồn gen động thực vật và phát triển bền vững TNR trong khu vực. Nhằm góp phần giải quyết các vấn đề trên, chúng tôi thực hiện đề tài “Nghiên cứu các giải pháp bảo tồn ĐDSH dựa vào cộng đồng tại xã Mã Đà, Khu bảo tồn Thiên nhiên và Di tích Vĩnh Cửu”. Giả thuyết chính được đặt ra là sự tham gia của cộng đồng là yếu tố quan trọng đảm bảo sự thành công của quản lý rừng cũng như nâng cao đời sống của họ trong các khu vực có rừng tự nhiên. Để có đủ cơ sở lý luận khoa học, đề tài tiến hành nghiên cứu một cách có hệ thống vai trò của cộng đồng trong quản lý rừng ở một xã cụ thể và đặt nó trong bối cảnh quản lý chung của tỉnh và huyện.

Mục tiêu của đề tài là xây dựng những giải pháp lồng ghép bảo tồn và phát triển hệ sinh thái rừng tự nhiên theo hướng bền vững và ổn định, phát huy cao nhất các chức năng kinh tế và sinh thái của rừng phục vụ bảo tồn và phát triển ở địa phương. TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Sự tham gia của cộng đồng Cách tiếp cận có sự tham gia đã được nhiều tác giả nghiên cứu, nhưng có lẽ vấn đề quan trọng nhất có thể là những cách hiểu khác nhau về khái niệm “tham gia” (Chambers, 1991; dẫn theo Bùi Việt Hải, 2007 [7]). Đây là một khái niệm được diễn dịch một cách rất mềm dẻo.

Trong những ý kiến thảo luận về sự tham gia trong quản lý tài nguyên thiên nhiên (TNTN), cần phân biệt giữa các mức độ và loại hình tham gia. Có hai trường hợp cực đoan có thể xẩy ra liên quan đến khái niệm này: (1) Sự tham gia có thể được xem là một phương thức hay phương tiện để tạo điều kiện thực hiện một biện pháp quản lý đã được các cơ quan bên ngoài ấn định trước; (2) Sự tham gia được xem là mục đích; phát huy sự tham gia là một phương thức phát huy nội lực của các cộng đồng địa phương để bảo vệ cơ sở tài nguyên của họ. Trong thực tế, mức độ và hình thức tham gia bị chi phối bởi bối cảnh xã hội, nhưng điều quan trọng khi đánh giá mức độ tham gia là ý nghĩa cơ bản của nó: người dân phải tham gia vào các quyết định chi phối đến đời sống của họ (Bùi Việt Hải, 2007 [7]). Việc sử dụng phổ biến cụm từ “sự tham gia” phản ánh những quan điểm khác nhau về mục tiêu và phương thức.

Trong nhiều trường hợp, “sự tham gia” ít khi được định nghĩa rõ ràng và do đó trở nên ít có ý nghĩa khi thực thi các hoạt động quản lý rừng. Sự suy diễn phong phú các nội dung khác nhau về sự tham gia đã dẫn tới những định nghĩa phức tạp về các “kiểu tham gia”. Nói chung, sự phân biệt các kiểu tham gia dựa trên mức độ kiểm soát tiến trình lập quyết định về tài nguyên giữa những người trong cuộc (hay đối tượng hưởng lợi) và người ngoài cuộc (hay người khởi xướng) [11]. 4 (1) Sự tham gia thường được hiểu ở cấp độ cơ bản và đơn giản nhất, đó là sự cung cấp thông tin tham vấn khi một cơ quan hay tổ chức tiến hành để lấy ý kiến của các thành viên trong một cộng đồng trước khi đưa ra các quyết định hay triển khai các hoạt động có ảnh hưởng đến người dân địa phương.

Một lần nữa, ở đây, người dân không có quyền quyết định trồng rừng như thế nào, hoặc QLBVR ra sao, mặc dù họ có thể có quyền ký hay không ký các hợp đồng này; ở đây, sự tham gia dừng lại ở mức độ đóng góp sức lao động. (3) Cao hơn nữa, sự tham gia được thể hiện ở mức độ người dân tham gia vào việc lập kế hoạch cùng với các cơ quan phát triển từ bên ngoài, đóng góp nhân lực và kinh phí cho các hoạt động phát triển ở địa phương vì lợi ích của mình và giám sát tiến trình. Nhiều hoạt động của chương trình 145/TTg đã được thực hiện thành công theo hướng này. (4) Sau cùng, ở mức cao nhất, sự tham gia thường được hiểu như là một chuẩn mực, trong đó người dân chủ động, tích cực đưa ra các phương án phát triển.

Trong trường hợp này, các cơ quan bên ngoài tham gia vào hoạt động của cộng đồng mà không phải là các cộng đồng tham gia vào công việc của họ. Bốn cấp độ trên đây của cách tiếp cận “có sự tham gia” có thể được vận dụng trong từng tình huống cụ thể. Do đó, ý tưởng cho rằng mọi sự tham gia đều đồng nghĩa với “tốt” và mọi hoạt động thiếu sự tham gia đều đồng nghĩa với “không tốt” có vẻ cực đoan. Tuy nhiên, trong thực tế, nó có thể ẩn dấu một cách thức làm cho các hoạt động dựa trên sự điều khiển được tiến hành thuận lợi và dễ được chấp nhận [11].

5 Mặc dù sự phân loại các ý tưởng có vẻ đơn giản về sự tham gia, có thể hữu ích cho việc tìm hiểu bản chất của vấn đề, nó cũng có một số nhược điểm gây trở ngại cho việc phát triển các hệ thống quản lý rừng có sự tham gia (Pimbert, Gujja and M. Shah, 1996; dẫn theo Hoàng Hữu Cải, 2001). Thứ nhất, nó giả định rằng mức độ tham gia có thể được xác định ngay từ đầu khi lập kế hoạch, tiến hành thiết kế hệ thống giám sát và đánh giá có sự tham gia, và giữ bất biến trong tiến trình đó. Thứ hai, nó phân biệt một cách giản đơn “người trong” và “người ngoài”.

Điều này làm lu mờ một thực tế là các thành viên ở cả hai nhóm cũng có những mức độ tham gia khác nhau. Khi xem xét tất cả các thành viên của cộng đồng là người trong cuộc, các dự án dễ có xu hướng đồng nhất, người có nhiều đất với người không có đất, phụ nữ và nam giới, nông dân khá giàu và nông dân nghèo. Đối với việc giám sát, điều này có nghĩa là khi sự tham gia được giả định là chỉ báo của sự phát triển. Thứ ba, vì sự phân loại ít nhiều mang tính chất phán đoán, nhiều tác giả đã đưa ra các thuật ngữ như tham gia bắt buộc hay sự tham gia được điều khiển.

Tuy nhiên trong thực tế, không phải mọi người đều mong muốn, có thể và cam kết sẽ tham gia như nhau trong một tiến trình. Trong thực tế, bối cảnh chính sách và xã hội địa phương có ảnh hưởng rất lớn đến mức độ và hình thức tham gia của các nhóm nông dân khác nhau. Do đó, khả năng đạt được sự tham gia hoàn toàn trong tiến trình lập kế hoạch, giám sát và đánh giá chỉ là một tình trạng phi thực tế (Hoàng Hữu Cải, 2001) [2]. Trong sự phát triển của lý thuyết về sự tham gia trong quản lý môi trường và TNTN, cần nhấn mạnh một xu thế: bản thân các vấn đề về quản lý TNTN nói chung và TNR nói riêng là một tiến trình xã hội (Myint, 2003; dẫn theo Nguyễn Thị Kim Tài [16]).

Tuy nhiên, hành động của con người trong các cộng đồng ở trong hay gần rừng bị chi phối bởi các quy luật tự nhiên của các hệ sinh thái đồng thời các quy luật do con người tạo ra. Do đó, 6 để phân tích tương tác giữa cộng đồng với môi trường và tài nguyên theo các khía cạnh định chế - môi trường, cần xem môi trường và cộng đồng như là tác nhân hành động hơn là nhân tố trong quản lý tài nguyên. Bản thân thuật ngữ “cộng đồng” cũng đã được hiểu theo nhiều nghĩa khác nhau. Trong các tài liệu liên quan đến quản lý TNTN, cộng đồng thường được hiểu là “một nhóm người chia sẻ những lợi ích, mối quan tâm, hay các mối liên hệ chức năng hay đạo đức” (Pomeroy và Carlos, 1996; dẫn theo R.

Bên cạnh đó, cũng có những cách hiểu khác nhau về cách tiếp cận “quản lý TNR dựa vào cộng đồng”.