Luận văn thạc sĩ nghiên cứu một số đặc điểm sinh học loài cây gù hương cinnamomum balansae h lecomte làm cơ sở bảo tồn và phát triển loài tại huyện đồng hỷ

Luận văn thạc sĩ phân tích nghiên cứu một số đặc điểm sinh học loài cây gù hương cinnamomum balansae h lecomte làm cơ sở bảo, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề xuất giải

• Tác giả: Ma Văn Hòa
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Văn Thái
• Trường học: Đại học Nông Lâm - Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Quản lý Tài nguyên rừng
• Đề tài: Nghiên cứu một số đặc điểm sinh học loài cây Gù hương (Cinnamomum balansae H. Lecomte) làm cơ sở bảo tồn và phát triển loài tại huyện Đồng Hỷ tỉnh Thái Nguyên
• Loại tài liệu: Khóa luận tốt nghiệp đại học
• Năm xuất bản: 2016
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. Phần 1: MỞ ĐẦU
• 1.1. Đặt vấn đề
• 1.2. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.3. Ý nghĩa của đề tài
• 1.3.1. Ý nghĩa trong học tập và nghiên cứu khoa học
• 1.3.2. Ý nghĩa trong thực tiễn sản xuất
• 2. Phần 2: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU
• 2.1. Cơ sở khoa học của nghiên cứu
• 2.1.1. Về cơ sở sinh học
• 2.1.2. Về cơ sở bảo tồn
• 2.2. Tình hình nghiên cứu trên thế giới và Việt Nam
• 2.2.1. Các nghiên cứu trên thế giới
• 2.2.2. Nghiên cứu ở Việt Nam
• 2.2.2.1. Nghiên cứu sinh thái ở Việt Nam
• 2.2.2.2. Nghiên cứu về cây Gù hương
• 2.2.2.3. Nghiên cứu liên quan về cây Gù hương
• 3. Phần 3: ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 3.2. Nội dung nghiên cứu
• 3.3. Phương pháp nghiên cứu
• 3.3.1. Công tác chuẩn bị
• 3.3.2. Phương pháp nghiên cứu chung
• 3.3.3. Phương pháp nghiên cứu cụ thể
• 3.3.4. Phương pháp phân tích và xử lý số liệu
• 4. Phần 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 4.1. Tình hình sử dụng và hiểu biết của người dân về cây Gù hương
• 4.2. Đặc điểm phân loại của cây Gù hương
• 4.3. Đặc điểm hình thái của loài cây Gù hương
• 4.4. Cấu trúc tổ thành tầng cây gỗ
• 4.5. Đặc điểm phân bố của loài Gù hương
• 4.6. Đề xuất giải pháp phát triển loài
• 5. Phần 5: KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Giới thiệu về cây gù hương Cinnamomum balansae

Cinnamomum balansae, còn được gọi là cây gù hương, là một loài thực vật quý hiếm thuộc họ Long não (Lauraceae). Loài này phân bố chủ yếu ở các khu vực núi đất và núi đá vôi tại Việt Nam, đặc biệt là ở huyện Đồng Hỷ, tỉnh Thái Nguyên. Cây gù hương có giá trị kinh tế cao nhờ gỗ chất lượng tốt và khả năng chiết xuất tinh dầu từ lá, vỏ và rễ. Tuy nhiên, do khai thác quá mức và tái sinh tự nhiên kém, loài này đang đối mặt với nguy cơ suy giảm nghiêm trọng. Nghiên cứu này nhằm xác định đặc điểm sinh học của Cinnamomum balansae và đề xuất các giải pháp bảo tồn loài và phát triển cây bền vững.

1.1. Phân bố và môi trường sống

Cinnamomum balansae phân bố chủ yếu ở các khu vực rừng ẩm thường xanh, độ cao từ 100-600 mét. Tại huyện Đồng Hỷ, loài này được tìm thấy trong các trạng thái rừng khác nhau, từ rừng nguyên sinh đến rừng tái sinh. Môi trường sống của cây gù hương thường có độ che phủ cao, với sự hiện diện của các loài cây bụi và thảm tươi phong phú. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng, hệ sinh thái nơi loài này phân bố có vai trò quan trọng trong việc duy trì đa dạng sinh học và cân bằng sinh thái.

1.2. Đặc điểm thực vật học

Cinnamomum balansae là cây gỗ lớn, có thể cao từ 20-30 mét, đường kính thân từ 50-90 cm. Lá của loài này có hình bầu dục, dài khoảng 10-15 cm, rộng 4-6 cm. Hoa của cây gù hương thường nở vào tháng 1-5, trong khi quả chín vào tháng 6-9. Đặc điểm thực vật này không chỉ giúp nhận diện loài mà còn là cơ sở để nghiên cứu các phương pháp nhân giống và bảo tồn.

II. Nghiên cứu sinh học và sinh thái học

Nghiên cứu về đặc điểm sinh học và sinh thái học của Cinnamomum balansae là cơ sở quan trọng để hiểu rõ hơn về loài này. Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng, cây gù hương có khả năng thích nghi cao với điều kiện môi trường khác nhau, từ rừng nguyên sinh đến rừng tái sinh. Tuy nhiên, sự suy giảm diện tích rừng và khai thác quá mức đã làm giảm đáng kể số lượng cá thể của loài này. Nghiên cứu cũng tập trung vào việc phân tích hệ sinh thái nơi loài này phân bố, nhằm đề xuất các giải pháp bảo tồn hiệu quả.

2.1. Cấu trúc tổ thành tầng cây gỗ

Nghiên cứu về cấu trúc tổ thành tầng cây gỗ cho thấy, Cinnamomum balansae thường xuất hiện trong các quần xã thực vật đa dạng, với sự hiện diện của nhiều loài cây gỗ khác. Điều này cho thấy vai trò quan trọng của loài này trong việc duy trì đa dạng sinh học và cân bằng hệ sinh thái. Các nghiên cứu cũng chỉ ra rằng, cây gù hương thường phân bố ở những khu vực có độ tàn che cao, điều kiện ánh sáng vừa phải.

2.2. Đặc điểm tái sinh

Cinnamomum balansae có khả năng tái sinh tự nhiên kém, với số lượng cây tái sinh ít và phân bố không đồng đều. Nghiên cứu về đặc điểm tái sinh của loài này cho thấy, việc nhân giống nhân tạo là cần thiết để đảm bảo sự phát triển bền vững của loài. Các phương pháp nhân giống như giâm hom đã được áp dụng thành công, với tỷ lệ sống cao và khả năng phát triển tốt trong điều kiện môi trường được kiểm soát.

III. Bảo tồn và phát triển loài

Việc bảo tồn loài Cinnamomum balansae là cần thiết để ngăn chặn sự suy giảm số lượng cá thể và duy trì đa dạng sinh học. Các nghiên cứu đã đề xuất nhiều giải pháp bảo tồn, từ việc thiết lập các khu bảo tồn đến việc nhân giống nhân tạo và phát triển các mô hình trồng rừng bền vững. Phát triển cây gù hương không chỉ mang lại lợi ích kinh tế mà còn góp phần bảo vệ môi trường và duy trì cân bằng sinh thái.

3.1. Giải pháp bảo tồn

Các giải pháp bảo tồn loài Cinnamomum balansae bao gồm việc thiết lập các khu bảo tồn, hạn chế khai thác quá mức và tăng cường công tác quản lý rừng. Nghiên cứu cũng đề xuất việc nhân giống nhân tạo để tăng số lượng cá thể của loài này. Các phương pháp nhân giống như giâm hom đã được áp dụng thành công, với tỷ lệ sống cao và khả năng phát triển tốt trong điều kiện môi trường được kiểm soát.

3.2. Phát triển bền vững

Phát triển cây gù hương bền vững là một trong những mục tiêu quan trọng của nghiên cứu này. Các mô hình trồng rừng kết hợp với bảo tồn đã được đề xuất, nhằm đảm bảo sự phát triển lâu dài của loài này. Nghiên cứu cũng nhấn mạnh tầm quan trọng của việc nâng cao nhận thức cộng đồng về giá trị của Cinnamomum balansae và vai trò của loài này trong việc duy trì đa dạng sinh học.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Đặt vấn đề Việt Nam chúng ta là đất nƣớc có khí hậu nhiệt đới, nóng ẩm quanh năm, là điều kiện tốt cho cây cối sinh trƣởng và phát triển trong đó có rừng. Rừng là một tổng thể cây gỗ, có mối liên hệ lẫn nhau, nó chiếm một phạm vi không gian nhất định ở mặt đất và trong khí quyển. Rừng chiếm phần lớn mặt Trái Đất và là một bộ phận của cảnh quan địa lý. Rừng là một bộ phận của cảnh quan địa lý, trong đó bao gồm một tổng thể các cây gỗ, cây bụi, cây cối, động vật và vi sinh vật.

Trong quá trình phát triển của mình chúng có mối quan hệ sinh học và ảnh hƣởng lẫn nhau và với hoàn cảnh bên ngoài và với cuộc sống của con ngƣời. Trong thực tê' rừng có vai trò hết sức quan trọng về nhiều mặt: Cung cấp lâm sản, đặc sản phục vụ cho nhu cầu tiêu dùng xã hội, cung cấp động vật, thực vật là đặc sản phục vụ nhu cầu tiêu dùng của các tầng lớp dân cƣ, nguyên liệu cho công nghiệp, cho xây dựng cơ bản, dƣợc liệu quý phục vụ nhu cá nhân chữa bệnh và nâng cao sức khỏe cho con ngƣời, lƣơng thực, nguyên liệu chế biến thực phẩm. phục vụ nhu cầu đời sống xã hội. Bên cạnh vai trò hết sức quan trọng của rừng là phòng hộ, bảo vệ môi trƣờng sinh thái, ở đầu nguồn rừng giữ đất, giữ nƣớc, điều hòa dòng chảy, chống xói mòn rửa trôi thoái hóa đất, chống bồi đắp sông ngòi, hỗ đập, giảm thiếu lũ lụt, hạn chế hạn hán, giữ gìn đƣợc nguồn thủy năng lớn cho các nhà máy thủy điện.

Ở ven biển, chắn sóng, rừng chắn gió, chống cát bay, chống sự xâm nhập của nƣớc mặn. bảo vệ đồng ruộng và khu dân cƣ ven biển. Ở khu công nghiệp và khu đô thị, rừng làm sạch không khí, tăng dƣỡng khí, giảm thiểu tiếng ổn, điều hòa khí hậu tạo điều kiện cho công nghiệp phát triển. Ở đồng ruộng và khu dân cƣ rừng nƣớc, cố định phù sa, hạn chế lũ lụt và hạn hán, tăng độ ẩm cho đất.

Rừng bảo vệ khu di tích lịch sử, nâng cao giá trị cảnh quan và du lịch… Rừng còn là đối tƣợng nghiên cứu của nhiều lĩnh vực khoa học, đặc biệt là nơi dự trữ sinh quyển bảo tồn các nguồn gen quý hiếm. Một vai trò nữa phái kể đến cùa rừng là về mặt xã hội - Rừng là nguồn thu nhập chính của đồng bào các dân tộc miền núi, là cơ sở quan n 2 trọng để phân bổ dân cƣ, điều tiết lao động xã hội, góp phần xóa đói giảm nghèo cho xã hội. Trong cuộc sống thƣờng ngày: các cây rừng sẽ thải ra dƣỡng khí để phục vụ cho hô hấp của con ngƣời, động vật và sâu bọ trên Trái Đất. Một ha rừng hàng năm tạo nên 16 tấn oxy.

Mỗi ngƣời một năm cần 4.000 kg oxy tƣơng ứng với lƣợng oxy do 1.000m2 cây xanh tạo ra trong một năm. Từ những thông tín trên ta thấy rõ tầm quan trọng của rừng nói chung và rừng Việt Nam nói riêng. Việt Nam là một trong 10 quốc gia ở Châu Á và một trong 16 quốc gia trên thế giới có tính đa dạng sinh học cao. Tuy nhiên, tài nguyên rừng ở Việt Nam đã và đang bị suy thoái nghiêm trọng do nhiều các nguyên nhân khác nhau nhƣ nhu cầu lâm sản ngày càng tăng, việc chuyển đổi mục đích sử dụng đất, khai thác quá mức, không đúng kế hoạch diễn ra ngày càng nhiều Để ngăn ngừa sự suy thoái ĐDSH ở Việt Nam đã tiến hành công tác bảo tồn và hiện nay cả nƣớc có khoảng 128 khu bảo tồn.

Mặc dù các loài thực vật đƣợc bảo tồn cao nhƣ vậy, nhƣng những nghiên cứu về các loài thực vật ở Việt Nam hiện nay còn rất thiếu. Do đó tôi tiến hành thực hiện khóa luận tốt nghiệp: “Nghiên cứu một số đặc điểm sinh học loài cây Gù hương (Cinnamomum balansae H. Lecomte) làm cơ sở bảo tồn và phát triển loài tại huyện Đồng Hỷ tỉnh Thái Nguyên”. Mục tiêu nghiên cứu Xác định đƣợc thực trạng phân bố của cây Gù hƣơng trên địa bàn huyện Đồng Hỷ Xác định đƣợc một số đặc điểm sinh học của loài Gù hƣơng (Cinnamomum balansae H.Lecomte) tại huyện Đồng Hỷ tỉnh Thái Nguyên.

Ý nghĩa của đề tài 1. Ý nghĩa trong học tập và nghiên cứu khoa học Qua việc nghiên cứu và thực hiện đề tài này sẽ giúp tôi làm quen đƣợc với công việc nghiên cứu khoa học, bên cạnh đó còn củng cố đƣợc lƣợng kiến thức chuyên môn đã học, có thêm cơ hội kiểm chứng những lý thuyết đã học trong nhà trƣờng đúng theo phƣơng châm học đi đôi với hành. n 3 Nắm đƣợc các phƣơng pháp nghiên cứu, bƣớc đầu tiếp cận và áp dụng kiến thức đã đƣợc học trong trƣờng vào công tác nghiên cứu khoa học. Qua quá trình học tập nghiên cứu đề tài tại huyện Đồng Hỷ tỉnh Thái Nguyên, tôi đã tích lũy thêm đƣợc nhiều kiến thức và kinh nghiệm thực tế.

Đây sẽ là những kiến thức rất cần thiết cho quá trình nghiên cứu, học tập và làm việc sau này. Kết quả thực hiện đề tài có thể làm cơ sở cho giảng viên, sinh viên tiếp tục nghiên cứu khoa học chuyên sâu về loài Gù hƣơng. Ý nghĩa trong thực tiễn sản xuất Giúp các nhà quản lý có cái nhìn tổng thể hơn về công tác quản lý bảo vệ rừng tại khu vực nghiên cứu, từ đó có những điều chỉnh hợp lý nhằm đem lại hiệu quả cao trong quản lý bảo vệ rừng. Làm cơ sở đƣa ra giải pháp bảo tồn và phát triển loài cây Gù hƣơng.

Góp phần nâng cao tính đa dạng sinh học của hệ sinh thái, góp phần phát triển kinh tế - xã hội của huyện, của tỉnh cũng nhƣ toàn bộ khu vực miền núi phía bắc. n 4 Phần 2 TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU 2. Cơ sở khoa học của nghiên cứu * Về cơ sở sinh học Nghiên cứu đặc điểm sinh thái học của loài hết sức cần thiết và quan trọng, đây là cơ sở khoa học cho việc gây trồng, bảo vệ và sử dụng hợp lý nguồn tài nguyên thiên nhiên, ngăn ngừa suy thoái các loài nhất là những loài động, thực vật quý hiếm, ngăn ngừa ô nhiễm môi trƣờng… Là cơ sở khoa học xây dựng mối quan hện giữa con ngƣời và thế giới tự nhiên. * Về cơ sở bảo tồn Để khắc phục tình trạng trên Chính phủ Việt Nam đã đề ra biện pháp, cùng với các chính sách kèm theo nhằm bảo vệ tốt hơn tài nguyên ĐDSH của đất nƣớc.

Tuy nhiên, thực tế đang đặt ra nhiều vấn đề liên quan đến bảo tồn ĐDSH cần phải giải quyết nhƣ quan hệ giữa bảo tồn loài và phát triển bền vững hoặc tác động của biến đổi khí hậu đối với bảo tồn ĐDSH…vv. Dựa trên các tiêu chuẩn đánh giá tình trạng các loài của IUCN 1978, Việt Nam cũng công bố trong Sách đỏ (Sách đỏ Việt Nam, 1996) phần II, thực vật. Sách đỏ Việt Nam năm 2007 (Sách đỏ Việt Nam, 2007) [2]. Phần II thực vật để hƣớng dẫn, thúc đẩy công tác bảo vệ tài nguyên sinh vật thiên nhiên phân chia ra các thứ hạng sau: + Bị tuyệt chủng (EX) + Tuyệt chủng trong tự nhiên (EW) Nhóm các loài nguy cấp đƣợc chú trọng bảo vệ hàng đầu gồm các phân hạng chính sau: + Cực kì nguy cấp (CR) + Nguy cấp (EN) + Sắp nguy cấp (VU) Nhóm các loài ít nguy cấp: + Ít nguy cấp (LR) Phụ thuộc vào bảo tồn (LR/cd) n 5 Sắp bị đe dọa (LR/nt) Ít quan tâm: Least Concern (LR/lc) + Thiếu dẫn liệu: Data Deficient (DD) + Không đánh giá: Not Evaluated (NE) Để bảo vệ và phát triển các loài động thực vật quý hiếm Chính phủ đã ban hành (Nghị định số 32/2006/NĐ-CP) [18].

Nghị định quy định các loài động, thực vật quý. Căn cứ vào phân cấp bảo tồn loài và ĐDSH thì trong đó Gù hƣơng (Cinnamomum balansae H. Lecomte) thuộc họ Long não (Lauraceae) là một loài cây quý, đa tác dụng. Đây là loài cây có giá trị kinh tế, thân gỗ và rễ dùng cho chế biến các sản phẩm mỹ nghệ.

Đây là cơ sở khoa học đầu tiên giúp tôi tiến đến nghiên cứu và thực hiện khóa luận. Đối với bất kỳ công tác bảo tồn một loài thực vật nào đó thì việc đi tìm hiểu kỹ tình hình phân bố, hiện trạng nơi phân bố là điều cấp thiết nhất. Ở huyện Đồng Hỷ, tỉnh Thái Nguyên, tôi đi tìm hiểu một số đặc điểm sinh thái học của loài Gù hƣơng, thống kê số lƣợng và đặc điểm sinh thái học và phân bố cây cá lẻ của loài tại địa bàn nghiên cứu. Đây là cơ sở thứ hai để tôi thực hiện nghiên cứu của mình.

Tình hình nghiên cứu trên thế giới và Việt Nam 2. Các nghiên cứu trên thế giới Theo Lê công Sơn (2003) [10], chi Quế (Cinnamomum) có khoảng 250 loài. Chúng thƣờng là cây gỗ lớn phân bố ở các khu vực nhiệt đới và cận nhiệt đới của Bắc Mỹ, Trung Mỹ, Nam Mỹ, châu Á, châu Đại Dƣơng nhƣ Trung Quốc với 50 loài, Malaixia 30 loài, Ấn Độ 30 loài, Đông Dƣơng 12 loài. Chi Bời lời (Litsea Lamk.) có khoảng 400 loài, là cây gỗ hay cây bụi, phân bố chủ yếu ở vùng á nhiệt đới và nhiệt đới Châu Á, Australia, New Zealand, Bắc Mỹ tới cận nhiệt đới Nam Mỹ, chủ yếu tại các khu vực nóng ấm ở miền Nam hay Tây Namnhƣ Trung Quốc với 75 loài, Malaixia 54 loài, Ấn Độ 65 loài, Đông Dƣơng 17 loài.

Ngƣời đầu tiên nghiên cứu rừng Việt Nam là Loureiro (1793) và công bố trong Thực vật chí Nam Bộ. Tác giả đã mô tả 4 chi và 8 loài trong họ Long não n 6 (Lauraceae). Tiếp đến là Pierre (1880), trong Thực vật rừng Nam Bộ đã giới thiệu các loài cây họ Long não (Lauraceae) có mặt ở Nam Bộ. Gagnepain (1907), trong Thực vật chí Đại cƣơng Đông Dƣơng do H.Lecomte chủ biên đã công bố các loài cây họ Long não (Lauraceae) có ở Đông Dƣơng.Lecomte công bố họ Long não (Lauraceae) ở Đông Dƣơng và Nam Trung Quốc.

Liou công bố các loài thuộc họ Long não (Lauraceae) ở Đông Dƣơng và Nam Trung Quốc. Merrill (1935) đã đƣa ra bản mô tả chi tiết họ Long não (Lauraceae) ở Đông Dƣơng. Ast (1938), đã công bố các loài có mặt ở Đông Dƣơng. Nhƣ vậy, các tác giả ngƣời Pháp đã phân tích, đánh giá họ Long não (Lauraceae) ở các vùng khác nhau tại Đông Dƣơng, trong đó có Việt Nam.

Gù hƣơng là loài cây đặc hữu chỉ có ở Việt Nam, loài này đƣợc H.Lecomte miêu tả khoa học đầu tiên năm 1913 khi công bố các loài cây thuộc họ Long não (Lauraceae). Gù hƣơng thuộc chi Quế (Cinnamomum.