Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 1. Các công trình nghiên cứu có liên quan đến đề tài luận án 1. Những nghiên cứu có liên quan đến cán bộ quản lý giáo dục và phát triển đội ngũ cán bộ quản lý giáo dục 1. Những công trình nghiên cứu của các tác giả nước ngoài Giáo dục là nền tảng của sự phát triển khoa học, công nghệ và sự phát triển nguồn nhân lực phục vụ nhu cầu phát triển kinh tế - xã hội.
Thực tế cho thấy rằng, trong mọi thời đại, ở bất kỳ một nền giáo dục nào trên thế giới, cùng với đội ngũ giảng viên, đội ngũ CBQL giáo dục luôn được đề cao và khẳng định là yếu tố tiên quyết trong việc đảm bảo chất lượng đào tạo của cơ sở giáo dục. Chính vì vậy, có nhiều tác giả đã nghiên cứu những nội dung lý luận và thực tiễn về đội ngũ CBQL giáo dục nhằm xây dựng và phát triển đội ngũ này. Nghiên cứu về đội ngũ CBQL giáo dục, Savin N.V (1983), Giáo dục học - Những vấn đề cơ bản của quản lý nhà trường. Tác giả đã tập trung làm rõ phương thức phát triển đội ngũ CBQL giáo dục.
Những vấn đề như: mối quan hệ phát triển giữa xã hội và phát triển giáo dục, giữa phát triển giáo dục và phát triển nhân lực giáo dục đã được tác giả phân tích rất cụ thể, rõ ràng. Đặc biệt, tác giả nhấn mạnh và khẳng định quan điểm phát triển đội ngũ CBQL giáo dục có ảnh hưởng trực tiếp đến mục tiêu nâng cao chất lượng và hiệu quả giáo dục [84]. Tác giả người Mỹ, Mary - Louise Kearney (1994), trong cuốn sách Higher education staff development for the 21st century (Tạm dịch: Phát triển đội ngũ cán bộ, giáo viên ở đại học cho thế kỷ XXI) cho rằng, đây là vấn đề rất cần thiết cho phát triển nguồn nhân lực giáo dục đại học, nhằm mở rộng và phát triển kỹ năng chuyên nghiệp của họ, đáp ứng các nhu cầu phát sinh trong quá trình làm việc. Phát triển đội ngũ cán bộ, giáo viên ở đại học bao gồm các vấn đề như: Phong cách làm việc; kiến thức, kỹ năng chuyên môn về giáo sử dụng công nghệ thông tin và truyền thông trong giáo dục; kỹ năng giao tiếp… Vì vậy, các trường đại học cần có kế hoạch tổng thể và sự đầu tư thích hợp cho phát triển 14 nguồn nhân lực trong quá trình phát triển nhà trường, với một quy trình phát triển và quản lý sự phát triển nhân sự của nhà trường [113].
Cuốn sách đã góp thêm đáng kể vào danh mục các tài liệu hiện có về lãnh đạo trong giáo dục. Thông qua những đánh giá mang tính toàn diện về lý luận và thực tiễn, Helen M. Gunter đã khám phá lĩnh vực nghiên cứu về lãnh đạo. Tác giả đã trình bày quan điểm về lãnh đạo, đồng thời mong muốn người đọc tham gia và phát triển các cách suy nghĩ khác của chính họ về các lãnh đạo, các nhà quản lý trường học.
Lãnh đạo trong các môi trường giáo dục được coi là cần thiết cho hiệu quả của tổ chức và cải thiện kết quả học tập [108]. Nhóm tác giả Todd Whitaker, Beth Whitaker và Dale Lumpa (2013), Motivating & Inspiring Teachers: The Educational leader’s Guide for Buiding Staff Morale (tạm dịch: Tạo động lực và truyền cảm hứng cho giáo viên: Cẩm nang của nhà lãnh đạo giáo dục nhằm xây dựng tinh thần nhân viên). Các tác giả đã cung cấp các chiến lược để các nhà quản lý giáo dục có thể kiến tạo tinh thần tích cực cho đội ngũ giảng viên và nhân viên, mang đến cho họ những động lực thúc đẩy họ làm việc, cống hiến, đồng thời giúp cho cho họ luôn duy trì được nguồn năng lượng tích cực trong công việc và hoàn thành với hiệu quả cao nhất có thể [116]. Kazi Hoque và Megat Ahmad Kamaluddin (2014), Human Resource Managers in Education.
Their Roles in School Effectiveness (tạm dịch: Các nhà quản lý nguồn nhân lực trong giáo dục. Vai trò của họ trong hiệu quả học đường). Các tác giả đã chỉ ra rằng, các nhà quản lý nhân sự trong tổ chức giáo dục cũng thực hiện các công việc chung như các nhà quản lý nhân sự trong bất kỳ tổ chức nào khác. Họ chính là hiệu trưởng, CBQL giáo dục, giáo viên,… những người đóng vai trò quan trọng trong việc cải thiện chất lượng dạy và học, thực hiện mục tiêu trường học hiệu quả.
Trách nhiệm cốt lõi của họ là quản lý, giáo dục và chuẩn bị nguồn nhân lực tương lai của xã hội. Tác giả khẳng định, những người chịu trách nhiệm phát triển nguồn nhân lực tiềm năng này (bao gồm hiệu trưởng, đội ngũ CBQL giáo dục, giáo viên…) chính là những người vĩ đại nhất của đất nước và xã hội [111]. 15 Có thể thấy, trong các công trình nghiên cứu của các tác giả, các nhà khoa học trên thế giới, đội ngũ CBQL giáo dục - nguồn nhân lực nòng cốt trong nhà trường luôn được coi trọng và đánh giá cao về vai trò và sự ảnh hưởng của đội ngũ này đến kết quả dạy - học của mỗi cơ sở đào tạo nói riêng và đối với sự nghiệp giáo dục và đào tạo của mỗi quốc gia nói chung. Nghiên cứu phát triển đội ngũ CBQL giáo dục, Bikas C.
Theo tác giả, muốn phát triển đội ngũ quản lý giáo dục tại các trường đại học thì cần lưu ý về vấn đề giới tính, cơ cấu độ tuổi, trình độ chuyên ngành và vị trí công việc cụ thể mà họ đảm nhiệm. Các yếu tố này một mặt liên quan đến chính sách của nhà nước, mặt khác liên quan đến quan điểm phát triển đội ngũ đặc thù của chính trường đại học; những yếu tố này sẽ tác động lên việc đánh giá cán bộ và phát triển nghề nghiệp của CBQL ở trường đại học [101]. Huber, Stephan Gerhard (2002), Preparing School leaders for the 21 century: an international comparison of development programs of 15 countries (tạm dịch: Chuẩn bị cho các nhà lãnh đạo trường học thế kỷ 21: so sánh quốc tế về các chương trình phát triển của 15 quốc gia). Đây có thể coi là cẩm nang hữu ích cho mỗi cá nhân chuẩn bị đảm nhận vị trí quản lý trường học.
Những kiến thức, kỹ năng lãnh đạo quản lý rất bài bản của cuốn sách giúp cho đội ngũ lãnh đạo quản lý trường học tự tin, bản lĩnh và chuyên nghiệp hơn ở vị trí quản lý của mình [109]. Alma Harris và Linda Lambert (2003), Building leadership capacity for school improvement (tạm dịch: Xây dựng năng lực lãnh đạo để cải thiện trường học). Cuốn sách này nhấn mạnh tầm quan trọng của việc tối đa hóa khả năng lãnh đạo của tất cả những người trong tổ chức và đưa ra hướng dẫn về cách thức đạt được điều này, cách thức xây dựng năng lực lãnh đạo trường học để duy trì sự cải tiến trong thời đại thay đổi. Thông điệp chính của cuốn sách này là cần quan tâm xây dựng, phát triển lãnh đạo ở tất cả các cấp trong tổ chức để và duy trì hiệu quả của trường học [100].
16 Nhóm tác giả Tony Bush, Les Bell và David Middlewood (2010), The Principles of Educational Leadership & Management (tạm dịch: các nguyên tắc lãnh đạo và quản lý giáo dục). Cuốn sách đã cập nhật, bổ sung nhiều nội dung mới từ các tác giả quốc tế hàng đầu về lĩnh vực lãnh đạo và quản lý trong giáo dục. Nhóm tác giả đã cung cấp một cái nhìn tổng quan về các chủ đề chính trong lĩnh vực này, áp dụng quan điểm quốc tế và cung cấp những hiểu biết về khái niệm và thực nghiệm nhiều nội dung, trong đó có nội dung phát triển các nhà lãnh đạo, quản lý giáo dục để hướng tới sự chuyên nghiệp và phát triển chuyên nghiệp [118]. Tony Bush và David Middlewood (2013), Leading and Managing people in Education (tạm dịch: Lãnh đạo và quản lý con người trong giáo dục).
Cuốn sách hướng tới chủ đề lãnh đạo và quản lý nhân sự ở tất cả các cấp trong các tổ chức giáo dục, chứa đựng các nghiên cứu và tài liệu cập nhật của toàn bộ các tổ chức giáo dục, trong đó có nội dung liên quan đến các vấn đề như: kế hoạch kế nhiệm, phát triển lãnh đạo, CBQL [119]. Tác giả Deb Dupree (2016), “Competencies of an Effective Educational Manager” (tạm dịch: Năng lực cốt lõi của một người CBQL giáo dục hiệu quả) cho rằng, các nhà QLGD muốn học tập một cách bài bản để phát triển năng lực cá nhân sẽ cần hiểu rõ công việc hậu trường chuyên môn của chính họ. Theo tác giả bài viết, để trở thành người CBQL giáo dục hiệu quả, ngoài việc đáp ứng yêu cầu về bằng cấp, họ cần phải có những năng lực cốt lõi như: Đánh giá nhu cầu của người học; lập kế hoạch, hoạch định chiến lược; có tầm nhìn và sáng tạo; các kỹ năng quản lý dự án, quản lý tài chính, chính sách.; ngoài ra còn cần có các kỹ năng mềm như: kỹ năng lãnh đạo, giao tiếp, giải quyết vấn đề… Một người CBQL giáo dục có năng lực được trang bị nền tảng vững chắc về các kỹ năng và kiến thức chuyên môn phù hợp với công việc, chăm chỉ tích lũy kinh nghiệm sẽ đi xa hơn và chắc chắn thành công trong sự nghiệp QLGD [105]. Với nhiều góc độ tiếp cận khác nhau, các nghiên cứu tập trung vào các vấn đề như: những kỹ năng, phong cách lãnh đạo hoặc những năng lực mà CBQL cần có để đảm bảo thực hiện tốt chức trách, nhiệm vụ của người đứng đầu nhà trường; xây dựng và phát triển những CBQL (với tư cách là nhà quản lý, nhà lãnh đạo 17 trường học) đáp ứng được vai trò lãnh đạo và quản lý nhà trường.
Mục tiêu của các nghiên cứu nêu trên là tìm cách nâng cao chất lượng của nhà quản lý trường học để đáp ứng yêu cầu quản lý trường học, đảm bảo cho nhà trường thực thi tốt sứ mạng đào tạo nhân lực phục vụ phát triển kinh tế - xã hội và đảm bảo an ninh - quốc phòng của các quốc gia. Ở những khía cạnh và cấp độ nhất định, những tài liệu, công trình nghiên cứu này giúp gợi mở thêm những tư duy khoa học, hướng tiếp cận mới trong quá trình nghiên cứu luận án. Những công trình nghiên cứu của các tác giả trong nước Ở Việt Nam, thời gian qua vấn đề liên quan đến đội ngũ CBQL giáo dục và phát triển đội ngũ CBQL giáo dục đã được các nhà khoa học quan tâm, làm rõ cả về lý luận và thực tiễn trên những phương diện khác nhau. Lưu Xuân Mới (2007), Đào tạo, bồi dưỡng CBQL giáo dục trong xu thế đổi mới và hội nhập.