Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ CHUẨN BỊ XÉT XỬ SƠ THẨM VỤ ÁN DÂN SỰ 1. KHÁI NIỆM VÀ ĐẶC ĐIỂM CỦA CHUẨN BỊ XÉT XỬ SƠ THẨM VỤ ÁN DÂN SỰ 1. Khái niệm chuẩn bị xét xử sơ thẩm vụ án dân sự Theo Đại Từ điển tiếng Việt, "sơ thẩm" là từ ghép của hai từ "sơ" và "thẩm". "Sơ" có nghĩa là "đầu", "thẩm" có nghĩa là "xét xử".
Cho nên, hiểu theo nghĩa chung nhất "sơ thẩm" là xét xử lần đầu vụ việc [50]. Ở Việt Nam, trước khi ban hành BLTTDS không có khái niệm vụ việc dân sự mà chỉ có khái niệm VADS. Khái niệm VADS dùng để chỉ những tranh chấp, yêu cầu phát sinh từ quan hệ pháp luật dân sự theo nghĩa hẹp và những tranh chấp, yêu cầu phát sinh từ quan hệ pháp luật hôn nhân và gia đình. Từ khi BLTTDS được ban hành đã thống nhất ba loại thủ tục TTDS, tố tụng kinh tế, tố tụng lao động thành thủ tục TTDS và các loại việc được giải quyết tại Tòa án theo thủ tục TTDS là vụ việc dân sự.
Theo quy định tại Điều 1 BLTTDS thì vụ việc dân sự bao gồm VADS và việc dân sự, trong đó VADS là những tranh chấp về dân sự, hôn nhân và gia đình, kinh doanh, thương mại và lao động được Tòa án thụ lý, giải quyết theo quy định tại các điều 25, 27, 29 và 31 BLTTDS; việc dân sự là những yêu cầu về dân sự, hôn nhân và gia đình, kinh doanh, thương mại và lao động được theo quy định tại các điều 26, 28, 30 và 32 BLTTDS. Như vậy, VADS là những tranh chấp dân sự phát sinh từ quan hệ pháp luật dân sự theo nghĩa rộng được Tòa án thụ lý, giải quyết theo thủ tục TTDS. Do đó, theo nghĩa chung nhất sơ thẩm VADS là việc Tòa án xét xử lần đầu vụ án dân sự [10]. Ở các góc độ khác nhau, sơ thẩm VADS có thể hiểu là một thủ tục TTDS, một giai đoạn của TTDS hoặc một chế định của pháp luật TTDS.
Dưới góc độ là một giai đoạn tố tụng, sơ thẩm VADS là 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com khâu đầu tiên của quá trình xét xử VADS. Dưới góc độ là một thủ tục TTDS, sơ thẩm là cách thức, trình tự giải quyết VADS lần đầu của Tòa án. Dưới góc độ là một chế định của pháp luật TTDS, sơ thẩm dân sự được hiểu là một bộ phận của pháp luật TTDS, là tổng hợp các quy phạm pháp luật TTDS về nguyên tắc, thủ tục xét xử lần đầu VADS; về quyền, nghĩa vụ của Tòa án, các bên đương sự và những chủ thể khác tham gia vào việc xét xử VADS. Thủ tục sơ thẩm VADS bao gồm nhiều thủ tục khác nhau như khởi kiện, thụ lý, CBXXST VADS và phiên tòa sơ thẩm VADS.
Khởi kiện VADS là thủ tục đầu tiên của TTDS, trong đó người có quyền, lợi ích hợp pháp bị xâm hại hoặc được pháp luật quy định yêu cầu Tòa án có thẩm quyền bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của mình, của người khác hay lợi ích công cộng, lợi ích của Nhà nước. Tiếp theo khởi kiện VADS là việc thụ lý VADS của Tòa án, trong đó Tòa án xem xét các điều kiện để giải quyết VADS và ghi nhận trách nhiệm của mình đối với việc giải quyết VADS. Khởi kiện và thụ lý VADS là tiền đề cho các thủ tục tố tụng tiếp theo. Kể từ thời điểm thụ lý VADS sẽ phát sinh quyền, nghĩa vụ của Tòa án trong việc giải quyết VADS.
Và để giải quyết VADS tại phiên tòa sơ thẩm có hiệu quả Tòa án phải tiến hành CBXXST VADS. Để giải quyết toàn diện, triệt để và đúng đắn VADS, trong tất cả các VADS một mặt Tòa án phải xác định đúng được các yêu cầu của đương sự, bao gồm yêu cầu khởi kiện của Nguyên đơn, yêu cầu phản tố của Bị đơn và yêu cầu của Người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan; trên cơ sở đó, Tòa án xác định đúng, đầy đủ các quan hệ pháp luật tranh chấp cần giải quyết trong VADS, thành phần đương sự và tư cách tham gia tố tụng của đương sự trong VADS. Mặt khác, Tòa án cũng phải có đầy đủ các chứng cứ, tài liệu để làm sáng tỏ các tình tiết, sự kiện liên quan đến VADS. Trong TTDS, đương sự là chủ thể của quan hệ pháp luật nội dung tranh chấp, là người đưa ra yêu cầu cho Tòa án giải quyết và việc giải quyết VADS liên quan đến quyền, lợi ích của chính họ nên đương sự là chủ thể có nghĩa vụ cung cấp chứng cứ cho Tòa án.
Do đó, khi đưa ra yêu cầu hay phản 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com đối yêu cầu của người khác thì đương sự đã phải cung cấp chứng cứ để chứng minh cho yêu cầu của mình hay phản bác yêu cầu của người khác. Khi nhận đơn khởi kiện hay tiếp nhận yêu cầu, sự phản đối yêu của đương sự, Tòa án phải kiểm tra xem đương sự đã cung cấp đủ chứng cứ, tài liệu chứng minh cho yêu cầu hay sự phản đối yêu cầu của họ chưa, nếu thiếu thì yêu cầu họ bổ sung. Trên thực tế, không phải bao giờ các đương sự cũng cung cấp đủ chứng cứ, tài liệu chứng minh cho yêu cầu, sự phản đối yêu cầu của họ. Vì vậy, xuất phát từ yêu cầu của việc giải quyết VADS và tình hình thực tế tham gia tố tụng của đương sự nên pháp luật của các nước đều quy định về vai trò của Tòa án trong việc hỗ trợ đương sự chứng minh bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của họ ở các mức độ khác nhau.
Trên thế giới tồn tại hai hệ thống pháp luật chủ yếu là hệ thống pháp luật án lệ (comman law) và hệ thống pháp luật châu âu lục địa (continental law hoặc civil law). Thủ tục tố tụng giải quyết các vụ việc dân sự được pháp luật các nước quy định có những điểm khác nhau cơ bản nhưng đều quy định những yêu cầu và các công việc Tòa án phải tiến hành trước khi mở phiên tòa để bảo đảm các điều kiện cho việc xét xử tại phiên tòa có hiệu quả. Ở những nước theo loại hình tố tụng tranh tụng thì đề cao vai trò của các bên đương sự nên việc thu thập chứng cứ do chính các bên thực hiện hoặc luật sư của họ thực hiện, Toà án chỉ trợ giúp thông qua việc buộc bên kia phải trả lời, phải tuyên hiện đối chất, đưa ra các tài liệu để làm sáng tỏ nội dung vụ việc. Việc Tòa án tiến hành các công việc trước khi mở phiên tòa chỉ nhằm kiểm tra, thống nhất các chứng cứ, tài liệu được xem xét, đánh giá, sử dụng tại phiên tòa.
Chẳng hạn, theo pháp luật TTDS của Mỹ thì trước khi mở phiên tòa, theo lệnh của Thẩm phán, các bên đương sự phải cùng gặp nhau tại Tòa án để thống nhất những tài liệu nào được coi là chứng cứ, những tài liệu nào được một bên coi là chứng cứ hoặc những tài liệu nào được các bên coi là chứng cứ để Tòa án đưa ra trong vụ kiện. Ở những nước theo loại hình tố tụng xét hỏi, thì đề cao vai trò của Thẩm phán trong việc giải quyết vụ việc nên Thẩm phán 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com có quyền chủ động quyết định áp dụng mọi biện pháp thu thập chứng cứ pháp luật cho phép. Chẳng hạn, theo pháp luật TTDS của Pháp thì trước khi mở phiên tòa, Thẩm phán có quyền áp dụng các biện pháp thu thập chứng cứ. Tuy vậy, các bên đương sự vẫn có nghĩa vụ giúp Thẩm phán thực hiện các biện pháp thu thập chứng cứ và phải chịu mọi hậu quả trong trường hợp không giúp đỡ hoặc từ chối giúp đỡ.
Ở Việt Nam, trước khi ban hành BLTTDS, về nguyên tắc các đương sự có nghĩa vụ cung cấp chứng cứ và Tòa án có quyền thu thập chứng cứ trong những trường hợp cần thiết, nên trong giai đoạn chuẩn bị xét xử Tòa án có quyền chủ động thực hiện các biện pháp thu thập chứng cứ. BLTTDS ra đời, với xu hướng đề cao vai trò chứng minh của đương sự nên Điều 85 BLTTDS quy định Tòa án chỉ hỗ trợ đương sự thu thập chứng cứ trong trường hợp đương sự không thể tự thu thập được chứng cứ và có đơn yêu cầu hoặc các trường hợp do pháp luật quy định. Sau một thời gian thực hiện, quy định về vấn đề này của BLTTDS đã được Khoản 18 Điều 1 Luật sửa đổi bổ sung một số điều của BLTTDS sửa đổi theo hướng giao quyền chủ động thu thập chứng cứ hơn của Tòa án như: 1. Trong trường hợp xét thấy tài liệu, chứng cứ có trong hồ sơ vụ việc dân sự chưa đủ cơ sở để giải quyết thì Thẩm phán yêu cầu đương sự giao nộp bổ sung tài liệu, chứng cứ.
Trong các trường hợp do Bộ luật này quy định, Thẩm phán có thể tiến hành một hoặc một số biện pháp sau đây để thu thập tài liệu, chứng cứ. Như vậy, trước khi đưa VADS ra xét xử tại phiên tòa thì Tòa án phải tiến hành các hoạt động tố tụng như nghiên cứu đơn khởi kiện và các chứng cứ, tài liệu gửi kèm theo đơn khởi kiện, đánh giá sơ bộ các chứng cứ, tài liệu gửi kèm theo đơn khởi kiện, xác định quan hệ pháp luật tranh chấp trong vụ án cần được giải quyết, xác định thành phần đương sự, yêu cầu đương sự bổ sung chứng cứ, tài liệu lập hoặc thu thập chứng cứ, tài liệu v.v… để chuẩn bị các 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com điều kiện cần thiết cho việc xét xử VADS tại phiên tòa. Ngoài ra, để việc tiến hành phiên tòa có hiệu quả, khi đã có đủ các điều kiện mở phiên tòa Tòa án còn ra quyết định đưa VADS ra xét xử, triệu tập những người tham gia phiên tòa và thực hiện các công việc khác cho việc mở phiên tòa. Trong ngôn ngữ tiếng Việt, "chuẩn bị" là "làm cho có sẵn cái cần thiết để làm việc gì" [49, tr.
Từ đó, có thể hiểu CBXXST VADS là việc chuẩn bị các điều kiện cần thiết để xét xử sơ thẩm VADS, tạo tiền đề, cơ sở pháp lý vững chắc đảm bảo cho việc xét xử và ra các phán quyết của Tòa án được khách quan, toàn diện, đúng pháp luật.