Chính Sách Trợ Giúp Xã Hội Thường Xuyên Tại Việt Nam

Việt Nam, một quốc gia với điều kiện tự nhiên khắc nghiệt và lịch sử chiến tranh kéo dài, đối mặt… 240 trang · Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh · 2010.

• Tác giả: Nguyễn Ngọc Toản
• Người hướng dẫn: Nguyễn Hải Hữu
• Trường học: Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Khoa học Quản lý
• Đề tài: Chính Sách Trợ Giúp Xã Hội Thường Xuyên Tại Việt Nam
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2010
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ CHÍNH SÁCH TRỢ GIÚP XÃ HỘI THƯỜNG XUYÊN CỘNG ĐỒNG
• 1.1. Quan điểm tiếp cận TGXH
• 1.2. Phân loại trợ giúp xã hội
• 1.3. Vai trò trợ giúp xã hội
• 1.4. CHÍNH SÁCH TGXH THƯỜNG XUYÊN CỘNG ĐỒNG
• 1.4.1. Bản chất chính sách
• 1.4.2. Mục tiêu chính sách
• 1.4.3. Nguyên tắc chính sách
• 1.4.4. Nhân tố ảnh hưởng chính sách
• 1.4.5. Đối tượng chính sách
• 1.4.6. Nội dung chính sách
• 1.4.7. Công cụ chính sách
• 1.4.8. Tiêu chí, chỉ tiêu đánh giá chính sách
• 1.5. KINH NGHIỆM VỀ CHÍNH SÁCH TGXH Ở MỘT SỐ NƯỚC
• 1.5.1. Kinh nghiệm ở Pháp
• 1.5.2. Kinh nghiệm ở Trung Quốc
• 1.5.3. Kinh nghiệm ở Nhật Bản
• 1.5.4. Kinh nghiệm ở Nam Phi
• 1.5.5. Kinh nghiệm ở Malaysia
• 1.5.6. Khả năng vận dụng kinh nghiệm một số nước vào Việt Nam
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG CHÍNH SÁCH TRỢ GIÚP XÃ HỘI THƯỜNG XUYÊN CỘNG ĐỒNG
• 2.1. GIỚI THIỆU NGHIÊN CỨU
• 2.2. THỰC TRẠNG ĐỐI TƯỢNG BTXH VÀ TGXH THƯỜNG XUYÊN CỘNG ĐỒNG
• 2.2.1. Quy mô, cơ cấu đối tượng
• 2.2.2. Thực trạng và nhu cầu TGXH của từng nhóm đối tượng
• 2.2.3. Kết luận từ thực trạng đối tượng
• 2.3. THỰC TRẠNG CHÍNH SÁCH TGXH THƯỜNG XUYÊN CỘNG ĐỒNG
• 2.3.1. Quan điểm, chủ trương về chính sách TGXH thường xuyên cộng đồng
• 2.3.2. Thực trạng chính sách TGXH thường xuyên cộng đồng
• 2.4. ĐÁNH GIÁ KẾT QUẢ VÀ HẠN CHẾ CHÍNH SÁCH
• 2.4.1. Kết quả đạt được của chính sách trong giai đoạn vừa qua
• 2.4.2. Hạn chế của chính sách và nguyên nhân
• 3. CHƯƠNG 3: GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN CHÍNH SÁCH TGXH THƯỜNG XUYÊN CỘNG ĐỒNG
• 3.1. BỐI CẢNH ĐẶT RA ĐỐI VỚI CHÍNH SÁCH TGXH THƯỜNG XUYÊN CỘNG ĐỒNG
• 3.2. ĐỊNH HƯỚNG HOÀN THIỆN CHÍNH SÁCH TRONG GIAI ĐOẠN TỚI
• 3.2.1. Định hướng về mục tiêu chính sách
• 3.2.2. Định hướng hoàn thiện chính sách
• 3.3. GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN CHÍNH SÁCH TGXH THƯỜNG XUYÊN CỘNG ĐỒNG
• 3.3.1. Từng bước mở rộng đối tượng hưởng lợi nhằm bao phủ toàn bộ dân cư khó khăn
• 3.3.2. Nghiên cứu xây dựng mức chuẩn trợ và hệ số TCXH phù hợp
• 3.3.3. Đa dạng các hình thức chăm sóc, trong đó ưu tiên trợ giúp tại cộng đồng, tại gia đình
• 3.3.4. Chuyển đổi cơ chế miễn giảm trong việc thực hiện một số chính sách hiện nay sang cung cấp tiền mặt để đối tượng tự chi trả khi sử dụng dịch vụ
• 3.3.5. Xây dựng khung pháp luật và kế hoạch quốc gia về chính sách TGXH thường xuyên cộng đồng
• 3.3.6. Đổi mới cơ chế quản lý, huy động nguồn lực cho thực thi chính sách TGXH thường xuyên cộng đồng
• 3.3.7. Nâng cao hiệu quả công cụ giáo dục nhằm nâng cao nhận thức và thúc đẩy tổ chức thực thi chính sách
• 3.3.8. Nâng cao năng lực hệ thống tổ chức thực hiện chính sách
• 3.3.9. Một số giải pháp khác
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Chính Sách Trợ Giúp Xã Hội Thường Xuyên Việt Nam

Việt Nam, một quốc gia với điều kiện tự nhiên khắc nghiệt và lịch sử chiến tranh kéo dài, đối mặt với một bộ phận dân cư đáng kể cần được trợ giúp xã hội (TGXH). Năm 2008, có tới 13.6 triệu người thuộc diện bảo trợ xã hội (BTXH), chiếm 16.22% dân số (Bộ LĐTBXH, 2008). Nhóm dân cư này cần hỗ trợ về đời sống, giáo dục, y tế, nhà ở và nước sạch. Chính sách TGXH ở Việt Nam bắt nguồn từ năm 1945, ban đầu nhằm cứu đói cho nạn nhân chiến tranh, thiên tai, trẻ em mồ côi và người tàn tật. Qua quá trình phát triển kinh tế - xã hội, chính sách TGXH đã được sửa đổi, bổ sung để phù hợp với yêu cầu của xã hội, trở thành một phần quan trọng của chính sách an sinh xã hội. TGXH không chỉ là cứu đói mà còn mở rộng thành các hợp phần như trợ giúp đột xuất và trợ giúp thường xuyên, bao gồm trợ giúp thường xuyên cộng đồng và nuôi dưỡng tại các cơ sở BTXH.

1.1. Lịch Sử Hình Thành và Phát Triển Chính Sách TGXH

Chính sách TGXH ban đầu tập trung vào cứu đói sau chiến tranh và thiên tai. Theo thời gian, chính sách đã mở rộng phạm vi, bao gồm nhiều đối tượng hơn và các hình thức hỗ trợ đa dạng. Sự thay đổi này phản ánh sự phát triển kinh tế và xã hội của Việt Nam, cũng như nhận thức ngày càng cao về vai trò của nhà nước trong việc bảo đảm an sinh xã hội. Các chính sách bộ phận như trợ cấp xã hội hàng tháng, trợ giúp y tế, giáo dục, việc làm và học nghề cũng dần được hình thành và hoàn thiện.

1.2. Vai Trò của TGXH trong Hệ Thống An Sinh Xã Hội

TGXH đóng vai trò quan trọng trong việc đảm bảo cuộc sống tối thiểu cho những người yếu thế trong xã hội. Nó không chỉ giúp họ vượt qua khó khăn trước mắt mà còn tạo điều kiện để họ hòa nhập cộng đồng và tham gia vào các hoạt động kinh tế - xã hội. TGXH là một bộ phận không thể thiếu của hệ thống an sinh xã hội, góp phần giảm nghèo, bất bình đẳng và đảm bảo ổn định xã hội.

II. Vấn Đề Thách Thức Với Chính Sách Trợ Giúp Xã Hội Hiện Nay

Mặc dù đã có nhiều tiến bộ, chính sách TGXH thường xuyên cộng đồng vẫn chưa đáp ứng đầy đủ yêu cầu của xã hội. Vẫn còn những hạn chế về phạm vi bao phủ, hiệu lực và hiệu quả của chính sách. Nguyên nhân đến từ cả yếu tố khách quan và chủ quan, từ khâu nghiên cứu xây dựng chính sách đến tổ chức thực thi. Điều này đòi hỏi cần tiếp tục nghiên cứu, hoàn thiện chính sách trong thời gian tới. Cần có những nghiên cứu toàn diện về cơ sở lý luận và thực tiễn của chính sách TGXH thường xuyên cộng đồng đặt trong bối cảnh phát triển kinh tế thị trường.

2.1. Phạm Vi Bao Phủ Chưa Toàn Diện Đối Tượng BTXH

Một bộ phận dân cư cần trợ giúp vẫn chưa được hưởng lợi từ chính sách TGXH thường xuyên cộng đồng. Các tiêu chí xác định đối tượng hưởng lợi có thể còn nhiều bất cập, dẫn đến việc bỏ sót những người thực sự cần giúp đỡ. Bên cạnh đó, thủ tục hành chính phức tạp cũng gây khó khăn cho người dân trong việc tiếp cận chính sách. Cần có những đánh giá khách quan và toàn diện về phạm vi bao phủ của chính sách để có những điều chỉnh phù hợp.

2.2. Hiệu Lực Hiệu Quả Chính Sách TGXH Còn Hạn Chế

Mức trợ cấp xã hội có thể chưa đủ để đáp ứng nhu cầu sống tối thiểu của người hưởng lợi. Các hình thức hỗ trợ khác như y tế, giáo dục, việc làm còn chưa được triển khai đồng bộ và hiệu quả. Việc giám sát và đánh giá hiệu quả chính sách cũng còn hạn chế, dẫn đến khó khăn trong việc điều chỉnh và cải thiện chính sách. Các nguồn lực đầu tư vào TGXH có thể chưa được sử dụng hiệu quả, gây lãng phí và thất thoát.

2.3. Thiếu Nghiên Cứu Toàn Diện về Chính Sách TGXH

Nhiều nghiên cứu mới chỉ dừng lại ở việc tổng kết thực tiễn, đánh giá thực trạng đối tượng hoặc đề xuất giải pháp cải tiến công cụ chính sách. Thiếu những nghiên cứu toàn diện về cơ sở lý luận, cơ sở thực tiễn của chính sách TGXH thường xuyên cộng đồng, đặc biệt trong bối cảnh phát triển kinh tế thị trường. Cần có những nghiên cứu sâu sắc để cung cấp cơ sở khoa học cho việc xây dựng và hoàn thiện chính sách.

III. Giải Pháp Hoàn Thiện Chính Sách Trợ Giúp Xã Hội Việt Nam

Để nâng cao hiệu quả của chính sách TGXH, cần có những giải pháp đồng bộ từ khâu xây dựng đến tổ chức thực hiện. Các giải pháp này cần dựa trên cơ sở lý luận và thực tiễn vững chắc, phù hợp với điều kiện kinh tế - xã hội của Việt Nam. Mục tiêu là xây dựng một hệ thống TGXH hiệu quả, công bằng và bền vững, góp phần vào sự phát triển kinh tế - xã hội của đất nước. Các giải pháp bao gồm việc mở rộng đối tượng hưởng lợi, điều chỉnh mức trợ cấp, đa dạng hóa hình thức hỗ trợ và tăng cường năng lực hệ thống thực thi.

3.1. Mở Rộng Đối Tượng Hưởng Lợi Chính Sách TGXH

Cần rà soát lại các tiêu chí xác định đối tượng hưởng lợi để đảm bảo không bỏ sót những người thực sự cần giúp đỡ. Xem xét mở rộng đối tượng sang các nhóm dễ bị tổn thương khác như lao động phi chính thức, người di cư tự do, nạn nhân bạo lực gia đình... Tăng cường truyền thông và phổ biến thông tin về chính sách để người dân, đặc biệt là những người nghèo và yếu thế, biết và tiếp cận được chính sách.

3.2. Điều Chỉnh Mức Trợ Cấp Xã Hội Phù Hợp Thực Tế

Mức trợ cấp xã hội cần được điều chỉnh định kỳ để đảm bảo bù đắp được sự gia tăng của chi phí sinh hoạt. Xem xét áp dụng mức chuẩn trợ cấp chung, dựa trên mức chi tiêu bình quân để bảo đảm mức sống tối thiểu. Nghiên cứu và áp dụng các hệ số điều chỉnh mức trợ cấp cho từng nhóm đối tượng, phù hợp với nhu cầu và hoàn cảnh cụ thể.

3.3. Đa Dạng Hóa Các Hình Thức Trợ Giúp Xã Hội Cộng Đồng

Ngoài trợ cấp tiền mặt, cần đa dạng hóa các hình thức hỗ trợ khác như cung cấp dịch vụ y tế, giáo dục, tư vấn tâm lý, hỗ trợ pháp lý, dạy nghề và tạo việc làm. Ưu tiên trợ giúp tại cộng đồng, tại gia đình để người hưởng lợi không bị cô lập và có thể hòa nhập cộng đồng. Phát triển các dịch vụ TGXH dựa vào cộng đồng, với sự tham gia của các tổ chức xã hội, tình nguyện viên và người dân.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Nghiên Cứu Chính Sách Trợ Giúp

Các kết quả nghiên cứu về chính sách TGXH cần được ứng dụng vào thực tiễn xây dựng và thực thi chính sách. Các mô hình trợ giúp hiệu quả cần được nhân rộng và phát triển. Các cơ quan quản lý nhà nước cần tăng cường phối hợp với các tổ chức nghiên cứu, các chuyên gia và người dân để nâng cao chất lượng chính sách. Việc đánh giá tác động của chính sách là vô cùng quan trọng để từ đó có những cải tiến phù hợp.

4.1. Đánh Giá Tác Động Thực Tế Của Chính Sách

Thực hiện đánh giá tác động của chính sách một cách định kỳ và toàn diện, bao gồm đánh giá về hiệu quả kinh tế, xã hội và môi trường. Sử dụng các phương pháp đánh giá khoa học và khách quan, có sự tham gia của các bên liên quan. Dựa trên kết quả đánh giá, điều chỉnh và cải thiện chính sách để đạt được mục tiêu đề ra.

4.2. Xây Dựng Mô Hình TGXH Hiệu Quả Bền Vững

Nghiên cứu, học hỏi kinh nghiệm của các nước phát triển về xây dựng mô hình TGXH hiệu quả và bền vững. Xây dựng mô hình TGXH phù hợp với điều kiện kinh tế - xã hội và văn hóa của Việt Nam. Đảm bảo sự tham gia của các bên liên quan trong quá trình xây dựng và triển khai mô hình.

V. Quản Lý Nguồn Lực Cơ Chế Thực Thi Chính Sách TGXH

Để thực thi hiệu quả chính sách TGXH, cần có cơ chế quản lý và huy động nguồn lực phù hợp. Cần có sự phân công trách nhiệm rõ ràng giữa các cấp chính quyền và các cơ quan liên quan. Tăng cường sự tham gia của các tổ chức xã hội và cộng đồng trong việc thực hiện chính sách. Đổi mới phương thức quản lý, đảm bảo tính minh bạch, công khai và hiệu quả.

5.1. Huy Động Nguồn Lực Cho Chính Sách Trợ Giúp Xã Hội

Đa dạng hóa các nguồn lực cho chính sách, bao gồm nguồn ngân sách nhà nước, nguồn đóng góp của doanh nghiệp, tổ chức và cá nhân. Xây dựng cơ chế khuyến khích các doanh nghiệp và tổ chức tham gia vào các hoạt động TGXH. Tăng cường hợp tác quốc tế để huy động nguồn lực và kinh nghiệm cho chính sách.

5.2. Nâng Cao Năng Lực Hệ Thống Thực Thi Chính Sách

Đào tạo và bồi dưỡng nâng cao năng lực cho đội ngũ cán bộ làm công tác TGXH ở các cấp. Tăng cường cơ sở vật chất và trang thiết bị cho các cơ sở TGXH. Xây dựng hệ thống thông tin quản lý về TGXH hiệu quả, phục vụ cho việc ra quyết định và theo dõi, giám sát.

VI. Kết Luận Hướng Tới Tương Lai Của TGXH Tại Việt Nam

Chính sách TGXH đóng vai trò quan trọng trong việc đảm bảo an sinh xã hội và góp phần vào sự phát triển bền vững của Việt Nam. Cần tiếp tục hoàn thiện chính sách, đảm bảo tính hiệu quả, công bằng và bền vững. Cần có sự quan tâm và đầu tư thích đáng cho chính sách, để TGXH thực sự trở thành một điểm tựa vững chắc cho những người yếu thế trong xã hội. Phát triển một hệ thống an sinh xã hội toàn diện hướng tới mục tiêu công bằng và tiến bộ xã hội.

6.1. Tiếp Tục Hoàn Thiện Khung Pháp Lý Chính Sách

Rà soát và sửa đổi, bổ sung các văn bản pháp luật liên quan đến TGXH để đảm bảo tính đồng bộ, thống nhất và phù hợp với thực tiễn. Xây dựng Luật TGXH để tạo cơ sở pháp lý vững chắc cho việc thực hiện chính sách. Cập nhật và ban hành các văn bản hướng dẫn thi hành luật một cách kịp thời và đầy đủ.

6.2. Đảm Bảo Tính Bền Vững Của Chính Sách TGXH

Xây dựng kế hoạch tài chính trung hạn và dài hạn cho chính sách TGXH, đảm bảo nguồn lực ổn định và bền vững. Tăng cường quản lý và sử dụng hiệu quả nguồn lực cho chính sách. Khuyến khích sự tham gia của các bên liên quan trong việc đảm bảo tính bền vững của chính sách.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Tại Việt Nam, điều kiện tự nhiên khắc nghiệt cùng hậu quả kéo dài của chiến tranh dẫn đến một bộ phận dân cư rơi vào hoàn cảnh đặc biệt khó khăn, cần sự hỗ trợ của Nhà nước và xã hội. Theo số liệu của Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội (LĐTBXH) năm 2008, cả nước có khoảng 13,6 triệu người thuộc diện bảo trợ xã hội (BTXH), chiếm 16,22% tổng dân số. Các đối tượng này có nhu cầu thường xuyên về đời sống, y tế, giáo dục, nhà ở và nước sạch sinh hoạt.

Mặc dù chính sách trợ giúp xã hội (TGXH) đã từng bước chuyển dịch từ cứu trợ khẩn cấp sang hệ thống các hợp phần chính sách thường xuyên tại cộng đồng và được thể chế hóa trong các văn bản pháp luật, việc thực thi vẫn bộc lộ nhiều khoảng trống. Tỷ lệ bao phủ thực tế đối với dân cư khó khăn còn thấp, hiệu lực và hiệu quả thực thi chưa cao. Phần lớn các công trình nghiên cứu trước đây chỉ tập trung tổng kết thực tiễn, đánh giá riêng lẻ từng nhóm đối tượng hoặc đề xuất giải pháp cho một vài chính sách bộ phận, thiếu cách tiếp cận toàn diện từ góc độ khoa học quản lý. Do đó, việc nghiên cứu đề tài "Chính sách trợ giúp xã hội thường xuyên cộng đồng ở Việt Nam" là yêu cầu cấp thiết nhằm cung cấp cơ sở lý luận và thực tiễn phục vụ việc hoàn thiện hệ thống an sinh xã hội trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

• Mục đích nghiên cứu: Làm rõ cơ sở lý luận và thực tiễn về chính sách TGXH thường xuyên cộng đồng; khẳng định tính tất yếu, khách quan của chính sách trong bối cảnh phát triển kinh tế thị trường ở Việt Nam; đánh giá thực trạng đối tượng BTXH, nhu cầu trợ giúp thường xuyên và thực trạng thực thi chính sách; từ đó kiến nghị hệ thống giải pháp, công cụ nhằm hoàn thiện chính sách trong giai đoạn tiếp theo.
• Nhiệm vụ nghiên cứu:
  1. Hệ thống hóa và luận giải cơ sở lý luận về chính sách TGXH thường xuyên cộng đồng tại Việt Nam.
  2. Đánh giá thực trạng đối tượng, xác định nhu cầu trợ giúp thường xuyên và phân tích thực trạng chính sách TGXH thường xuyên cộng đồng tại Việt Nam giai đoạn 2000–2009, rút ra những hạn chế và nguyên nhân.
  3. Đề xuất quan điểm định hướng, giải pháp và hoàn thiện hệ thống công cụ chính sách TGXH thường xuyên cộng đồng cho giai đoạn từ năm 2011 trở đi.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu:
  • Các báo cáo, số liệu thống kê, tài liệu nghiên cứu của các cơ quan, tổ chức trong và ngoài nước liên quan đến TGXH thường xuyên cộng đồng.
  • Hệ thống văn bản quy phạm pháp luật, văn kiện chương trình, dự án về TGXH tại Việt Nam.
  • Đối tượng BTXH sinh sống tại cộng đồng.
  • Đội ngũ cán bộ, cơ quan, tổ chức tham gia quản lý và tổ chức thực thi chính sách TGXH thường xuyên cộng đồng.
• Phạm vi nghiên cứu:
  • Phạm vi nội dung chính sách: Tập trung vào 03 chính sách bộ phận gồm: (i) Chính sách trợ cấp xã hội hàng tháng; (ii) Chính sách trợ giúp y tế; (iii) Chính sách trợ giúp giáo dục, đào tạo cho đối tượng BTXH.
  • Phạm vi không gian: Toàn bộ lãnh thổ Việt Nam.
  • Phạm vi thời gian: Tiến trình phát triển chính sách từ năm 1986 đến năm 2010; nguồn số liệu khảo sát và phân tích thực trạng tập trung từ năm 2000 đến năm 2009.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Các hướng nghiên cứu trước đây

Tác giả đã tổng hợp các công trình khoa học trong nước liên quan đến an sinh xã hội và TGXH theo 4 luồng tiếp cận chính:

1. Tiếp cận chức năng hệ thống bảo trợ xã hội: Lê Bạch Dương và nhóm tác giả (2004, 2005) trong công trình "Bảo trợ xã hội cho những nhóm thiệt thòi ở Việt Nam" đã phân chia chức năng BTXH thành 3 nhóm biện pháp: nâng cao năng lực, phòng ngừa rủi ro và bảo vệ (lưới an toàn). Hướng tiếp cận này xem xét chính sách cho các nhóm cụ thể như nông dân nghèo, lao động di cư, người khuyết tật, người nhiễm HIV/AIDS; tuy nhiên gặp khó khăn trong việc phân định ranh giới giữa vai trò của Nhà nước, thị trường và cộng đồng.
2. Tiếp cận theo góc độ hoạch định chính sách: Nguyễn Hải Hữu (2007) với "Giáo trình nhập môn an sinh xã hội" cùng các đề tài nghiên cứu thực trạng TGXH giai đoạn 2001–2007 xác định TGXH bao gồm trợ cấp hàng tháng cho các đối tượng BTXH cụ thể (trẻ mồ côi, người già cô đơn, người từ 90 tuổi trở lên, người tàn tật nặng, người nhiễm HIV/AIDS...) kết hợp với trợ giúp y tế, giáo dục, dạy nghề và tiếp cận công trình công cộng. Hướng nghiên cứu này tập trung vào quy trình xây dựng chính sách hỗ trợ giảm nghèo và chăm sóc đối tượng yếu thế.
3. Tiếp cận theo chức năng của chủ thể cung cấp dịch vụ: Nguyễn Văn Định (2008) trong "Giáo trình an sinh xã hội" phân định các khái niệm cứu tế xã hội (giúp đỡ khẩn cấp, tối cần thiết của cộng đồng), cứu trợ xã hội (sự giúp đỡ bằng nguồn tài chính Nhà nước và cộng đồng khi gặp rủi ro thiên tai, già yếu) và trợ giúp xã hội (sự hỗ trợ thêm để đối tượng tự lập vươn lên). Hướng tiếp cận này đặt trọng tâm vào cộng đồng nhưng chưa phản ánh đầy đủ vai trò chủ đạo của Nhà nước trong cung cấp nguồn lực và dịch vụ dài hạn.
4. Tiếp cận theo quan điểm hệ thống: Nguyễn Hữu Dũng (2008) nghiên cứu mối quan hệ giữa phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và thực hiện an sinh xã hội, phân tích kinh nghiệm của Hoa Kỳ, Thụy Điển, Đức để kiến nghị xây dựng mức chuẩn trợ cấp xã hội chung dựa trên chi tiêu bảo đảm mức sống tối thiểu. Cùng hướng này có đề tài cấp nhà nước của Mai Ngọc Cường (2009) về xây dựng và hoàn thiện hệ thống an sinh xã hội.

Bên cạnh các nghiên cứu lý luận, tác giả điểm lại các khảo sát thực chứng:

• Khảo sát người tàn tật của Bộ LĐTBXH phối hợp VNAH và USAID (2005).
• Nghiên cứu về già hóa dân số tại 15 nước Đông và Đông Nam Á của UNFPA (2006).
• Báo cáo giám sát thực hiện chính sách pháp luật về người cao tuổi, người tàn tật của Ủy ban Về các vấn đề xã hội của Quốc hội (2006).
• Điều tra thực trạng người tàn tật tại Thái Bình, Quảng Nam, Đà Nẵng, Đồng Nai của Viện Xã hội học - ISDS (2008).
• Khảo sát tình hình thực hiện Pháp lệnh Người cao tuổi và Chương trình hành động quốc gia về người cao tuổi giai đoạn 2005–2010 của Bộ LĐTBXH (2009).

Khoảng trống luận án lựa chọn giải quyết

Các công trình trước đây đã cung cấp bức tranh mô tả thực trạng đời sống đối tượng và đề xuất cải tiến một số quy định hiện hành, nhưng chưa giải quyết các vấn đề sau:

• Chưa xây dựng hệ thống cơ sở lý luận hoàn chỉnh về chính sách TGXH thường xuyên cộng đồng dưới góc độ khoa học quản lý.
• Thiếu khung phân tích định lượng đồng bộ gồm các công thức và chỉ tiêu đo lường tính hiệu lực, tính hiệu quả, tính công bằng và tính bền vững của chính sách.
• Chưa phân tích đầy đủ mối quan hệ tương quan giữa mức chuẩn trợ cấp với chuẩn nghèo và mức sống tối thiểu của dân cư để thiết kế công thức tính hệ số trợ cấp phù hợp với ngân sách nhà nước qua từng thời kỳ.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khái niệm và khung phân tích

Luận án xác định khái niệm: Trợ giúp xã hội thường xuyên cộng đồng là một hợp phần của chính sách trợ giúp xã hội, bao gồm các biện pháp, giải pháp bảo đảm của Nhà nước nhằm giúp đỡ đối tượng BTXH có hoàn cảnh đặc biệt khó khăn khắc phục khó khăn trước mắt và lâu dài, thông qua việc cung cấp nguồn tài chính hàng tháng, dịch vụ hỗ trợ chăm sóc sức khỏe, giáo dục và các dịch vụ trợ giúp xã hội khác ngay tại gia đình và cộng đồng.

Tác giả phân tích 5 quan điểm tiếp cận chính sách TGXH:

• Tiếp cận theo quyền (dựa trên tháp nhu cầu Maslow): Lấy con người làm trung tâm; Nhà nước có nghĩa vụ bảo đảm các quyền sống còn và nhu cầu thiết yếu (ăn, ở, mặc, đi lại, nước sạch, y tế, học tập cơ bản) khi cá nhân không tự thực hiện được.
• Tiếp cận theo quản lý rủi ro: Phân chia các cấp độ trợ giúp nhằm thực hiện chức năng phòng ngừa, giảm thiểu và khắc phục rủi ro xã hội (gồm 3 cấp độ: trợ giúp để duy trì, trợ giúp để ổn định và trợ giúp để phát triển).
• Tiếp cận phổ cập: Hỗ trợ tất cả đối tượng thuộc nhóm nhân khẩu học xác định mà không ràng buộc tiêu chí thu nhập, độ bao phủ cao (3–3,5% dân số) nhưng mức hỗ trợ thường thấp.
• Tiếp cận mục tiêu: Tập trung nguồn lực vào nhóm đối tượng nghèo nhất, khó khăn nhất; độ bao phủ khoảng 1,5% dân số, quy trình xác định đối tượng phức tạp hơn nhưng mức trợ cấp gắn liền với mức sống tối thiểu.
• Tiếp cận tổng thể: Kết hợp linh hoạt giữa bảo đảm quyền, phổ cập theo nhóm và ưu tiên mục tiêu theo từng thời kỳ kinh tế.

Luận án xác lập 7 nguyên tắc chính sách: tuân thủ hệ thống chính trị; bảo đảm tính khoa học; bảo đảm tính hiệu lực; bảo đảm tính hiệu quả; bảo đảm tính công bằng; bảo đảm tính công khai, minh bạch; bảo đảm sự ổn định bền vững; bảo đảm chia sẻ trách nhiệm giữa Nhà nước và xã hội.

Các nhân tố ảnh hưởng được phân thành 3 nhóm:

• Nhóm nhân tố từ đối tượng hưởng lợi (quy mô, phân bố, nhu cầu trợ giúp, năng lực cá nhân).
• Nhóm nhân tố từ cơ chế, công cụ chính sách (văn bản pháp luật, năng lực bộ máy thực thi, hệ thống công cụ).
• Nhóm nhân tố môi trường (chính trị, kinh tế, truyền thống văn hóa - xã hội, hội nhập quốc tế).

Hệ thống công cụ thực thi chính sách gồm 4 nhóm:

1. Công cụ hành chính và tổ chức: Văn bản quy phạm pháp luật, kế hoạch chính sách, tổ chức bộ máy và đội ngũ cán bộ từ trung ương đến cấp xã.
2. Công cụ tài chính: Ngân sách nhà nước phân bổ theo 4 cấp (trung ương, tỉnh, huyện, xã) và các quỹ huy động ngoài ngân sách.
3. Công cụ giáo dục và tâm lý: Hệ thống truyền thông, tư vấn xã hội nhằm nâng cao nhận thức của cộng đồng và đối tượng.
4. Công cụ kỹ thuật nghiệp vụ: Quy trình xác định đối tượng, thẩm định, ra quyết định, thanh chi trả trợ cấp, kiểm tra và theo dõi báo cáo.

Khung chỉ tiêu lượng hóa đánh giá chính sách được tác giả xây dựng thành các công thức toán học:

• Đánh giá tính hiệu lực:
  • Tổng số đối tượng thuộc diện hưởng chính sách: $$M_{TGXH} = \sum_{i=1}^{n} m_i$$
  • Tỷ lệ bao phủ so với dân số: $$R_{DS} = \frac{\sum_{i=1}^{n} m_i}{DS}$$ (Định mức khuyến nghị cho Việt Nam: $R_{DS} > 2%$).
  • Tỷ lệ bao phủ so với đối tượng BTXH: $$R_{BTXH} = \frac{\sum_{i=1}^{n} m_i}{\sum_{i=1}^{n} M_i}$$ (Định mức khuyến nghị cho Việt Nam: $R_{BTXH} > 25%$).
  • Tỷ lệ đối tượng thuộc diện nhưng chưa được hưởng: $$R_{rr} = 1 - \frac{\sum_{i=1}^{n} m_{hi}}{\sum_{i=1}^{n} m_i}$$
• Đánh giá tính hiệu quả:
  • Mức trợ cấp bình quân: $$\bar{t} = \frac{\sum_{i=1}^{n} t_i m_i}{\sum_{i=1}^{n} m_i}$$
  • Tỷ lệ đối tượng thay đổi cuộc sống sau khi hưởng chính sách: $$r_{tđ} = \frac{m_{htđ}}{m_{hi}}$$
• Đánh giá tính công bằng:
  • Khoảng cách bình quân mức trợ cấp: $$r = \sqrt{\frac{1}{n} \sum_{i=1}^{n} (t_i - \bar{t})^2}$$ (Định mức khuyến nghị: $r < 0,3$).
  • Mức độ thiếu hụt so với mức sống tối thiểu: $$r_{th} = 1 - \frac{\bar{t}}{MSTT}$$

Phương pháp nghiên cứu và nguồn dữ liệu

• Phương pháp thu thập dữ liệu:
  • Khảo sát sơ cấp: Luận án thực hiện điều tra chọn mẫu đối với nhóm trẻ em mồ côi và điều tra phiếu hỏi đối với đội ngũ cán bộ trực tiếp làm công tác chính sách xã hội ở các cấp.
  • Thu thập dữ liệu thứ cấp: Kế thừa dữ liệu từ cuộc Khảo sát tình hình thi hành pháp luật về người tàn tật (Bộ LĐTBXH, 2008), Khảo sát tình hình thực hiện Pháp lệnh Người cao tuổi và Chương trình hành động quốc gia về người cao tuổi giai đoạn 2005–2010 (Bộ LĐTBXH, 2009), Niên giám thống kê và báo cáo ngành tài chính - lao động.
• Phương pháp xử lý và phân tích: Sử dụng phương pháp duy vật biện chứng và duy vật lịch sử, phương pháp thống kê mô tả, phương pháp so sánh đối chiếu, phương pháp tổng hợp phân tích chính sách và nghiên cứu so sánh kinh nghiệm quốc tế (Pháp, Trung Quốc, Nhật Bản, Nam Phi, Malaysia).

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Cơ sở lý luận về chính sách trợ giúp xã hội thường xuyên cộng đồng

Chương 1 hệ thống hóa các khái niệm liên quan trong hệ thống an sinh xã hội, làm rõ sự khác biệt giữa bảo trợ xã hội, cứu trợ xã hội, cứu tế xã hội và trợ giúp xã hội. Tác giả khẳng định TGXH không thuần túy là hành vi nhân đạo của cộng đồng mà là trách nhiệm pháp lý bắt buộc của Nhà nước nhằm bảo đảm quyền con người cơ bản.

Nội dung chương trình bày chi tiết bản chất, mục tiêu, 7 nguyên tắc thiết kế chính sách, 3 nhóm nhân tố tác động và 4 nhóm công cụ chính sách quản lý. Tác giả phân loại 9 nhóm đối tượng BTXH sống tại cộng đồng được hưởng trợ cấp thường xuyên theo pháp luật Việt Nam dựa trên 4 tiêu chí cốt lõi: mất khả năng lao động; mất khả năng tự phục vụ; rơi vào hoàn cảnh nghèo đói; không có nguồn nuôi dưỡng hoặc không có người thân thích nương tựa.

Chương này cũng tổng thuật kinh nghiệm thực thi chính sách an sinh tại các nước:

• Cộng hòa Pháp: Cơ chế thu nhập tối thiểu hòa nhập (RMI) gắn trợ cấp tiền mặt với trách nhiệm tham gia các chương trình hòa nhập xã hội và tìm kiếm việc làm.
• Trung Quốc: Hệ thống bảo đảm mức sống tối thiểu (Dibao) áp dụng phân tầng theo chuẩn thu nhập đô thị và nông thôn.
• Nhật Bản: Kết hợp chế độ trợ cấp nuôi dưỡng người khuyết tật với quy định tỷ lệ bắt buộc doanh nghiệp tiếp nhận lao động khuyết tật vào làm việc.
• Nam Phi: Thực hiện mô hình trợ cấp phổ cập diện rộng cho người già không có lương hưu và trẻ em trong gia đình thu nhập thấp.
• Malaysia: Triển khai trợ cấp duy trì đời sống kết hợp chương trình nâng cao năng lực tự lập tại cộng đồng.

Từ kinh nghiệm quốc tế, tác giả rút ra bài học cho Việt Nam về việc xác định mức chuẩn trợ cấp dựa trên giỏ hàng hóa tối thiểu, tăng cường công tác quản lý đối tượng tại cơ sở và chuyển dần từ bao cấp dịch vụ sang trợ cấp tiền mặt trực tiếp.

Chương 2: Thực trạng chính sách trợ giúp xã hội thường xuyên cộng đồng

Chương 2 trình bày bức tranh toàn diện về đối tượng BTXH và thực trạng triển khai các chính sách trợ cấp xã hội, y tế, giáo dục tại Việt Nam giai đoạn 2000–2009.

+-----------------------------------------------------------------------------+
| Bảng: Tổng hợp các chỉ tiêu thực trạng chính sách TGXH thường xuyên (2008-2009)|
+------------------------------------+----------------------------------------+
| Chỉ tiêu đánh giá                  | Giá trị thực tế ghi nhận trong văn bản |
+------------------------------------+----------------------------------------+
| Quy mô đối tượng BTXH (năm 2008)   | 13,6 triệu người (16,22% dân số)       |
| Tỷ lệ bao phủ TGXH so với dân số   | 1,45% dân số                           |
| Tỷ lệ đối tượng thuộc diện chưa    | 12,2% tổng số đối tượng thuộc diện     |
| được hưởng chính sách              |                                        |
| Tỷ lệ đối tượng chưa hài lòng về   | 32,0% tổng số đối tượng khảo sát       |
| mức trợ cấp hàng tháng             |                                        |
| Tỷ lệ cán bộ chưa hài lòng về      | 55,0% tổng số cán bộ khảo sát          |
| mức trợ cấp hàng tháng             |                                        |
+------------------------------------+----------------------------------------+

Phân tích thực trạng theo từng nhóm đối tượng cụ thể:

• Trẻ em mồ côi (TEMC): Đa số sống cùng ông bà hoặc người thân thích; gặp khó khăn lớn về chi tiêu sinh hoạt, học tập và tiếp cận các dịch vụ văn hóa. Tỷ lệ được hưởng trợ cấp xã hội hàng tháng và cấp thẻ bảo hiểm y tế (BHYT) có xu hướng tăng qua các năm nhưng mức trợ cấp chưa bù đắp được mức trượt giá sinh hoạt.
• Người cao tuổi (NCT): Tình trạng sức khỏe suy giảm, tỷ lệ mắc bệnh mãn tính cao; nguồn sống chính phụ thuộc vào sự phụng dưỡng của con cháu hoặc tự lao động. Nhóm NCT từ 85 tuổi trở lên không có lương hưu đã được bao phủ diện trợ cấp nhưng mức chi trả còn thấp so với nhu cầu dinh dưỡng và y tế.
• Người tàn tật/người khuyết tật (NTT): Trình độ văn hóa và chuyên môn kỹ thuật hạn chế; thu nhập bình quân rất thấp; nhu cầu lớn nhất tập trung vào hỗ trợ tài chính trực tiếp, dụng cụ chỉnh hình và chăm sóc sức khỏe.
• Người đơn thân nghèo nuôi con nhỏ và người nhiễm HIV/AIDS nghèo: Khó khăn kép về kinh tế và kỳ thị xã hội; kinh phí trợ cấp hàng tháng đóng vai trò thiết yếu duy trì nhu cầu dinh dưỡng tối thiểu cho trẻ.

Đánh giá kết quả và hạn chế của chính sách:

• Kết quả: Hệ thống văn bản quy phạm pháp luật từng bước được bổ sung hoàn thiện (Nghị định 07/2000/NĐ-CP, Nghị định 67/2007/NĐ-CP, Nghị định 13/2010/NĐ-CP); quy mô đối tượng và tổng kinh phí ngân sách nhà nước chi trả tăng dần qua các năm; mức độ đóng góp của trợ cấp giúp ổn định một phần đời sống sinh hoạt của các hộ khó khăn.
• Hạn chế và nguyên nhân: Tỷ lệ bao phủ còn hẹp (mới đạt 1,45% dân số so với nhu cầu 16,22%); mức chuẩn trợ cấp (180.000 đồng/tháng theo Nghị định 13/2010/NĐ-CP) còn thấp hơn nhiều so với chuẩn nghèo và mức sống tối thiểu; vẫn còn 12,2% đối tượng đủ điều kiện nhưng chưa tiếp cận được chính sách do rào cản thủ tục hành chính và thiếu ngân sách địa phương; quy trình xét duyệt hồ sơ qua nhiều cấp gây chậm trễ thời gian ban hành quyết định.

Chương 3: Giải pháp hoàn thiện chính sách TGXH thường xuyên cộng đồng

Chương 3 xây dựng hệ thống quan điểm, định hướng và các nhóm giải pháp đồng bộ nhằm đổi mới chính sách TGXH thường xuyên cộng đồng đến năm 2020.

Định hướng đổi mới chính sách:

• Chuyển từ quan niệm chính sách mang tính chất "cứu trợ nhân đạo, ban ơn" sang chính sách "bảo đảm thực hiện quyền con người" cho đối tượng hưởng lợi.
• Bảo đảm sự tương đồng, đồng bộ giữa chính sách TGXH với hệ thống tiền lương, bảo hiểm xã hội, chính sách ưu đãi người có công và chuẩn nghèo quốc gia.
• Kết hợp giữa trách nhiệm bảo đảm nguồn lực của Nhà nước với việc xã hội hóa dịch vụ chăm sóc tại cộng đồng.

Các giải pháp cụ thể:

1. Từng bước mở rộng đối tượng hưởng lợi: Mở rộng diện bao phủ đối với NCT từ 80 tuổi trở lên không có lương hưu; trẻ em dưới 3 tuổi sống trong hộ nghèo; toàn bộ người khuyết tật nặng và đặc biệt nặng.
2. Đổi mới phương án xác định mức chuẩn trợ cấp xã hội: Luận án đề xuất áp dụng mức chuẩn trợ cấp xã hội mới từ năm 2011 là 315.000 đồng/tháng (tương đương 70% mức sống tối thiểu của dân cư tại thời điểm tính toán), thay thế mức chuẩn 180.000 đồng/tháng.

+-----------------------------------------------------------------------------+
| Bảng: Đề xuất hệ số trợ cấp xã hội hàng tháng theo nhóm đối tượng (Luận án) |
+-------------------------------------------------------------+---------------+
| Nhóm đối tượng thụ hưởng                                    | Hệ số đề xuất |
+-------------------------------------------------------------+---------------+
| Trẻ em mồ côi dưới 18 tháng tuổi                            | 2,0           |
| Trẻ em mồ côi từ 18 tháng tuổi trở lên                      | 1,5           |
| Người cao tuổi cô đơn thuộc hộ nghèo                        | 1,5           |
| Người từ 85 tuổi trở lên không có lương hưu/trợ cấp BHXH    | 1,0           |
| Người tàn tật nặng không khả năng lao động/tự phục vụ       | 1,5 – 2,0     |
| Người nhiễm HIV/AIDS thuộc hộ nghèo                         | 1,5 – 2,0     |
| Hộ gia đình nuôi dưỡng từ 02 người tàn tật nặng trở lên     | 2,0           |
+-------------------------------------------------------------+---------------+

3. Chuyển đổi phương thức thực hiện chính sách: Thay thế cơ chế miễn giảm gián tiếp bằng việc cấp tiền mặt trực tiếp cho đối tượng tự chi trả dịch vụ y tế, giáo dục, thúc đẩy quyền tự chủ và nâng cao chất lượng dịch vụ của các cơ sở công lập/tư nhân.
4. Xây dựng khung pháp luật và kế hoạch quốc gia: Tiến tới nghiên cứu, soạn thảo Luật Trợ giúp xã hội; xây dựng kế hoạch quốc gia trung hạn và dài hạn về phát triển hệ thống trợ giúp xã hội tại cộng đồng.
5. Đổi mới cơ chế quản lý tài chính và nâng cao năng lực bộ máy: Phân định rõ trách nhiệm chi ngân sách giữa trung ương và địa phương; chuẩn hóa quy trình tiếp nhận, xét duyệt hồ sơ tại cấp xã; đào tạo chuyên môn công tác xã hội cho đội ngũ cán bộ cơ sở.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt học thuật và lý luận

• Luận giải khái niệm TGXH toàn diện dưới góc độ khoa học quản lý, xác định rõ trách nhiệm chủ đạo của Nhà nước song song với việc huy động nguồn lực xã hội, khắc phục quan điểm xem TGXH chỉ là hoạt động từ thiện tự phát của cộng đồng.
• Bổ sung và hoàn thiện hệ thống 7 nguyên tắc chính sách, trong đó làm rõ 4 nguyên tắc: bảo đảm tính hiệu lực, bảo đảm tính hiệu quả, bảo đảm tính công bằng, bảo đảm sự ổn định bền vững.
• Nhận diện và phân loại 3 nhóm nhân tố tác động đến quá trình hoạch định và thực thi chính sách TGXH thường xuyên cộng đồng.
• Thiết lập hệ thống công thức toán học với 6 chỉ tiêu định lượng ($M_{TGXH}$, $R_{DS}$, $R_{BTXH}$, $R_{rr}$, $\bar{t}$, $r$, $r_{th}$) phục vụ công tác giám sát, đánh giá hiệu lực, hiệu quả và tính công bằng của chính sách.

Phát hiện mới và đóng góp thực tiễn

• Tổng hợp dữ liệu thực chứng chỉ ra quy mô dân số cần TGXH chiếm 16,22% (năm 2008), trong khi độ bao phủ thực tế mới đạt 1,45% dân số; xác định tỷ lệ đối tượng đủ điều kiện nhưng chưa được thụ hưởng chính sách là 12,2%.
• Khảo sát thực tế phản ánh 32% đối tượng và 55% cán bộ làm công tác chính sách chưa hài lòng với mức trợ cấp do mức chi trả thấp hơn nhiều so với biến động giá cả và mức sống tối thiểu.
• Đề xuất phương án điều chỉnh mức chuẩn trợ cấp xã hội lên 315.000 đồng/tháng cho năm 2011 cùng bảng hệ số chi trả chi tiết cho từng nhóm đối tượng yếu thế.
• Kiến nghị chuyển dịch phương thức hỗ trợ từ miễn giảm hành chính sang trợ cấp tiền mặt trực tiếp và đề xuất lộ trình xây dựng Luật Trợ giúp xã hội tại Việt Nam.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Luận án giới hạn phạm vi nghiên cứu trong 03 chính sách bộ phận (trợ cấp hàng tháng, trợ giúp y tế, trợ giúp giáo dục đào tạo) đối với các nhóm đối tượng sống tại cộng đồng; chưa đi sâu nghiên cứu hình thức chăm sóc nuôi dưỡng tập trung tại các trung tâm bảo trợ xã hội và các chính sách trợ giúp đột xuất khi có thiên tai, dịch bệnh diện rộng. Nguồn số liệu khảo sát thực chứng chủ yếu giới hạn trong giai đoạn 2000–2009.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Tiếp tục nghiên cứu mở rộng sang các hợp phần trợ giúp khẩn cấp, trợ giúp sinh kế - việc làm cho người nghèo; hoàn thiện mô hình cung ứng dịch vụ công tác xã hội chuyên nghiệp tại cấp xã/phường; đánh giá tác động tài chính dài hạn của ngân sách nhà nước khi mở rộng diện bao phủ trợ cấp xã hội cho toàn bộ người cao tuổi từ 80 tuổi trở lên.

---

Giá trị tham khảo

• Đối với nghiên cứu sinh, học viên và giảng viên: Tài liệu cung cấp khung lý thuyết về quản lý an sinh xã hội, hệ thống công thức định lượng đánh giá chính sách công và kinh nghiệm so sánh quốc tế, phục vụ giảng dạy và nghiên cứu chuyên ngành Khoa học Quản lý, Kinh tế phát triển và Công tác xã hội.
• Đối với cơ quan quản lý và người làm chính sách: Các phân tích thực trạng, bảng tính toán ngân sách và đề xuất về mức chuẩn trợ cấp 315.000 đồng/tháng, hệ số trợ cấp, quy trình tinh giản hồ sơ xét duyệt là cơ sở tham khảo trực tiếp cho Bộ LĐTBXH, Bộ Tài chính và Ủy ban Xã hội của Quốc hội trong quá trình sửa đổi các văn bản quy phạm pháp luật về bảo trợ xã hội.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao luận án khẳng định chính sách TGXH phải chuyển từ tiếp cận nhân đạo sang tiếp cận dựa trên quyền?

Tiếp cận nhân đạo coi việc trợ cấp là sự giúp đỡ tùy thuộc vào lòng hảo tâm và khả năng ngân sách nhất thời, dễ dẫn đến tính thụ động và bao cấp. Tiếp cận dựa trên quyền khẳng định mọi công dân khi rơi vào hoàn cảnh bất khả kháng đều có quyền cơ bản được bảo đảm mức sống tối thiểu; Nhà nước có trách nhiệm pháp lý và nghĩa vụ phân phối lại nguồn lực quốc gia để đáp ứng các quyền sống còn, chăm sóc y tế và giáo dục của đối tượng.

2. Luận án đề xuất mức chuẩn trợ cấp xã hội áp dụng cho năm 2011 là bao nhiêu và căn cứ vào đâu?

Luận án đề xuất mức chuẩn trợ cấp xã hội áp dụng từ năm 2011 là 315.000 đồng/tháng. Mức này được xác định dựa trên tính toán chi phí giỏ lương thực, thực phẩm và phi lương thực nhằm bảo đảm khoảng 70% mức sống tối thiểu của dân cư tại thời điểm nghiên cứu.

3. Tỷ lệ bao phủ của chính sách TGXH thường xuyên cộng đồng tại thời điểm khảo sát đạt bao nhiêu phần trăm?

Theo số liệu phân tích trong luận án, tỷ lệ bao phủ của chính sách TGXH thường xuyên cộng đồng mới đạt khoảng 1,45% dân số, trong khi tổng quy mô đối tượng BTXH có nhu cầu trợ giúp chiếm tới 16,22% dân số (năm 2008), và còn 12,2% đối tượng đủ điều kiện hưởng theo quy định nhưng thực tế chưa được tiếp cận chính sách.

4. Bốn nhóm công cụ chính sách TGXH được luận án phân tích gồm những gì?

Bốn nhóm công cụ bao gồm: (1) Công cụ hành chính và tổ chức (hệ thống pháp luật, kế hoạch, tổ chức bộ máy và cán bộ); (2) Công cụ tài chính (ngân sách nhà nước 4 cấp và quỹ huy động xã hội); (3) Công cụ giáo dục và tâm lý (truyền thông, tư vấn xã hội nâng cao nhận thức); (4) Công cụ kỹ thuật nghiệp vụ (xác định đối tượng, thẩm định, ra quyết định, kiểm tra, theo dõi báo cáo).

---

Kết luận

Luận án "Chính sách trợ giúp xã hội thường xuyên cộng đồng ở Việt Nam" của tác giả Nguyễn Ngọc Toản đã hệ thống hóa và phát triển cơ sở lý luận về trợ giúp xã hội dưới góc độ khoa học quản lý. Thông qua việc phân tích dữ liệu thực chứng giai đoạn 2000–2009, công trình chỉ rõ những thành tựu cùng các bất cập về diện bao phủ và mức chuẩn trợ cấp xã hội tại Việt Nam. Hệ thống giải pháp đề xuất — trọng tâm là đổi mới mức chuẩn trợ cấp lên 315.000 đồng/tháng, điều chỉnh hệ số hỗ trợ, hoàn thiện công cụ quản lý và xây dựng khung pháp luật — cung cấp cơ sở khoa học phục vụ quá trình hoàn thiện chính sách an sinh xã hội tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ CHÍNH SÁCH TRỢ GIÚP XÃ HỘI THƯỜNG XUYÊN CỘNG ðỒNG 1. TRỢ GIÚP XÃ HỘI 1. Khái niệm TGXH ñược hiểu theo các quan ñiểm tiếp cận, tính chất, chức năng, hình thức và mô hình khác nhau. Phần lớn các tài liệu nghiên cứu chưa lý giải một cách toàn diện về khái niệm TGXH, nhưng cũng ñã giải thích thuật ngữ, từ ngữ gần với TGXH (bảo trợ xã hội, công tác xã hội, phúc lợi xã hội, an sinh xã hội, cứu tế xã hội, cứu trợ xã hội, BTXH, dịch vụ xã hội).

Cụ thể: Bộ LðTBXH (1999) “Bảo trợ xã hội là hệ thống các chính sách, chế ñộ, hoạt ñộng của chính quyền các cấp và hoạt ñộng của cộng ñồng xã hội dưới các hình thức và biện pháp khác nhau, nhằm giúp các ñối tượng thiệt thòi, yếu thế hoặc gặp bất hạnh trong cuộc sống có ñiều kiện tồn tại và có cơ hội hoà nhập với cuộc sống chung của cộng ñồng, góp phần bảo ñảm ổn ñịnh và công bằng xã hội” [4]. Chuyên gia Unicef (2006) ñịnh nghĩa “Công tác xã hội là sự thúc ñẩy thay ñổi trong xã hội, thúc ñẩy việc giải quyết các vấn ñề trong quan hệ giữa con người, trao quyền và giải phóng con người ñem lại sự bình yên cho xã hội. Vận dụng lý thuyết về hành vi của con người và các hệ thống xã hội, công tác xã hội can thiệp vào các mặt mà ở ñó con người tác ñộng trực tiếp tới môi trường sống của họ. Nguyên tắc về quyền con người và công bằng xã hội là cốt lõi của công tác xã hội’’ [72].

Từ ñiển Bách khoa Việt Nam (2003) giải thích “Phúc lợi xã hội là một bộ phận thu nhập quốc dân của xã hội ñược sử dụng nhằm thoả mãn những 12 nhu cầu vật chất và tinh thần của các thành viên trong xã hội, chủ yếu ñược phân phối ngoài thu nhập theo lao ñộng. Phúc lợi xã hội bao gồm: những chi phí xã hội như trả tiền hưu trí, các loại trợ cấp bảo hiểm xã hội, học bổng cho học sinh, những chi phí cho học tập không mất tiền, những dịch vụ y tế, nghỉ ngơi an dưỡng, nhà trẻ, mẫu giáo” [71]. Nguyễn Hải Hữu (2007) ñịnh nghĩa “An sinh xã hội là một hệ thống các cơ chế, chính sách, các giải pháp của Nhà nước và cộng ñồng nhằm trợ giúp mọi thành viên trong xã hội ñối phó với các rủi ro, các cú sốc về kinh tế - xã hội làm cho họ suy giảm, hoặc mất nguồn thu nhập do bị ốm ñau, thai sản, tai nạn, bệnh nghề nghiệp, già cả không còn khả năng lao ñộng, hoặc vì các nguyên nhân khách quan khác rơi vào cảnh nghèo khổ, bần cùng hoá và cung cấp dịch vụ chăm sức khoẻ cho cộng ñồng, thông qua các hệ thống chính sách về bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế, TGXH và trợ giúp ñặc biệt” [50]. Nguyễn Văn ðịnh (2008) cho rằng “Cứu trợ xã hội là sự giúp ñỡ của xã hội bằng nguồn tài chính của Nhà nước và của cộng ñồng ñối với các thành viên gặp khó khăn, bất hạnh và gặp rủi ro trong cuộc sống như thiên tai, hỏa hoạn, bị tàn tật, già yếu.

dẫn ñến mức sống quá thấp, lâm vào cảnh neo ñơn túng quẫn nhằm giúp họ bảo ñảm ñược ñiều kiện sống tối thiểu, vượt qua cơn nghèo khốn và vươn lên cuộc sống bình thường”. ðồng thời giải thích “Cứu tế xã hội là sự giúp ñỡ của cộng ñồng và xã hội bằng tiền hoặc hiện vật, có tính tức thời, khẩn cấp và ở mức ñộ tối cần thiết cho người ñược trợ cấp khi họ bị rơi vào hoàn cảnh bần cùng, không còn khả năng tự lo liệu cuộc sống thường ngày cho bản thân họ và gia ñình” [45]. Cũng với cách tiếp cận này tác giả cũng cho rằng “TGXH là sự giúp ñỡ thêm của cộng ñồng xã hội bằng tiền hoặc bằng các phương tiện thích hợp ñể người ñược trợ giúp có thể phát huy ñược khả năng tự lo liệu cho cuộc sống bản thân và gia ñình, sớm hòa nhập lại với cộng ñồng’’ [45]. 13 Tổng hợp các giải thích trên cho thấy, hầu hết các khái niệm chưa mô tả ñầy ñủ về TGXH, mà cần giải thích toàn diện hơn nữa về TGXH.

TGXH không chỉ là hoạt ñộng của cộng ñồng và xã hội mà phải là trách nhiệm của Nhà nước, không những thế còn là hoạt ñộng có tính chất về công tác xã hội, không dành riêng cho một, hoặc một số ñối tượng xã hội, ñồng thời TGXH không phải là giải pháp toàn diện về an sinh xã hội, mà chỉ là một hợp phần của an sinh xã hội. Như vậy, có thể hiểu TGXH là các biện pháp, giải pháp bảo ñảm của Nhà nước và xã hội ñối với các ñối tượng BTXH (người bị thiệt thòi, yếu thế hoặc gặp bất hạnh trong cuộc sống) nhằm giúp họ khắc phục những khó khăn trước mắt cũng như lâu dài trong cuộc sống. Việc bảo ñảm này thông qua các hoạt ñộng cung cấp tài chính, vật phẩm, các ñiều kiện vật chất khác cho ñối tượng. Quan ñiểm tiếp cận TGXH Chính sách TGXH ñược xây dựng trên cơ sở quan ñiểm phát triển hệ thống trợ giúp xã hội của mỗi quốc gia.

Với quan ñiểm tiếp cận ñúng, sẽ có ñược hệ thống chính sách hiệu quả, phát huy ñược vai trò hỗ trợ các chính sách kinh tế và ổn ñịnh xã hội. Ngược lại quan ñiểm không phù hợp, dẫn ñến lựa chọn chính sách không phù hợp, gây tốn kém nguồn lực Nhà nước mà không hiệu quả, ñôi khi còn gây nên hậu quả xấu cho xã hội. Tiếp cận theo quan ñiểm quyền Quan ñiểm này lấy con người làm trung tâm của mục tiêu các chính sách. Với quan niệm con người sinh ra có các quyền sống còn Nhà nước cần có biện pháp bổ trợ những cá nhân không có năng lực thực hiện quyền và bảo ñảm nhu cầu cơ bản ñể duy trì cuộc sống.

Các nhu cầu ở mức ñộ cao xuất hiện khi các nhu cầu ở mức ñộ thấp ñã ñược ñáp ứng. TGXH là sự can thiệp 14 ñể các cá nhân thực hiện các nhu cầu cơ bản. Trách nhiệm của Nhà nước là bảo vệ sự an toàn cho tất cả các thành viên trong xã hội trước các nguy cơ bị suy giảm, hoặc bị mất nguồn thu nhập, trước các cú sốc về kinh tế - xã hội và ñó thuộc về chức năng cơ bản của an sinh xã hội [50, tr. Theo quan ñiểm này, chính sách TGXH xây dựng trên cơ sở bảo ñảm cho bộ phận dân cư khó khăn thực hiện các nhu cầu về ñời sống (lương thực, thực phẩm), có nước sạch sinh hoạt, có nơi ở, bảo ñảm vệ sinh cá nhân và môi trường, ñược chăm sóc y tế, ñược tiếp cận giáo dục, giao tiếp, các hoạt ñộng cộng ñồng.

Với các nhu cầu ở bậc cao hơn thì trợ giúp gián tiếp ñể xã hội cung cấp dịch vụ bảo ñảm, hoặc thông qua việc khuyến khích ñể các cá nhân tự bảo ñảm. Quan ñiểm tiếp cận này còn ñược các tổ chức xã hội vận dụng ñể huy ñộng nguồn lực và thực hiện cung cấp dịch vụ TGXH tác ñộng là giảm bớt (i) sự thiếu thốn vật chất, (ii) sự tách biệt với môi trường và (iii) sự tổn thương cá nhân. TGXH nhân ñạo ñược thực hiện thông qua việc cung cấp các dịch vụ xã hội làm thay ñổi vị thế, tăng sự tham gia, có ñiều kiện kinh tế và giảm sự tổn thương do hoàn cảnh, giảm tình trạng khó khăn. Tù thùc hiÖn hãa Nhu cÇu vÒ danh Nhu cÇu x· héi Nhu cÇu an toµn Nhu cÇu c¬ b¶n (¨n, ë, mÆc, ®i l¹i.) Nguồn: Bộ LðTBXH [14] Hình 1.

Tháp thang bậc nhu cầu của Maslow 15 1. Tiếp cận theo quan ñiểm quản lý rủi ro Cơ sở của quan ñiểm này là mọi thành viên trong xã hội luôn có nguy cơ bị rủi ro. Rủi ro làm cho cá nhân trong xã hội mất hoặc suy giảm thu nhập, không còn nguồn sống, thiếu người chăm sóc. TGXH là công cụ quản lý rủi ro và thực hiện các chức năng phòng ngừa, giảm thiểu và khắc phục rủi ro.

Với quan ñiểm này TGXH bao gồm hệ thống nhiều cấp ñộ chính sách khác nhau và tạo ra các loại hình dịch vụ riêng. Cấp cao nhất là trợ giúp phát triển, sau ñó ñến trợ giúp ổn ñịnh và cấp cuối cùng là trợ giúp ñể duy trì. Trong mỗi cấp ñộ trợ giúp lại ñược chia thành các hình thức khác nhau từ trợ giúp ñơn giản ñến phức tạp. Ví dụ như, ñể duy trì cuộc sống ñối với người tàn tật (NTT) nặng không có khả năng lao ñộng, không tự phục vụ ñược thì nhà nước có chính sách trợ cấp hàng tháng, nhưng nếu như không bảo ñảm ñược thì nuôi dưỡng trong các nhà xã hội do cấp xã quản lý, trong trường hợp vẫn chưa bảo ñảm thì ñưa vào nuôi dưỡng tập trung trong các cơ sở BTXH.

Với cách tiếp cận này ñối tượng của TGXH là những cá nhân chịu rủi ro và những cá nhân có nguy cơ chịu rủi ro. Tiếp cận theo quan ñiểm phổ cập Quan ñiểm này dựa trên cơ sở cho rằng, mọi thành viên xã hội ñều có nhu cầu ñược bảo ñảm về an sinh xã hội. Như vậy, chính sách TGXH phổ cập ñối với tất cả các ñối tượng, không có sự ràng buộc về ñiều kiện, cũng như các tiêu chí ưu tiên. Ưu ñiểm của mô hình này là tiêu chí xác ñịnh ñối tượng rất ñơn giản do vậy, chi phí quản lý thấp.

Ví dụ, như ở Nam Phi tất cả những người từ 65 tuổi không có thu nhập, trẻ em trong các gia ñình thu nhập thấp, NTT không có khả năng lao ñộng ñều ñược hưởng trợ cấp xã hội. Cá nhân thuộc diện hưởng chính sách chỉ cần có ñơn xin trợ cấp, giấy tờ xác ñịnh tuổi, giấy xác nhận gia ñình thu nhập thấp (ñối với trẻ em sống trong gia ñình thu 16 nhập thấp), giấy xác nhận không còn khả năng lao ñộng (ñối với người khuyết tật). ðộ bao phủ ñối tượng hưởng trợ cấp so với dân số thường ở mức cao 3- 3,5% dân số [50]. Hạn chế của quan ñiểm này là do ñông ñối tượng hưởng trợ cấp, nên mức trợ cấp thường thấp không gắn với bảo ñảm mức sống tối thiểu, nhưng tổng kinh phí chi trợ cấp xã hội hàng năm thì vẫn lớn.

Theo quan ñiểm này, thường ít quan tâm ñến chất lượng, hiệu quả của chính sách mà chỉ quan tâm ñến số người ñược hưởng. Tiếp cận theo quan ñiểm mục tiêu Mục tiêu xuất phát từ nguồn lực quốc gia hạn chế, trong khi nhu cầu tự giác lớn ñã ñòi hỏi cầu có ưu tiêu và thông thường ưu tiên nhóm khó khăn nhất.