MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Trong công cuộc xây dựng và đổi mới đất nước, Bảo hiểm xã hội (BHXH) là một trong những vấn đề được Đảng và Nhà nước ta quan tâm nhiều. Sở dĩ như vậy là do đi đôi với công cuộc xây dựng và phát triển kinh tế thì sự quan tâm và phát triển của BHXH là điều hết sức cần thiết. Chúng ta thấy được tầm quan trọng của BHXH thông qua vai trò đích thực mà nó đem lại cho đông đảo tầng lớp nhân dân lao động.
Giúp họ ổn định cuộc sống khi gặp khó khăn hoặc khi không còn tham gia vào lao động nữa. Mặt khác, khi có sự phân công, phân cực trong xã hội ngày càng cao thì để giải quyết các mối quan hệ phức tạp trong quan hệ lao động, đòi hỏi BHXH phải thực sự trở thành một chính sách kinh tế hữu hiệu góp phần giải quyết mâu thuẫn giữa người lao động và người sử dụng lao động. Để thực hiện được điều này đòi hỏi ngành BHXH phải hoạt động thực sự có hiệu quả, trong đó quỹ BHXH là xương sống giúp cho BHXH duy trì và hoạt động. Vấn đề đặt ra là nghiên cứu công tác thu – chi BHXH để thấy được quỹ BHXH đang gặp những vướng mắc, bất cập nào qua việc phân tích hoạt động thu – chi BHXH, từ đó đưa ra những biện pháp cụ thể để hoàn thiện công tác thu – chi BHXH nhằm đảm bảo nguồn quỹ BHXH, thúc đẩy sự phát triển của BHXH góp phần đảm bảo an sinh xã hội.
Bảo hiểm xã hội là một chính sách lớn của Đảng và Nhà nước đối với người lao động nhằm từng bước mở rộng và nâng cao đảm bảo vật chất, góp phần ổn định đời sống cho người lao động khi gặp rủi ro như bị ốm đau, tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp, sẩy thai, hết tuổi lao động, qua đời. Trong thời gian vừa qua cùng với sự đổi mới của nền kinh tế đất nước và hợp với nguyện vọng của người lao động, chính sách BHXH đã được điều chỉnh, thay đổi từng ngày từng giờ. Quỹ BHXH là một bộ phận cốt lõi không thể thiếu được và có thể nói nó là vai trò chủ đạo nhất trong hoạt động BHXH. Việc quản lý, sử dụng quỹ BHXH (thu 2 - chi quỹ BHXH) có ảnh hưởng trực tiếp tới sự tồn tại và phát triển của quỹ BHXH, ảnh hưởng tới sự ổn định của chính sách an sinh xã hội Xuất phát từ những lý do trên và là một nhân viên đang công tác trong ngành BHXH tôi chọn đề tài “Một số giải pháp hoàn thiện công tác thu - chi quỹ Bảo hiểm xã hội Việt Nam” làm luận văn thạc sỹ với hy vọng sẽ đưa ra thực trạng sử dụng Quỹ BHXH Việt Nam hiện nay và giải pháp nhằm hoàn thiện công tác thu - chi Quỹ BHXH Việt Nam góp phần tích cực vào chính sách quản lý Quỹ BHXH Việt Nam.
Mục đích nghiên cứu Trên cơ sở những lý luận về BHXH, Quỹ BHXH, và công tác thu - chi BHXH đề tài đã nhận diện được thực trạng công tác thu chi Quỹ BHXH ở nước ta hiện nay để đề xuất các biện pháp nhằm hoàn thiện công tác thu – chi quỹ Bảo hiểm xã hội Việt Nam. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu - Đối tượng: công tác thu chi quỹ BHXH - Phạm vi nghiên cứu: công tác thu – chi Quỹ BHXH Việt Nam từ năm 2010 đến năm 2014. Phương pháp nghiên cứu Đề tài sử dụng phương pháp phân tích - tổng hợp, thống kê và dự báo cân đối thu chi Quỹ BHXH thành phần để tính toán tổng số thu và chi của Quỹ, tình hình cân đối Quỹ, phân tích thực trạng tăng trưởng Quỹ để từ đó đưa ra giải pháp nhằm hoàn thiện công tác thu - chi Quỹ. Ý nghĩa thực tiễn của đề tài Dựa trên những phân tích, thống kê đánh giá về tình hình thu - chi quỹ BHXH hiện nay để từ đó đưa ra các biện pháp mang ý nghĩa thực tiễn để vận dụng vào thực tế hiện nay nhằm hoàn thiện hơn nữa công tác thu – chi Quỹ BHXH.
Kết cấu luận văn Ngoài phần mở đầu, mục lục, danh mục các từ viết tắt, các bảng biểu, tài liệu tham khảo và phụ lục, luận văn được chia thành ba chương như sau: CHƯƠNG 1: CÁC VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ CÔNG TÁC THU - CHI QUỸ BHXH CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG CÔNG TÁC THU – CHI CỦA BẢO HIỂM XÃ HỘI VIỆT NAM CHƯƠNG 3: GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN CÔNG TÁC THU – CHI CỦA BẢO HIỂM XÃ HỘI VIỆT NAM 4 CHƯƠNG 1 CÁC VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ CÔNG TÁC THU - CHI QUỸ BẢO HIỂM XÃ HỘI 1.1 Các vấn đề cơ bản về Bảo hiểm xã hội 1.1 Khái niệm, đặc điểm của Bảo hiểm xã hội 1.1 Khái niệm Bảo hiểm xã hội Lịch sử phát triển của xã hội cho thấy trong quá trình tồn tại và phát triển nhu cầu cơ bản của con người là ăn, mặc, ở. Để thỏa mãn nhu cầu tối thiểu này, con người phải lao động làm ra những sản phẩm cần thiết. Xã hội càng phát triển, mức độ thỏa mãn các nhu cầu của con người ngày càng cao. Trong thực tế cuộc sống, không phải người lao động nào cũng có đủ điều kiện về sức khỏe, khả năng lao động để hoàn thành nhiệm vụ lao động, công tác hoặc tạo nên cho mình và gia đình một cuộc sống ấm no hạnh phúc.
Bởi lẽ, người nào cũng có thể gặp phải những rủi ro, bất hạnh như ốm đau, tai nạn, hay già yếu, chết hoặc thiếu công việc làm do những ảnh hưởng của tự nhiên, của những điều kiện sống và sinh hoạt cũng như các tác nhân xã hội khác. Khi rơi vào các trường hợp đó, thì ngoài những nhu cầu thiết yếu của con người còn xuất hiện thêm nhu cầu mới. Bởi vậy, muốn tồn tại, con người và xã hội loài người phải tìm ra những cách giải quyết khác nhau. Để khắc phục những rủi ro, bất hạnh giảm bớt khó khăn cho bản thân và gia đình thì ngoài việc tự mình khắc phục, người lao động còn được sự bảo trợ của cộng đồng và xã hội.
Sự tương trợ dần dần được mở rộng và phát triển dưới nhiều hình thức khác nhau. Những yếu tố đoàn kết, hướng thiện đó đã tác động tích cực đến ý thức và công việc xã hội của các Nhà nước dưới các chế độ xã hội khác nhau. Trong quá trình phát triển xã hội, đặc biệt là từ sau cuộc cách mạng công nghiệp, hệ thống BHXH đã có những cơ sở để hình thành và phát triển. Sự bắt buộc phải đối mặt với những nhu cầu thiết yếu hàng ngày đã buộc những người làm công ăn lương tìm cách khắc phục bằng những hành động tương thân, tương ái (lập các quỹ tương tế, các hội đoàn.); đồng thời, đòi hỏi giới chủ và 5 Nhà nước phải có trợ giúp bảo đảm cuộc sống cho họ.
Các chế độ BHXH đã hình thành khá lâu trước khi xuất hiện thuật ngữ an sinh xã hội. Hệ thống bảo hiểm xã hội đầu tiên xuất hiện năm 1850 ở Đức, nhiều bang đã thành lập quỹ ốm đau và yêu cầu công nhân phải đóng góp để dự phòng khi bị giảm thu nhập vì bệnh tật. Lúc đầu chỉ có giới thợ tham gia, dần dần các hình thức bảo hiểm mở rộng ra cho các trường hợp rủi ro nghề nghiệp, tuổi già và tàn tật. Đến cuối những năm 1880, BHXH đã mở ra hướng mới.
Sự tham gia là bắt buộc và không chỉ người lao động đóng góp mà giới chủ và Nhà nước cũng phải thực hiện nghĩa vụ của mình theo cơ chế ba bên. Tính chất đoàn kết và san sẻ lúc này được thể hiện rõ nét và BHXH dần dần đã trở thành một trụ cột cơ bản của hệ thống An sinh xã hội và được tất cả các nước thừa nhận là một trong những quyền con người. Từ đó khái niệm BHXH được khái quát như sau: BHXH là sự bảo đảm thay thế hoặc bù đắp một phần thu nhập của người lao động khi họ bị giảm hoặc mất thu nhập do ốm đau, thai sản, tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp, thất nghiệp, hết tuổi lao động, chết, trên cơ sở đóng vào quỹ BHXH.2 Đặc điểm của Bảo hiểm xã hội BHXH là sản phẩm tất yếu của nền kinh tế hàng hóa. Khi trình độ phát triển kinh tế của một quốc gia đạt đến một mức độ nào đó thì hệ thống BHXH có điều kiện ra đời phát triển.
Vì vậy, sự ra đời và phát triển của BHXH phản ánh sự phát triển của nền kinh tế. Một nền kinh tế chậm phát triển, đời sống nhân dân thấp kém không thể có một hệ thống BHXH vững mạnh được. Kinh tế càng phát triển, hệ thống BHXH càng đa dạng, các chế độ BHXH ngày càng mở rộng, các hình thức BHXH ngày càng phong phú. Thực chất BHXH là sự tổ chức chia sẻ hậu quả của những rủi ro xã hội hoặc các sự kiện bảo hiểm.
Sự chia sẻ này được thực hiện thông qua quá trình tổ chức và sử dụng quỹ tiền tệ tập trung hình thành do sự đóng góp của các bên tham gia BHXH và các nguồn thu hợp pháp khác của quỹ BHXH. Như vậy, BHXH cũng là quá trình phân phối lại thu nhập. Xét trên phạm vi toàn xã hội, BHXH là một bộ phận của tổng sản phẩm trong nước, được xã hội phân phối lại cho những thành 6 viên khi phát sinh nhu cầu BHXH như ốm đau, sinh đẻ, tai nạn lao động và bệnh nghề nghiệp (TNLĐ-BNN), già yếu, chết. Xét trong nội tại BHXH, sự phân phối của BHXH được thực hiện cả theo chiều dọc và chiều ngang.
Phân phối theo chiều ngang là sự phân phối của chính bản thân người lao động theo thời gian (nghĩa là sự phân phối lại thu khi còn khả năng làm việc và khi không còn khả năng làm việc). Phân phối theo chiều dọc là sự phân phối giữa những người khỏe mạnh cho người ốm đau, bệnh tật; giữa những người trẻ cho người già; giữa những người có thu nhập cao và người có thu nhập thấp. Nói cách khác, đây là sự phân phối lại thu nhập theo không gian. Qua đây có thể thấy, BHXH góp phần thực hiện mục tiêu bảo đảm an toàn kinh tế cho người lao động và gia đình họ.
BHXH là quá trình tổ chức sử dụng thu nhập cá nhân và tổng sản phẩm trong nước (GDP) để thỏa mãn nhu cầu an toàn kinh tế của người lao động và an toàn xã hội. BHXH mang cả bản chất kinh tế và cả bản chất xã hội.