Chương 1. Sơ lược về tình hình tôn giáo ở Nam Bộ. Sự hình thành, phát triển quan điểm và chính sách của Đảng đối với vấn đề tôn giáo ở Nam Bộ trong giai đoạn 1945 - 1954. Nhận xét chung và bài học kinh nghiệm.
7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Chƣơng 1 SƠ LƢỢC VỀ TÌNH HÌNH TÔN GIÁO Ở NAM BỘ 1. Một vài nét về đặc trƣng tôn giáo ở Nam Bộ Từ xưa đến nay, cụm từ Nam Bộ vẫn được dung để chỉ vùng đất phía Nam của Tổ quốc với ý nghĩa khẳng định vị trí lãnh thổ của miền đất này so với các vùng đất còn lại trên lãnh thổ Việt Nam. Về phạm vi , vùng văn hoá này hiện nay bao gồm địa bàn 19 tỉnh thành: Đồng Nai , Bình Dương, Bình Phước, Tây Ninh , Bà Rịa - Vũng Tàu , thành phố Hồ Chí Minh , Long An , Tiề n Giang, Bế n Tre, Vĩnh Long, Trà Vinh, Đồng Tháp, TP. Cầ n Thơ, Hâ ̣u Giang, Sóc Trăng , An Giang , Kiên Giang , Bạc Liêu , Cà Mau.
Có thể chia thành ba tiểu vùng văn hoá: tiể u vùng Đông Nam Bô ,̣ tiể u vùng Tây Nam Bô ,̣ và tiểu vùng Sài Gòn. Là vùng đất cuối cùng của Tổ quốc, mảnh đất vốn có điều kiện truyền thống văn hóa và lịch sử khác so với các vùng miền khác trên lãnh thổ Việt Nam. Nói như vậy không phải là sự phủ định truyền thống văn hóa Việt vốn âm thầm chảy trên mảnh đất này. Người dân Nam Bộ vẫn là dòng giống con Lạc cháu Hồng.
Có chăng, sự khác biệt đó chỉ được xác định ở một mặt của đời sống văn hóa mà phần nhiều từ vấn đề tôn giáo. Khi nghiên cứu về Nam Bộ, dễ nhận thấy diện mạo văn hóa hết sức đặc sắc của Nam Bộ biểu hiện ra ở chỗ, một mặt, xuất hiện những hiện tượng, những đặc điểm riêng có ở Nam Bộ, không thấy ở bất cứ vùng miền nào, nhưng mặt khác, những hiện tượng, những đặc điểm ấy vẫn là sự tiếp nối, hơn nữa, còn là một sự tiếp nối làm sâu sắc, làm phong phú thêm truyền thống văn hoá Việt. Cái đặc sắc ấy là do Nam Bộ đi đầu trong tiếp xúc văn hóa, xét trong tương quan với cả nước. Ngay từ thời kỳ khai phá vùng đất mới này ở các thế kỷ XVII-XVIII, những truyền thống văn hoá Việt, Khmer, Hoa, Chăm, Ấn.
đã gặp gỡ nhau, đan xen và hòa trộn nhau. Trong công cuộc tiếp 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com xúc với văn hóa phương Tây ở cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX, Nam Bộ cũng đi trước cả nước. Nhờ dẫn đầu về tiếp xúc văn hóa, Nam Bộ trở thành đầu tàu cho cả nước trong đổi mới văn hóa. Chính từ miền đất này, những cuộc cách tân đã khởi phát, sau đó lan ra cả nước: sản xuất hàng hóa lớn và thương mại quốc tế, văn học quốc ngữ, ăn uống (đồ Tây), mặc (âu phục), âm nhạc (tân nhạc, cải lương), nghề in và xuất bản, nghề báo.
Đó là những lĩnh vực quan trọng làm thay đổi cách nghĩ, cách cảm của cả dân tộc nhất là trong bối cảnh xung đột Việt Nam và Pháp đầu thế kỉ XX và quá trình giao lưu tiếp xúc văn hóa Đông và Tây. Lịch sử hình thành mảnh đất Nam Bộ so với miền Bắc Bộ là khá muộn khi lịch sử khai thác lãnh thổ của nó mới khoảng hơn 300 năm trở lại đây. Nhìn lại quá trình hình thành vùng đất Nam Bộ - mảnh đất cực Nam của Tổ quốc chắc hẳn không ai có thể phủ nhận diễn biến phức tạp, thăng trầm của lịch sử nơi đây. Nếu như vùng đồng bằng châu thổ Bắc Kì là nơi khởi phát của lịch sử dựng nước của người Việt cách nay khoảng hơn 2000 năm thì Nam Bộ có lịch sử hình thành muộn hơn thế.
Tuy nhiên, nói như thế không phải phủ định rằng vào khoảng thời gian đó, Nam Bộ là một vùng hoang hóa mà ở đây nhắc đến Nam Bộ của người Việt từ khi chúa Nguyễn Hoàng vào khai phá. Nhìn chung, lịch sử Nam Bộ với tư cách một bộ phận, một vùng đất thuộc giang sơn của nước Việt phải bắt đầu từ đó. Xét về mặt tôn giáo - tín ngưỡng, là một vùng đất đa tộc người, Nam Bộ cũng là nơi gặp gỡ các tín ngưỡng tôn giáo sẵn có từ Bắc Bộ, Trung Bộ, đồng thời là cái nôi sinh thành những tín ngưỡng tôn giáo mới. Vì vậy, đây chính là vùng đất phong phú nhất về tín ngưỡng tôn giáo ở Viê ̣t Nam.
Nhà văn Sơn Nam đã từng nói "miền Nam có vài sắc thái tôn giáo mà ngoài Bắc, ngoài Trung không có…Việc thờ phượng Quan Công, thờ Phật, việc tin tưởng vào chư tiên, chư thánh đã có sẵn từ lâu ở miền Nam. Khi nhận xét về giới bình dân đông đảo ở nông thôn và lớp nghèo thành thị, Sơn Nam thấy rằng họ 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com đã xây dựng một nếp sống tinh thần khá ấm áp, bình đẳng, lấy tình nghĩa huynh đệ làm trọng, sống chết có nhau, giữ trung cang nghĩa khí lúc khó khăn, hiếu động. Đúng là nếp sống tinh thần kết tinh đạo Phật, Lão, Khổng. Tóm lại, chúng ta có thể thấy Nam Kỳ hồi đầu thế kỷ XX đã trở thành mảnh đất màu mỡ cho sự phát triển đa dạng của các loại hình tôn giáo và tín ngưỡng.
Về vấn đề đặc trưng văn hóa trong đó có tôn giáo, Nam Bộ cũng có đặc điểm về tôn giáo khác rất nhiều so với Bắc Bộ và Trung Bộ Việt Nam. Vị trí địa lí lắm sông, nhiều cảng đã quy định cho quá trình giao lưu tiếp biến về văn hóa ở vùng này diễn ra khá mạnh nhất là trong khoảng các thế kỉ XVI – XVII khi hệ thống thương mại Biển đông phát triển rực rỡ. Thêm vào đó, di sản của văn hóa Ốc Eo và nhà nươc Phù Nam từ trước đã làm nên tính đa dạng và đặc trưng của tôn giáo nơi đây. Mật độ dân số đa dạng cùng với quá trình di cư tiếp biến văn hóa đã biến Nam Bộ thành một vùng đất tụ họp của nhiều cư dân nhất, mức độ tứ xứ khá đông mà theo lời của GS Trần Ngọc Thêm đó là Anh về Bình Định thăm cha Phú Yên thăm mẹ, Khánh Hòa thăm em.
Đặc trưng đó đã tác động không nhỏ đến những biến động về mặt chính trị xã hội của mảnh đất Nam Bộ nói chung và nhất là vấn đề tôn giáo. Việt Nam nói chung và Nam Bộ nói riêng không có một tôn giáo chủ lưu với một lực lượng tín đồ chiếm tỉ lệ cao nhưng xét về mặt đa dạng tôn giáo thì ít nơi nào bằng. Ta có thể thấy ở đây những loại hình từ tôn giáo sơ khai đến tôn giáo hiện đại, từ những tôn giáo ngoại lai đến các tôn giáo bản địa, từ tôn giáo phương Đông cổ đại đến phương Tây cận hiện đại. Tât cả hòa quyện làm nên một mạch chảy âm thầm góp phần làm phong phú thêm cho đời sống tín ngưỡng và văn hóa của cư dân nơi đây.
Dù có sự tồn tại của đa dạng các loại hình tôn giáo, tín ngưỡng song nếu tính chung số lượng các tín đồ chỉ chiếm khoảng 30% dân số và tập trung 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com ở một số các tôn giáo lớn như Phật giáo, Công giáo, Cao Đài, Hòa Hảo, Tin lành và Hồi giáo. Dù cho thời gian có tàn phá hay chiến tranh hủy hoại, có cả những nhận thức ấu trĩ, tả khuynh hay lịch sử có biến động thăng trầm đến mấy thì yếu tố tín ngưỡng vẫn tồn tại trong đời sống tinh thần của cư dân mảnh đất cực Nam này. Khi nói đến đặc tính tôn giáo Nam Bộ cần phải khẳng định rằng Nam Bộ có cả tôn giáo và đạo giáo. Trên cơ sở khái quát những tôn giáo lớn từng du nhập vào Bắc Bộ và Trung Bộ và trong quá trình phát triển của lịch sử lại có điều kiện thâm nhập sâu vào vùng Nam Bộ như Phật giáo.
Lại có những loại hình tôn giáo mới được hình thành trong khoảng thời gian ngắn trở lại đây như Bửu Sơn Kì hương, Tứ Ân hiếu nghĩa, Phật giáo Hòa Hảo (1939), Cao Đài (1926) trong đó có cả đạo Dừa – một loại hình tôn giáo nhỏ bé mang tính chất địa phương. Với 3 tôn giáo lớn mà lịch sử gọi là Tam giáo đồng nguyên – Phật giáo, Đạo giáo, Nho giáo, những Đạo giáo ở Nam Bộ chịu ảnh hưởng sâu sắc của Phật giáo đại thừa – một nhánh của Phật giáo từ Ấn Độ truyền qua Trung Quốc và lan sang Việt Nam từ rất lâu và của Khổng giáo (Nho giáo từ Trung Quốc) nhưng trên tinh thần bản địa hóa. Có thể thấy rõ điều này khi tìm hiểu một số nội dung của Học phật Tu Nhơn với tư cách là xương sống của đạo Bửu Sơn kì hương do Đoàn Minh Huyên lập năm 1849. Ông đã “ngộ đạo” trong suối nguồn của giáo lí nhà Phật.
Và dù có học Phật ông vẫn giữ cội nguồn truyền thống dân tộc và lí tưởng “dân vi quý, xã tắc thứ chi, quân vi khinh” của Khổng giáo. Do đó, có thể khẳng định các tôn giáo, tín ngưỡng ở Nam Bộ đều có tinh thần coi trọng Tổ quốc, đề cao lẽ đời. Quan điểm của học Phật Tu nhơn được truyền vào Huỳnh Phú Sổ - người sáng lập ra Phật giáo Hòa Hảo – một tôn giáo đặc trưng, tôn giáo bản địa của người dân Nam Bộ. Tu Nhơn, Bửu Sơn kì hương, Tứ Ân hiếu nghĩa, 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Hòa Hảo đều là những tôn giáo của người nông dân, vì nông dân mà ra đời vì thế số lượng tín đồ chủ yếu là nông dân.
Họ không những thể hiện lối sống nông dân mà hơn tất cả họ coi trọng truyền thống dân tộc như uống nước nhớ nguồn, thờ cúng tổ tiên, noi theo tam cương – ngũ thường thờ các vị anh hùng dân tộc như Hai Bà Trưng, Hưng Đạo đại vương, Bình Định Vương Lê Lợi, Nguyễn Trung Trực…, coi trọng đến mức có phần bảo thủ. Thậm chí các đạo Tứ Ân hiếu nghĩa và Phật giáo Hòa Hảo còn có tinh thần trọng tứ ân: ân tổ tiên, cha mẹ, ân quê hương đất nước, ân nhân loại đồng bào. Một đặc trưng nữa của tôn giáo Nam Bộ là tính nông dân, nông dân là người sáng lập ra các tôn giáo mà trong đó hầu hết là nông dân nghèo. Đặc điểm này xuất phát từ đặc trưng lịch sử và kinh tế của vùng đất Nam Bộ.