Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu Chương 2: Lý luận về phát triển kinh tế bền vững và chính sách thuế đối với mục tiêu phát triển kinh tế bền vững Chương 3: Tình hình phát triển kinh tế và tác động của chính sách thuế đến mục tiêu phát triển kinh tế bền vững ở Việt Nam giai đoạn 2005-2014 Chương 4: Hoàn thiện chính sách thuế với mục tiêu phát triển kinh tế bền vững ở Việt Nam 6 Chƣơng 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 1. CƠ SỞ NGHIÊN CỨU Khái niệm phát triển kinh tế bền vững hàm ý rằng nền kinh tế phải có tốc độ tăng trƣởng cao, nhƣng phải gắn với phát triển hiệu quả và đặc biệt phải ổn định, tránh gây những cú sốc lớn đối với nền kinh tế. Phát triển kinh tế bền vững có thể đƣợc hiểu là sự tăng trƣởng về kinh tế một cách hợp lý, hiệu quả và bền vững cùng với đó là sự cân đối trong cơ cấu kinh tế, khai thác sử dụng tiết kiệm có hiệu quả đối với tài nguyên thiên nhiên. Để đảm bảo phát triển kinh tế bền vững, các chính sách kinh tế phải đƣợc xây dựng đồng bộ, đáp ứng đƣợc các yêu cầu phát triển trong hiện tại cũng nhƣ đảm bảo mục tiêu phát triển ổn định, vững chắc tất cả các lĩnh vực trong tƣơng lai.
Mỗi loại chính sách có phạm vi điều chỉnh, có các tác động khác nhau đối với quá trình phát triển nói trên. Trong đó chính sách thuế có thể đƣợc coi là một chính sách kinh tế rất quan trọng điều chỉnh các chủ thể trong nền kinh tế, các hoạt động trong các lĩnh vực kinh tế, từ đó tác động trực tiếp đến mục tiêu phát triển kinh tế bền vững của một quốc gia. Việc nghiên cứu các nội dung về phát triển kinh tế bền vững nhƣ khái niệm, nội dung, yêu cầu, các nhân tố ảnh hƣởng, các điều kiện đảm bảo… trên góc độ lý thuyết chung cũng nhƣ vận dụng vào điều kiện, hoàn cảnh cụ thể của từng quốc gia trong các giai đoạn nhất định là rất quan trọng, liên quan đến việc xây dựng các Chiến lƣợc, kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội của quốc gia, đến các chính sách của Nhà nƣớc trong từng lĩnh vực cụ thể. Đứng về góc độ chính sách thuế, các mục tiêu cơ bản của hệ thống chính sách này là đảm bảo nguồn thu cho NSNN; quản lý, kiểm soát đƣợc các hoạt động sản xuất, kinh doanh, các khoản thu nhập, tài sản, mức tiêu dùng, đầu tƣ, tiết kiệm của xã hội, từ đó định hƣớng các hoạt động này phát triển theo các chiến lƣợc, sách lƣợc của Nhà nƣớc.
Do đó, việc nghiên cứu các nội dung về hoàn thiện chính sách thuế phù hợp với điều kiện kinh tế trong từng thời kỳ, đồng thời hƣớng đến thực hiện mục tiêu phát triển bền vững nền kinh tế quốc gia sẽ là các nghiên cứu có tầm 7 ảnh hƣởng rất lớn đến việc hoạch định, ban hành và thực thi hệ thống chính sách thuế cũng nhƣ đến mục tiêu phát triển kinh tế bền vững. Hệ thống chính sách thuế của Việt Nam hiện hành đã chú trọng đến mục tiêu phát triển kinh tế bền vững. Ngoài mục tiêu hàng đầu là huy động nguồn thu cho NSNN, hệ thống thuế Việt Nam đã có các tác động quan trọng nhằm điều tiết vĩ mô nền kinh tế nhƣ phát huy nội lực, nâng cao năng lực cạnh tranh của nền kinh tế, thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu kinh tế; đảm bảo công bằng xã hội trong phân phối, điều tiết thu nhập. Tuy nhiên, vai trò điều chỉnh vĩ mô nhằm mục tiêu phát triển kinh tế bền vững của chính sách thuế chƣa đƣợc phát huy đầy đủ.
Chính vì vậy, việc xem xét, nghiên cứu các nội dung lý luận về phát triển kinh tế bền vững, tác động của chính sách thuế đến mục tiêu phát triển kinh tế bền vững và thực tiễn hệ thống thuế hiện hành ở Việt Nam trong mối quan hệ với mục tiêu phát triển kinh tế bền vững, nhằm đổi mới, hoàn thiện chính sách thuế trong điều kiện hội nhập và nhất là khi Việt Nam đã trở thành một quốc gia thành viên của hiệp định đối tác kinh tế xuyên Thái bình dƣơng, để chính sách này phát huy đầy đủ các vai trò của mình trong điều tiết kinh tế, đảm bảo sự phát triển nhanh, mạnh, bền vững của Việt Nam trong tƣơng lai có ý nghĩa lý luận và thực tiễn sâu sắc. CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU TIÊU BIỂU CÓ LIÊN QUAN TRỰC TIẾP ĐẾN LUẬN ÁN 1. Các luận án tiến sĩ liên quan trực tiếp đến luận án Trong thời gian qua có hai luận án tiến sĩ có liên quan trực tiếp tới luận án, bao gồm các luận án của các tác giả sau đây: Nguyễn Hữu Sở (2009), Phát triển kinh tế bền vững ở Việt Nam, Luận án Tiến sĩ kinh tế chính trị, Trƣờng Đại học kinh tế, Đại học quốc gia Hà Nội Luận án có mục tiêu nghiên cứu là luận giải một số vấn đề lý luận và thực tiễn về phát triển kinh tế bền vững, đánh giá, phân tích thực trạng nền kinh tế quốc dân kể từ khi thực hiện mô hình kinh tế mới để chỉ ra những mặt đạt đƣợc và chƣa đƣợc trong việc thực hiện mục tiêu bền vững; đề xuất một số biện pháp cơ bản bảo đảm phát triển kinh tế bền vững thời gian tới. 8 Trên cơ sở mục tiêu nghiên cứu đó, Luận án đã có các đóng góp khoa học chủ yếu là: - Hệ thống hóa cơ sở lý luận về phát triển kinh tế bền vững, thông qua việc làm rõ các nội dung và các tiêu chí đánh giá phát triển kinh tế bền vững, rút ra đƣợc các bài học cho Việt Nam trong việc phát triển kinh tế bền vững; - Đánh giá thực trạng phát triển kinh tế bền vững ở Việt Nam, luận chứng những vấn đề đang đặt ra trong việc thực hiện mục tiêu chiến lƣợc là duy trì tăng trƣởng nhanh, hiệu quả và bền vững, thực sự tác động tích cực và lan tỏa đến các vấn đề văn hóa, xã hội, môi trƣờng và có cơ cấu kinh tế phù hợp phản ánh trình độ phát triển của nền kinh tế; - Đề xuất quan điểm và định hƣớng giải pháp cơ bản để kinh tế Việt Nam tiếp tục phát triển bền vững.
La Xuân Đào (2012), Chính sách thuế đối với phát triển kinh tế ở Việt Nam, Luận án Tiến sĩ Kinh tế, Trƣờng Đại học Kinh tế - Luật, Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh Luận án này đã nêu ra mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của mình là: - Đánh giá thực trạng các giai đoạn cải cách thuế và phát triển kinh tế ở Việt Nam. Trình bày cơ sở lý luận về chính sách thuế và vai trò của chính sách thuế đối với tăng trƣởng và phát triển kinh tế; - Phân tích mối quan hệ giữa chính sách thuế và tăng trƣởng kinh tế GDP đƣợc thực hiện các khảo sát từ năm 1997 đến năm 2010; - Phân tích tác động của chính sách thuế từ các đối tƣợng nộp thuế có ảnh hƣởng đến việc thực thi chính sách thuế trong thời gian qua chủ yếu là khu vực có nhiều doanh nghiệp vừa và nhỏ ở Đồng bằng sông Cửu Long; - Đề xuất các giải pháp hoàn thiện chính sách thuế Việt Nam nhằm thúc đẩy sự tăng trƣởng và phát triển kinh tế bền vững. Với mục tiêu, nhiệm vụ đó, Luận án đã nghiên cứu theo 3 chƣơng. Những vấn đề chủ yếu mà Luận án đã đề cập bao gồm: - Cơ sở lý luận về chính sách thuế đối với phát triển kinh tế ở Việt Nam (Thuế và chính sách thuế; mối quan hệ giữa chính sách thuế với tăng trƣởng và phát 9 triển kinh tế; cải cách thuế và vai trò của cải cách thuế đối với phát triển kinh tế; kinh nghiệm về cải cách thuế ở một số nƣớc trên thế giới và bài học kinh nghiệm cho Việt Nam).
- Chính sách thuế đối với phát triển kinh tế trong thời kỳ đổi mới ở Việt Nam (cải cách thuế và phát triển kinh tế Việt Nam; tác động của chính sách thuế đến tăng trƣởng và phát triển kinh tế ở Việt Nam: đến nguồn thu ngân sách, đến đầu tƣ, đến chuyển dịch cơ cấu kinh tế, đến tăng trƣởng kinh tế, đến hoạt động của các doanh nghiệp; tác động của các cam kết khi gia nhập WTO trong lĩnh vực thuế; đánh giá chung về tác động của chính sách thuế đối với phát triển kinh tế Việt Nam). - Hoàn thiện chính sách thuế để ổn định tăng trƣởng và phát triển kinh tế bền vững (giải pháp hoàn thiện: xác định mức dộng viên hợp lý, xác định mối tƣơng quan giữa thuế trực thu và thuế gián thu, sửa đổi, bổ sung, xây dựng các luật thuế mới, ƣu đãi thuế, chống chuyển giá, hội nhập, cải cách thủ tục hành chính, thanh tra thuế…). Một số kết quả đạt đƣợc của Luận án này: nêu đƣợc một số nội dung lý thuyết về chính sách thuế, chỉ ra đƣợc các mối quan hệ giữa thực thi chính sách thuế với phát triển kinh tế, vai trò của cải cách thuế đối với tăng trƣởng và phát triển kinh tế; phân tích đƣợc thực trạng tác động của chính sách thuế đến phát triển kinh tế Việt Nam thời gian qua theo các nội dung tác động của chính sách thuế, đánh giá đƣợc ƣu, nhƣợc điểm của sự tác động đó; đề xuất đƣợc một số giải pháp chung về hoàn thiện chính sách thuế nhằm ổn định tăng trƣởng và phát triển bền vững về kinh tế Việt Nam thời gian tới. Các đề tài khoa học cấp Bộ, cấp Học viện liên quan trực tiếp đến luận án Nguyễn Thị Thanh Hoài, Hoàng Thị Giang (đồng tác giả, bảo vệ năm 2013), Chính sách thuế trực thu với mục tiêu phát triển bền vững ở Việt Nam, Đề tài nghiên cứu khoa học cấp Bộ, Bộ Tài chính.
Đề tài này đã tổng hợp và trình bày những nội dung lý luận về phát triển bền vững và vai trò của chính sách thuế trực thu đối với sự phát triển bền vững 10 của một quốc gia. Tiếp đó, đề tài đã có sự tổng hợp, phân tích, đánh giá tình hình phát triển và tác động của chính sách thuế trực thu đến sự phát triển bền vững ở Việt Nam thời gian qua, trên cơ sở đó, đề xuất các giải pháp đổi mới, hoàn thiện chính sách thuế trực thu đảm bảo mục tiêu phát triển bền vững ở Việt Nam. Các giải pháp đề tài đƣa ra gồm tái cơ cấu nguồn thu, sử dụng ƣu đãi thuế, quy định mức điều tiết hợp lý, sử dụng thuế tài nguyên, các sắc thuế đối với đất và các giải pháp liên quan đến quản lý thuế.