CHƯƠNG 1 LÝ LUẬN CHUNG VỀ THỰC HIỆN CHÍNH SÁCH GIẢI QUYẾT KHIẾU NẠI, TỐ CÁO 1. Nhận thức khái quát về chính sách giải quyết khiếu nại, tố cáo 1. Một số quan niệm về giải quyết khiếu nại, tố cáo 1. Một số quan niệm về khiếu nại Trong thực tiễn giải quyết khiếu nại hiện nay ở nước ta, các cơ quan, tổ chức, cá nhân có thẩm quyền giải quyết khiếu nại thì còn nhận được nhiều đơn khác với nội dung khiếu nại nhưng được dùng với nhiều thuật ngữ khác nhau như: “đơn kêu oan”, “đơn kêu cứu khẩn cấp”, “đơn trình bày”… Do vậy, trước hết cần phải làm rõ thuật ngữ “khiếu nại”.
Thuật ngữ “khiếu nại” được hiểu theo nhiều nghĩa rộng, hẹp khác nhau. Trong “Đại từ điển tiếng việt” thì “khiếu nại” có nghĩa là: “thắc mắc đề nghị xem xét lại những kết luận, quyết định do cấp có thẩm quyền đã làm, đã chuẩn y” [28,tr. Luật Khiếu nại năm 2011, được Quốc hội Khóa XIII, kỳ họp thứ hai thông qua ngày 11/11/2011 và có hiệu lực thi hành từ ngày 01 tháng 01 năm 2012, tại khoản 1 điều 2 quy định: “Khiếu nại là việc công dân, cơ quan, tổ chức hoặc cán bộ, công chức theo thủ tục do Luật này quy định đề nghị cơ quan, tổ chức, cá nhân có thẩm quyền xem xét lại QĐHC, HVHC của cơ quan hành chính nhà nước, của người có thẩm quyền trong cơ quan hành chính nhà nước hoặc quyết định kỷ luật cán bộ, công chức khi có căn cứ cho rằng quyết định hoặc hành vi đó là trái pháp luật, xâm phạm quyền, lợi ích hợp pháp của mình” [10]. Việc phân tích nội dung của các quan niệm trên cho thấy điểm giống nhau cơ bản của chúng thể hiện ở chỗ: khiếu nại là một hình thức phản ứng tự vệ của công dân, cơ quan, tổ chức trước các quyết định, hành vi mà theo họ là 9 n xâm phạm tới quyền, lợi ích của mình.
Đồng thời việc phân tích các quan niệm nêu trên cho thấy chúng khác nhau về phạm vi, khách thể khiếu nại, trong đó cách quan niệm về khiếu nại trong Luật Khiếu nại là hẹp nhất. Từ những phân tích khái quát trên đây có thể khẳng định khiếu nại xuất hiện khi quyền, lợi ích của bản thân chủ thể khiếu nại bị xâm hại, do đó có thể coi khiếu nại là một hình thức phản kháng của cá nhân, cơ quan, tổ chức trước quyết đinh, hành vi của cá nhân, cơ quan, tổ chức khác xâm phạm đến quyền, lợi ích của mình thông qua việc yêu cầu cá nhân, cơ quan, tổ chức đó xem xét lại quyết định, hành vi của họ. Một số quan niệm về tố cáo Tố cáo xét ở phương diện xã hội là việc người tố cáo thể hiện sự bất bình đối với hành vi vi phạm pháp luật, báo việc đó đến cơ quan nhà nước có thẩm quyền xử lý vi phạm. Ở phương diện chính trị - pháp lý tố cáo là quyền dân chủ cơ bản của công dân, là phương thức để công dân tham gia hoạt động quản lý nhà nước (thực hiện nguyên lý chủ quyền nhân dân) bảo vệ trật tự pháp luật, lợi ích nhà nước, tổ chức, công dân.
Theo Luật tố cáo 2018 thì Tố cáo là việc cá nhân theo thủ tục quy định của Luật này báo cho cơ quan, tổ chức, cá nhân có thẩm quyền biết về hành vi vi phạm pháp luật của bất kỳ cơ quan, tổ chức, cá nhân nào gây thiệt hại hoặc đe dọa gây thiệt hại đến lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của cơ quan, tổ chức, cá nhân [11]. Luật cũng phân loại nội dung tố cáo theo các hành vi thực hiện công vụ của cán bộ, công chức và hành vi vi phạm thuộc các lĩnh vực quản lý chuyên ngành: Tố cáo hành vi vi phạm pháp luật của cán bộ, công chức, viên chức trong việc thực hiện nhiệm vụ, công vụ vì vậy là việc công dân báo cáo cho cơ 10 n quan, tổ chức, cá nhân có thẩm quyền biết về hành vi vi phạm pháp luật của cán bộ, công chức, viên chức trong việc thực hiện nhiệm vụ, công vụ. Tố cáo hành vi vi phạm pháp luật trong quản lý hành chính nhà nước trong các lĩnh vực của đời sống xã hội là việc công dân báo cáo cho cơ quan quản lý hành chính nhà nước có thẩm quyền biết về hành vi vi phạm pháp luật của bất cứ cơ quan, tổ chức, cá nhân nào đối với việc chấp hành quy định pháp luật về quản lý hành chính nhà nước trong các lĩnh vực của đời sống xã hội. Một số quan niệm chính sách giải quyết khiếu nại, tố cáo 1.
Một số quan niệm về Chính sách giải quyết khiếu nại Trong hệ thống các quyền cơ bản của con người, quyền khiếu nại thuộc phạm vi các quyền dân sự, chính trị, đó là nhóm quyền có liên quan mật thiết đến quyền tự do cá nhân. Khi quyền và lợi ích của con người bị vi phạm, họ có thể sử dụng quyền khiếu nại để bảo vệ, lên án những vi phạm đó. Ở Việt Nam, Đảng Cộng sản Việt Nam đề ra chủ trương, đường lối về giải quyết khiếu nại. Bởi vậy giải quyết khiếu nại luôn được coi là nhiệm vụ chính trị của cả hệ thống chính trị.
Việc giải quyết khiếu nại có hiệu lực, hiệu quả chính là một trong những cơ sở, điều kiện để ngăn ngừa xung đột xã hội. Chủ tịch Hồ Chí Minh đã từng nói: “đồng bào có ai oan ức hay chưa hiểu rõ về chính sách của Đảng và Chính phủ mới khiếu nại”. Câu nói đó thể hiện sự chia sẻ và quan điểm vì dân, luôn đứng về phía người dân của Hồ Chủ tịch. Đảng, Nhà nước ta xác định tranh chấp dân sự và khiếu kiện của dân là do nhiều nguyên nhân, trong đó có nguyên nhân về chính sách, luật pháp chưa hoàn chỉnh; trong lãnh đạo, quản lý kinh tế, xã hội, một số cán bộ hoặc cấp uỷ và chính quyền các cấp có những khuyết điểm, sai phạm.
Để nâng cao hơn nữa chất lượng, hiệu quả của công tác giải quyết khiếu nại, tố cáo, Chính phủ, Bộ Chính trị đã tập trung lãnh đạo, chỉ đạo các tổ chức đảng, chính quyền, 11 n đoàn thể tổ chức quán triệt đầy đủ, thực hiện nghiêm túc các chủ trương, chính sách của Đảng, pháp luật của nhà nước về công tác giải quyết khiếu nại, tố cáo. Các cấp ủy, tổ chức đảng, chính quyền, Mặt trận Tổ quốc và các tổ chức nhân dân có trách nhiệm lãnh đạo, chỉ đạo và thực hiện công tác tiếp công dân, giải quyết khiếu nại, tố cáo; xác định đây là nhiệm vụ chính trị quan trọng, thường xuyên; tăng cường sự phối hợp giữa các cơ quan, tổ chức, nhất là giữa các cơ quan chức năng trong công tác giải quyết khiếu nại, tố cáo. Hoàn thiện chính sách, pháp luật liên quan đến quyền và lợi ích của người dân, nhất là trong lĩnh vực đất đai, tài nguyên, đầu tư, tài chính., bảo đảm tính đồng bộ phù hợp thực tiễn. Phát huy trách nhiệm của người đứng đầu cấp ủy, tổ chức đảng, cơ quan nhà nước; lấy hiệu quả của công tác giải quyết khiếu nại, tố cáo làm tiêu chí đánh giá năng lực, kết quả công tác.
Các cơ quan kiểm tra, thanh tra, kiểm sát, tòa án, công an nâng cao trách nhiệm trong việc chủ trì, phối hợp xử lý theo thẩm quyền, giải quyết dứt điểm những vụ việc khiếu kiện phức tạp, kéo dài. Mặt trận Tổ quốc và các đoàn thể nhân dân cần làm tốt vai trò đại diện quyền, lợi ích hợp pháp của hội viên, đoàn viên, kiến nghị các cơ quan, tổ chức, cá nhân có thẩm quyền xem xét, giải quyết khi có tranh chấp. Đẩy mạnh công tác hòa giải, đối thoại, vận động, thuyết phục công dân chấm dứt khiếu nại, tố cáo không đúng, giảm thiểu các tranh chấp, khiếu nại, tố cáo từ cơ sở. Kiện toàn đội ngũ cán bộ, công chức làm công tác tiếp dân và tham mưu giải quyết khiếu nại, tố cáo có phẩm chất đạo đức tốt, tinh thông nghiệp vụ, có khả năng hướng dẫn, giải thích, thuyết phục để công dân hiểu và chấp hành đúng pháp luật.
Bố trí trụ sở, trang bị phương tiện và đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin phục vụ công tác tiếp công dân, bảo đảm thuận lợi cho công dân và cán bộ, công chức tiếp công dân. Nâng cao trách nhiệm của các cơ quan thông tin đại chúng trong việc cung cấp thông tin, bảo đảm chính xác, kịp thời, trung thực, khách quan; khi có sai sót phải 12 n kịp thời cải chính, góp phần định hướng dư luận xã hội và hỗ trợ công tác tiếp công dân, giải quyết khiếu nại, tố cáo. Trên cơ sở chủ trương đường lối của Đảng về giải quyết khiếu nại, Nhà nước ta hoạch định và ban hành chính sách về giải quyết khiếu nại. Đó là những quyết định ở tầm tư tưởng, định hướng chiến lược cho việc giải quyết khiếu nại.
Trên cơ sở chính sách đó, Nhà nước ban hành pháp luật về khiếu nại. Như vậy, pháp luật về khiếu nại là phương tiện thể chế hóa chính sách giải quyết khiếu nại. Chính vì vậy, việc khiếu nại của công dân là quyền được ghi nhận trong các bản Hiến pháp năm 1959 (Điều 29) Hiến pháp 1980 (Điều 73); Hiến pháp 1992 (Điều 74); Hiến pháp 2013 (Điều 30) và các văn bản pháp luật khác. Khiếu nại là công cụ pháp lý để công dân bảo vệ quyền và lợi ích của mình khi bị xâm phạm.
Công dân sử dụng quyền khiếu nại là thể hiện quyền dân chủ trực tiếp. Giải quyết khiếu nại hành chính trong hoạt động của cơ quan hành chính nhà nước là biện pháp bảo đảm cho quyền khiếu nại của công dân thực hiện trên thực tế. Mọi hoạt động của Nhà nước thông qua các cơ quan nhà nước đều nhằm mục đích cuối cùng là để phục vụ nhân dân, những quy định của pháp luật về quyền khiếu nại chỉ được thực hiện tốt, đáp ứng được yêu cầu, người có thẩm quyền giải quyết khiếu nại có trách nhiệm, đề cao và thực hiện tốt việc khiếu nại hành chính, tôn trọng sự thật khách quan, đặt lợi ích của nhà nước, lợi ích của nhân dân lên trên hết. Một số quan niệm về chính sách giải quyết tố cáo Cũng như cách tiếp cận chính sách giải quyết khiếu nại, chính sách giải quyết tố cáo cũng bắt nguồn từ đường lối, chủ trương của Đảng về giải quyết tố cáo, từ đó được Nhà nước hoạch định thành chính sách và được thể chế hóa vào pháp quật về giải quyết tố cáo.