Chương I: Những vấn đề lí luận và pháp lý về thủ tục phúc thẩm vụ án hành chính. Chương II: Thực trạng và phương hướng hoàn thiện thủ tục phúc thẩm vụ án hành chính. CHƢƠNG I: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ PHÁP LÝ VỀ THỦ TỤC PHÚC THẨM VỤ ÁN HÀNH CHÍNH 1. Khái niệm phúc thẩm vụ án hành chính Để đảm bảo giải quyết VAHC được khách quan, đúng đắn pháp luật TTHC cũng như pháp luật tố tụng khác quy định chế độ hai cấp xét xử.
Nguyên tắc thực hiện hai cấp xét xử được ghi nhận tại Điều 9 Luật tổ chức TAND năm 1960. Sau một thời gian dù nguyên tắc này không được ghi nhận trong Luật tổ chức TAND năm 1992 nhưng lại có quy định TAND cấp tỉnh, TANDTC có quyền xét xử theo trình tự thủ tục phúc thẩm những vụ án mà bản án, quyết định sơ thẩm của cấp dưới chưa có hiệu lực pháp luật bị kháng cáo, kháng nghị theo quy định của pháp luật (Khoản 2 Điều 19, Khoản 2 Điều 28 Luật tổ chức TAND năm 1992). Đến khi Luật tổ chức TAND năm 2002 có hiệu lực thì nguyên tắc này được quy định tại Điều 11 và ghi nhận tại Điều 19 Luật TTHC 2010. Hai cấp xét xử được bắt đầu bằng cấp xét xử sơ thẩm vụ án, kết quả của cấp xét xử sơ thẩm là việc Tòa án sơ thẩm có thể ban hành một trong các quyết định sơ thẩm, bản án sơ thẩm.
Việc tòa án sơ thẩm ban hành quyết định, bản án có thể không nhận được sự đồng ý từ các đương sự và VKS trong trường hợp đó họ có quyền kháng cáo hoặc kháng nghị đối với những bản án, quyết định sơ thẩm. Việc tòa án cấp trên trực tiếp xét xử lại vụ án có bản án, quyết định sơ thẩm của Tòa án cấp dưới bị kháng cáo, kháng nghị gọi là thủ tục phúc thẩm. Để hiểu rõ về thủ tục phúc thẩm, đầu tiên phải hiểu tính chất của phúc thẩm, tính chất của phúc thẩm sẽ quyết định đến những vấn đề khác của thủ tục phúc thẩm. Ngoài ra tính chất của phúc thẩm chính là một trong những điểm khác biệt để phân biệt với thủ tục giám đốc thẩm và tái thẩm.
Bàn về tính chất của phúc thẩm, xét xử phúc thẩm chính là cấp xét xử thứ hai trong quá trình TTHC. “Pháp luật tố tụng dân sự và tố tụng hình sự Việt Nam hiện hành, thì phúc thẩm được hiểu thống nhất là việc Tòa án cấp trên trực tiếp xét xử lại 1 đối với vụ án đã được xét xử sơ thẩm nhưng bản án, quyết định sơ thẩm bị kháng cáo, kháng nghị phúc thẩm”1. Trước đây Pháp lệnh TTGQVAHC không chỉ rõ tính chất của phúc thẩm là xét xử lại vụ án như trong Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2004 và Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2003, mà chỉ được hiểu thông qua quy định tại Khoản 1 Điều 55 của Pháp lệnh: “Đương sự hoặc người đại diện có quyền kháng cáo, VKS cùng cấp hoặc cấp trên một cấp có quyền kháng nghị bản án, quyết định tạm đình chỉ hoặc đình chỉ việc giải quyết vụ án của tòa cấp sơ thẩm để yêu cầu Tòa án trên một cấp xét xử phúc thẩm, trừ trường hợp quy định tại khoản 2 Điều 41 của pháp lệnh này”. Quy định trên mang tính khái quát và không có văn bản nào giải thích như thế nào là xét xử phúc thẩm nên có nhiều quan điểm khác nhau về vấn đề này.
Hiện nay, khi Luật TTHC năm 2010 có hiệu lực khái niệm phúc thẩm được quy định tại Điều 173 “Xét xử phúc thẩm là việc tòa án cấp trên trực tiếp xét xử lại vụ án mà bản án, quyết định của Tòa án cấp sơ thẩm chưa có hiệu lực pháp luật bị kháng cáo hoặc kháng nghị”. Như vậy, phúc thẩm không phải là xem xét lại mà là xét xử lại vụ án. Quan niệm này phù hợp với tinh thần của nguyên tắc bảo đảm hai cấp xét xử theo quy định tại Điều 11 của Luật tổ chức TAND 2002 và đảm bảo thống nhất về tính chất của phúc thẩm trong Tố tụng dân sự và Tố tụng hình sự. Với quy định như vậy, Tòa án cấp phúc thẩm chỉ được giải quyết VAHC theo trình tự phúc thẩm khi có kháng cáo, kháng nghị của các chủ thể có thẩm quyền.
Tuy nhiên vẫn có quan điểm cho rằng “về bản chất, phúc thẩm không phải là xét xử đầu tiên đối với một vụ án hành chính mà là xét xử lần thứ hai”2. Căn cứ vào các quy định của Luật TTHC 2010 có thể thấy: trình tự phiên tòa phúc thẩm được tiến hành như phiên tòa sơ thẩm (trừ một số khác biệt nhỏ). Tòa án phúc thẩm thể hiện kết quả của mình bằng bản án hoặc quyết định phúc thẩm cũng tương tự như tại Tòa sơ thẩm. Trong khi đó chế định giám đốc thẩm, luật quy định chỉ ra “quyết định giám đốc thẩm”.
Những hoạt động này cho thấy tòa phúc thẩm dường như xử lại vụ án sơ thẩm lần hai. Nhưng, Tòa án cấp phúc thẩm khi xét xử chỉ có nhiệm vụ xem xét lại những nội dung thuộc phạm vi bị kháng cáo, kháng nghị. Những phần không có kháng cáo, kháng nghị 1 Giáo trình luật Tố tụng hành chính, trường Đại học Luật TP.Hồ Chí Minh năm 2012, Tr 334 2 Giáo trình luật TTDS, trường Đại học Luật Hà Nội, Nxb Tư pháp năm 2005, Tr 295 2 Tòa phúc thẩm không có nhiệm vụ xét xử. Điều này thể hiện chủ thể kháng cáo, kháng nghị hoàn toàn có quyền định đoạt và quyết định kháng cáo, kháng nghị cũng như phạm vi kháng cáo, kháng nghị.
Quy định này cho thấy chế định phúc thẩm không phải việc xét xử lại vụ án lần hai. Trong quá trình giải quyết VAHC, phúc thẩm là một giai đoạn độc lập. Nghĩa vụ của Tòa án cấp phúc thẩm là kiểm tra lại tính hợp pháp và tính có căn cứ của bản án, quyết định sơ thẩm, trên cơ sở đó xét xử lại về mặt nội dung. “Tính hợp pháp của bản án, quyết định sơ thẩm thể hiện ở chỗ không những nó phải phù hợp với luật nội dung mà còn phải phù hợp với những quy định về mặt hình thức”3, nghĩa là phải phù hợp với pháp luật hành chính về mặt nội dung và phù hợp với những quy định của pháp Luật TTHC về mặt hình thức.
“Tính có căn cứ thể hiện khía cạnh bản án hoặc quyết định của bản án phải phù hợp với những sự kiện có thật trong thực tế và được chứng minh bằng những chứng cứ đầy đủ, xác thực”4. Tòa án cấp phúc thẩm không những xét lại bản án mà còn xét xử lại vụ án. Bằng cách mở phiên tòa công khai, Tòa án cấp phúc thẩm đánh giá lại chứng cứ đã được đánh giá ở cấp sơ thẩm và chứng cứ mới do đương sự cung cấp bổ sung để xác định lại sự thật khách quan của vụ án trên cơ sở đưa ra một bản án mới hoặc có thể y án sơ thẩm hay sửa một phần bản án sơ thẩm và cũng có thể hủy án sơ thẩm. Như vậy, tính chất của phúc thẩm là việc Tòa án cấp trên trực tiếp xét xử lại vụ án có bản án và quyết định sơ thẩm chưa có hiệu lực pháp luật bị kháng cáo, kháng nghị.
Tòa án cấp phúc thẩm xem xét tính hợp pháp và tính có căn cứ của bản án, quyết định sơ thẩm gắn với việc xét lại nội dung vụ án đó. Tóm lại, thủ tục xét xử phúc thẩm hành chính là một giai đoạn của quá trình tố tụng diễn ra sau thủ tục sơ thẩm trên cở sở kháng cáo, kháng nghị của chủ thể có thẩm quyền đối với những bản án, quyết định sơ thẩm chưa có hiệu lực pháp luật. Nhiệm vụ của phúc thẩm VAHC là kiểm tra tính có căn cứ khách quan (hay tính xác thực) về mặt chứng cứ của các sự kiện, tình tiết mà căn cứ vào đó Tòa án đã ra bản 3 Giáo trình luật Tố tụng hành chính, Nxb công an nhân dân, năm 2007, Tr 299 4 Giáo trình luật Tố tụng hành chính, Nxb Công an nhân dân, năm 2007, Tr 299 3 án, quyết định sơ thẩm; kiểm tra tính hợp pháp của bản án, quyết định sơ thẩm; đưa ra quyết định đúng đắn đối với bản án hoặc quyết định sơ thẩm kháng cáo, kháng nghị. Mục đích của phúc thẩm vụ án hành chính Để thực hiện chức năng, nhiệm vụ của mình đòi hỏi Tòa án khi ra một bản án hay quyết định thì chúng phải có căn cứ và hợp pháp.
TAND nhân danh Nhà nước ra các bản án, quyết định, tác động trực tiếp đến nhân phẩm, danh dự và tài sản của công dân, đến tài sản của Nhà nước. Chính vì vậy khi tuyên một bản án hoặc quyết định thì đó phải là một biểu hiện của thực tế khách quan, áp dụng đúng quy định của pháp luật, đúng chính sách của nhà nước ta. Tuy nhiên, trong quá trình giải quyết các VAHC do những tác động khác nhau, các quy định về pháp luật tố tụng còn nhiều điểm hạn chế, chưa có văn bản hướng dẫn cụ thể. Mặt khác, xét về mặt chủ quan đội ngũ tiến hành tố tụng chưa đồng đều về nghiệp vụ dẫn đến việc áp dụng pháp luật còn nhiều lúng túng nên không tránh khỏi những sai sót.
Điều này có nghĩa là, không phải tất cả các bản án, quyết định của tòa án cấp sơ thẩm đều hoàn toàn chính xác và điều này sẽ làm ảnh hưởng đến quyền và lợi ích hợp pháp của công dân. Do đó, pháp luật TTHC quy định giai đoạn xét xử phúc thẩm. Việc quy định của giai đoạn xét xử phúc thẩm tạo điều kiện cho những người tham gia tố tụng thực hiện quyền dân chủ, quyền tự quyết của mình một các toàn diện thông qua việc đương sự, người đại diện của đương sự thực hiện quyền kháng cáo khi họ không đồng ý với bản án, quyết định của tòa án cấp sơ thẩm chưa có hiệu lực pháp luật, nhằm bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp họ. Mặt khác, qua việc xét xử phúc thẩm, Tòa án cấp trên kiểm tra thường xuyên đối với hoạt động của Tòa án cấp dưới, có như vậy mới phát huy được tác dụng của hoạt động xét xử, mới đảm bảo được các nguyên tắc trong quá trình tố tụng.Thông qua việc xét xử phúc thẩm, Tòa án cấp trên tổng kết rút kinh nghiệm từ thực tiễn xét xử của tòa án cấp dưới có thực hiện tốt chức năng nhiệm vụ của mình không, từng bước nâng cao hiệu quả công tác giải quyết VAHC.