CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ THỰC HIỆN CHÍNH SÁCH GIẢI QUYẾT KHIẾU NẠI 1. Những nội dung cơ bản thực hiện chính sách giải quyết khiếu nại 1. Khái niệm thực hiện chính sách giải quyết khiếu nại Để làm rõ các khái niệm về thực hiện chính sách giải quyết khiếu nại, trước hết luận văn cần phải giải thích một số thuật ngữ có liên quan như: chính sách công, thực hiện chính sách công, chính sách, khiếu nại, giải quyết khiếu nại, chính sách giải quyết khiếu nại. * Khái niệm về chính sách Chính sách là “những kế hoạch và sách lược cụ thể nhằm đạt một mục đích nhất định, dựa vào đường lối chính trị chung và tình hình thực tế để đề ra chính sách…”.157] Thuật ngữ “chính sách” hàm ý là “những định hướng hành động, những giải pháp mà Nhà nước chọn lựa để giải quyết, xử lý vấn đề phát sinh từ thực tiễn phát triển đất nước nhằm đạt được mục tiêu nhất định”.10] Chính sách là những định hướng, những tư tưởng, những mong muốn cần hướng tới, cần đạt được.
Còn những kế hoạch hay những chiến lược thậm chí pháp luật cũng chỉ là phương tiện, là hình thức để thể hiện hoặc để chuyển tải, chính sách.38-43 và 62] * Khái niệm về chính sách công: Ở mỗi giai đoạn phát triển của đất nước, yêu cầu nâng cao chất lượng, hiệu quả của các chính sách công luôn được quan tâm đặt ra và là một trong những công cụ hữu hiệu cơ bản được Nhà nước sử dụng nhằm góp phần phát triển kinh tế và quản lý xã hội. Để làm được điều nay cần phải có sự đầu tư nghiên cứu và hoàn thiện quy trình chính sách, trong đó có vai trò đóng góp của tổ chức thực thi chính sách. 9 Ở nước ta, chính sách công là một trong những chuyên ngành mới được đầu tư quan tâm nghiên cứu, thuộc lĩnh vực khoa học xã hội. Chủ thể của ban hành các chính sách công là Nhà nước.
Chính sách công phản ánh mối quan hệ nhà nước - xã hội - công dân. Chính sách công là do các cơ quan có thẩm quyền trong bộ máy Nhà nước bao gồm Quốc hội, các Bộ, chính quyền địa phương các cấp ban hành. Như vậy, chính sách công là chính sách của Nhà nước và chính sách này được cụ thể hóa đường lối, chiến lược của Đảng nhằm phục vụ lợi ích cho nhân dân. Các nhà khoa học ở Việt Nam với cách tiếp cận ở nhiều góc độ và đã đưa ra nhiều định nghĩa khác nhau về chính sách công.
Có người hiểu: “Chính sách công là một tập hợp các quyết định có liên quan với nhau do nhà nước ban hành, bao gồm các mục tiêu và giải pháp để giải quyết một vấn đề công nhằm đạt được các mục tiêu phát triển”.10] * Thực thi chính sách công: Một trong những khâu có vai trò rất quan trọng của quy trình chính sách với nhiệm vụ là hiện thực hóa các chính sách công đã được ban hành”. * Tổ chức thực hiện chính sách: Toàn bộ quá trình thực hiện việc chuyển hóa các ý chí của chủ thể trong chính sách thành hiện thực đến với các đối tượng quản lý nhằm đạt mục tiêu định hướng”.69] * Khái niệm khiếu nại Khiếu nại là một trong những quyền cơ bản của công dân. Điều 30, Hiến pháp năm 2013 quy định:“Mọi người có quyền khiếu nại, tố cáo với cơ quan, tổ chức, cá nhân có thẩm quyền về những việc làm trái pháp luật của cơ quan, tổ chức, cá nhân; Cơ quan, tổ chức, cá nhân có thẩm quyền phải tiếp nhận, giải quyết khiếu nại, tố cáo. Người bị thiệt hại có quyền được bồi thường về vật chất, tinh thần và phục hồi danh dự theo quy định của pháp luật; Nghiêm cấm việc trả thù người khiếu nại, tố cáo hoặc lợi dụng quyền khiếu nại, tố cáo để vu khống, 10 vu cáo làm hại người khác.
Việc khiếu nại, tố cáo phải được cơ quan Nhà nước xem xét và giải quyết trong thời hạn pháp luật quy định”. [26] Khiếu nại được giải thích ở Điều 2, Luật Khiếu nại năm 2011 là “việc công dân, cơ quan, tổ chức hoặc cán bộ, công chức theo thủ tục do Luật này quy định, đề nghị cơ quan, tổ chức, cá nhân có thẩm quyền xem xét lại quyết định hành chính, hành vi hành chính của cơ quan hành chính nhà nước, của người có thẩm quyền trong cơ quan hành chính nhà nước hoặc quyết định kỷ luật cán bộ, công chức khi có căn cứ cho rằng quyết định hoặc hành vi đó là trái pháp luật, xâm phạm quyền, lợi ích hợp pháp của mình”. [24] * Khái niệm giải quyết khiếu nại Theo quy định của Luật Khiếu nại 2011:“Giải quyết khiếu nại là việc thụ lý, xác minh, kết luận và ra quyết định giải quyết khiếu nại”.9] Có thể khẳng định rằng, giải quyết khiếu nại hành chính là các hoạt động của cơ quan hành chính nhà nước có thẩm quyền trong việc tiếp nhận để xem xét thụ lý, nghiên cứu nội dung đơn khiếu nại và tài liệu chứng cứ có liên quan; kiểm tra hồ sơ, xác minh thực tế để làm rõ nội dung khiếu nại của công dân, tổ chức; căn cứ váo các kết quả kiểm tra, xác minh thu thập được và đối chiếu với các quy định của pháp luật để kết luận nội dung khiếu nại, nêu rõ được tính hợp pháp, hợp lý của quyết định hành chính hoặc hành vi hành chính bị khiếu nại; ban hành QĐGQKN và tổ chức thực hiện quyết định giải quyết khiếu nại khi có hiệu lực pháp luật; đồng thời, phải khôi phục lại quyền, lợi ích hợp pháp của người khiếu nại bị xâm hại bởi quyết định hành chính, hành vi hành chính trái pháp luật (nếu có). * Giải quyết khiếu nại có một số đặc điểm sau: Về chủ thể giải quyết khiếu nại: Chủ thể có thẩm quyền xem xét và giải quyết khiếu nại lần đầu là cơ quan nhà nước có quyết định hành chính, hành vi hành chính ban hành bị khiếu nại.
11 Khách thể giải quyết khiếu nại: Quyền, lợi ích hợp pháp của người khiếu nại được pháp luật bảo vệ. Trên cơ sở kết quả xác minh nội dung đơn của người khiếu nại khiếu nại, người có thẩm quyền có quyền ban hành “quyết định giải quyết khiếu nại”, không được thể hiện bằng công văn, kết luận, thông báo để trả lời cho công dân. *Khái niệm chính sách giải quyết khiếu nại Để đạt được mục đích của giải quyết khiếu nại thì việc giải quyết khiếu nại cần phải căn cứ vào pháp luật và phải dựa trên những luận cứ khoa học. Theo tôi, chính sách giải quyết khiếu nại là những tư tưởng, những định hướng, những hành động, những giải pháp mà Nhà nước đưa ra để các cơ quan có thẩm quyền giải quyết khiếu nại làm căn cứ để ban hành pháp luật về giải quyết khiếu nại và giải quyết, xử lý các vấn đề phát sinh trong quá trình GQKN nhằm đạt được mục đích của việc giải quyết khiếu nại.
Những tư tưởng, những định hướng, những hành động, những giải pháp như vậy bao trùm, chi phối, định hướng hoạt động của các cơ quan, cá nhân có thẩm quyền trong suốt quá trình giải quyết khiếu nại, từ tiếp nhận, thụ lý đơn khiếu nại; ban hành quyết định giải quyết khiếu nại; giải quyết khiếu nại và tổ chức thi hành quyết định giải quyết khiếu nại. * Thực thi chính sách: là khâu hiện thực hoá chính sách và đưa chính sách vào đời sống xã hội và có vai trò rất quan trọng. Công tác thực hiện chính sách giải quyết khiếu nại hành chính của nhà nước là một khâu hợp thành chu trình chính sách, nếu thiếu giai đoạn này thì chu trình chính sách không thể thực hiện được vì nó là một trong những trung tâm kết nối các bước trong chu trình chính sách thành một hệ thống. Mặc dù, chính sách có tốt đến mấy nhưng không được tổ chức thực thi hay thực thi không đúng thì nó cũng không mang lại hiệu quả, không đạt được mục tiêu đề ra và uy tín của Nhà nước sẽ bị ảnh hưởng.
Mục tiêu của thực hiện chính sách giải quyết khiếu nại có liên quan đến nhiều nội dung, nhiều lĩnh vực nên không thể cùng một lúc chúng ta giải quyết hết tất cả mà phải giải quyết lần lượt từng bước; việc thực thi chính sách nhằm giải quyết các vấn 12 đề trong mối quan hệ biện chứng với mục tiêu chung, do đó nó có thể giải quyết các vấn đề đặt ra. Thực thi chính sách giải quyết khiếu nại để khẳng định tính đúng đắn của chính sách đã ban hành, có nghĩa là chính sách này đã được các cơ quan nhà nước có thẩm quyền triển khai một cách rộng rãi trong đời sống xã hội và đã được xã hội chấp nhận thì điều này cũng phản ánh tính đúng đắn của chính sách này và ngược lại. Qua đó, đánh giá thực tế được những vấn đề đặt ra trong giai đoạn hoạch định chính sách chưa bộc lộ, phát sinh hoặc đã phát sinh nhưng các nhà hoạch định chưa phát hiện, đến giai đoạn tổ chức thực thi mới nhận thấy. Quá trình thực hiện chính sách giải quyết khiếu nại sẽ góp phần điều chỉnh, bổ sung và hoàn thiện để ban hành các chính sách mới sẽ phù hợp hơn nữa với thực tiễn, từng bước đáp ứng yêu cầu của cuộc sống.
Thực hiện chính sách giải quyết khiếu nại giúp việc phân tích, đánh giá chính sách này được đầy đủ và có sức thuyết phục hơn. Qua quá trình thực hiện chính sách, các cơ quan chức năng của nhà nước mới có thể biết chính sách đề ra đó có đạt hiệu quả, được xã hội và đại đa số nhân dân chấp nhận hay không, có đi vào cuộc sống thực tiễn hay không. Các cơ quan nhà nước, trước hết là bộ máy hành chính là người chủ yếu hoạch định chính sách giải quyết khiếu nại, đồng thời cũng là người tổ chức thực hiện chính sách.