CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ THỰC HIỆN CHÍNH SÁCH ĐÀO TẠO ĐẠI HỌC 1. Khái niệm và vai trò của thực hiện chính sách đào tạo đại học 1. Khái niệm thực hiện chính sách đào tạo đại học 1. Khái niệm đào tạo, đào tạo đại học Đào tạo, theo Từ điển Tiếng Việt được hiểu là “dạy dỗ, rèn luyện để trở nên thành người hiểu biết, có nghề nghiệp” [46] hay “làm cho trở thành người có năng lực theo tiêu chuẩn nhất định” [45].
Theo Khoản 1, Điều 5, Nghị định số 18/2010/NĐ-CP của Chính phủ ban hành ngày 05/3/2010 về đào tạo, bồi dưỡng CC đã định nghĩa: “Đào tạo là quá trình truyền thụ, tiếp nhận có hệ thống các tri thức, kỹ năng theo quy định của từng cấp học, bậc học” [15]. Như vậy, có thể hiểu đào tạo là việc trang bị các kiến thức, kinh nghiệm, kỹ năng nhằm phát triển các cá nhân để đóng góp cho sự phát triển của xã hội. Quá trình truyền đạt này phải là một quy trình khép kín với những chuẩn mực và hệ phương pháp dạy và học cụ thể, trong một khoản thời gian nhất định. Tùy theo mỗi cấp học, ngành học mà mục tiêu đào tạo, chương trình học, nội dung môn học, thời gian đào tạo tương ứng.
Kết thúc khóa học, nếu người học đáp ứng được yêu cầu thì được cấp bằng hay chứng chỉ. Đại học, theo Luật Giáo dục đại học 2012 định nghĩa rằng: “Đại học là cơ sở giáo dục đại học bao gồm tổ hợp các trường cao đẳng, trường đại học, viện NCKH thành viên thuộc các lĩnh vực chuyên môn khác nhau, tổ chức theo hai cấp, để đào tạo các trình độ của giáo dục đại học” [33] Các trình độ đào tạo của giáo dục đại học gồm trình độ cao đẳng, trình độ đại học, trình độ thạc sĩ và trình độ tiến sĩ, được thực hiện theo hai hình thức là giáo dục chính quy và giáo dục thường xuyên. Vậy Đào tạo đại học là khái niệm chỉ hệ thống các biện pháp, các tổ chức đào 9 tạo, hoạt động giảng dạy, truyền thụ kiến thức của người thầy đến người trò ở trình độ đại học. Đào tạo đại học và đào tạo sau đại học là bậc đào tạo sau cùng trong hệ thống giáo dục và đào tạo của một quốc gia: đào tạo đội ngũ lao động lành nghề, bao gồm các nhà khoa học, các chuyên gia, kỹ sư và những cán bộ chuyên môn kỹ thuật ở các trình độ khác nhau.
Đào tạo đại học không trực tiếp tham gia vào quá trình sản xuất vì vậy chúng không trực tiếp tạo ra các sản phẩm vật chất. Tuy nhiên, theo phân công lao động xã hội, đào tạo đại học là nơi duy nhất có đủ điều kiện và đủ khả năng cung cấp nguồn nhân lực kỹ thuật chất lượng và trình độ chuyên môn cao cho nền kinh tế. Đào tạo đại học làm tăng giá trị cho mỗi cá nhân thông qua việc trang bị cho họ tài khéo kéo, sự hiểu biết để làm ra nhiều của cải vật chất hơn cho bản thân, gia đình và xã hội. Khái niệm chính sách, chính sách đào tạo đại học Chính sách là một thuật ngữ sử dụng rất phổ biến hiện nay, theo cách hiểu thông thường chính sách là tổng thể các quan điểm, giải pháp, công cụ mà chủ thể quản lý sử dụng để tác động lên đối tượng và khách thể quản lý nhằm thực hiện các mục tiêu nhất định trong một giai đoạn, thời kỳ lịch sử cụ thể.
Đứng trên góc độ Nhà nước, chính sách do cơ quan Nhà nước ban hành chính là Chính sách công. Chính sách đào tạo đại học là một bộ phận của chính sách công do các cơ quan Nhà nước ban hành để giải quyết các vấn đề thực tiễn, khó khăn, vướng mắc ở lĩnh vực đào tạo đại học nảy sinh trong đời sống xã hội nhằm hướng đến thực hiện mục tiêu chung là ổn định và phát triển kinh tế - xã hội. Trên cở sở những phân tích trên, tác giả xin đưa ra khái niệm về chính sách đào tạo đại học như sau: là một tập hợp các quyết định chính trị có liên quan của Nhà nước nhằm đào tạo người học có phẩm chất chính trị, đạo đức; có kiến thức, kỹ năng thực hành nghề nghiệp, năng lực nghiên cứu và phát triển ứng dụng khoa học và công nghệ tương xứng với trình độ đào tạo; có sức khỏe; có khả năng sáng tạo và trách nhiệm nghề nghiệp, thích nghi với môi trường làm việc; có ý thức phục vụ nhân dân. Khái niệm thực hiện chính sách đào tạo đại học Mỗi chính sách được triển khai trên thực tế phải trải qua một chu trình với nhiều công đoạn khác nhau.
Chu trình chính sách là tất cả các công việc từ đầu đến cuối của một chính sách, kể từ khi nảy ra ý tưởng tới việc định hình, kiểm nghiệm, sửa đổi hoặc huỷ bỏ nó. Việc thực hiện chính sách công diễn ra theo một logic, trật tự và đặc biệt có tính kế thừa rất cao. Chính sách công là một chu trình tuần hoàn khép kín, được lặp đi lặp lại và biến động, gồm ba bước theo trình tự sau: - Hoạch định chính sách; - Triển khai thực hiện chính sách; - Tổng kết, đánh giá chính sách hay phân tích tác động của chính sách và cuối cùng là những phản hồi đối với các chính sách đang được áp dụng, từ đó có thể dẫn tới việc xem xét lại hay chấm dứt chính sách công đó. Là một khâu quan trọng trong chu trình chính sách, thực hiện chính sách là quá trình thực thi các chương trình hoặc các chính sách; nó biểu thị bằng việc chuyển các kế hoạch thành thực tế, là quá trình quá trình chuyển hóa toàn bộ ý chí của chủ thể chính sách thành hiện thực.
Nói cách khác, “thực hiện chính sách bao gồm các hoạt động có thể thức được chính phủ thực hiện hướng tới đạt các mục đích và mục tiêu tuyên bố trong chính sách” [30]. Từ đó, ta có thể hiểu thực hiện chính sách đào tạo đại học là quá trình biến các chính sách đào tạo đại học thành những kết quả trên thực tế thông qua các hoạt động có tổ chức trong bộ máy nhà nước nhằm hiện thực hoá mục tiêu đã đề ra. Tổ chức thực hiện chính sách là tất yếu khách quan, là một bước quan trọng trong chu trình chính sách, là toàn bộ quá trình chuyển ý chí của chủ thể trong chính sách thành hiện thực với các đối tượng quản lý nhằm đạt được mục tiêu, định hướng của chính sách. Vai trò của thực hiện chính sách đào tạo đại học 1.
Thực hiện chính sách đào tạo đại học nhằm biến ý đồ chính sách thành hiện thực Trong quá trình quản lý điều hành quốc gia, nhà nước phải đối xử với nhiều 11 đối tượng, nhiều thành phần, nhiều giai cấp tầng lớp khác nhau. Do địa vị chính trị, kinh tế, xã hội và pháp lý của từng đối tượng không giống nhau, nên vai trò của chúng đối với quá trình phát triển xã hội cũng khác nhau. Để phát huy tác dụng của các đối tượng trong quá trình vận động đến mục tiêu, nhà nước phải có thái độ ứng xử một cách thích hợp với mỗi vấn đề phát sinh trong từng giai đoạn cụ thể. Công cụ được nhà nước dùng để chuyển tải thái độ ứng xử của mình đến các đối tượng quản lý đó chính là chính sách.
Tùy theo yêu cầu quản lý phát triển nền kinh tế – xã hội ở từng thời kỳ, nhà nước chủ động ban hành các chính sách công để thể hiện ý chí trong quan hệ với các đối tượng theo mục tiêu. Nghị quyết số 29/NQ-TW khóa XI ngày 04/11/2013 một lần nữa khẳng định quan điểm “giáo dục và đào tạo là quốc sách hàng đầu” [1]. Trong đó đào tạo đại học có nhiệm vụ đào tạo cho SV “có kiến thức chuyên môn toàn diện, nắm vững nguyên lý, quy luật tự nhiên - xã hội, có kỹ năng thực hành cơ bản, có khả năng làm việc độc lập, sáng tạo và giải quyết những vấn đề thuộc ngành được đào tạo” [33]. Tuy nhiên, chất lượng, hiệu quả giáo dục và đào tạo thời gian qua còn thấp so với yêu cầu, nhất là giáo dục đại học.
Do đó, nhà nước đã xây dựng nhiều chính sách khác nhau nhằm mục đích nâng cao chất lượng đào tạo đại học, đưa chất lượng giáo dục đại học Việt Nam tiệm cận với nền giáo dục của các quốc gia trong khu vực và quốc tế. Thực hiện chính sách đào tạo đại học nhằm từng bước thực hiện các mục tiêu chính sách và mục tiêu chung Mục tiêu của chính sách đào tạo đại học có liên quan đến nhiều hoạt động chính trị, kinh tế, xã hội theo những cấp độ khác nhau, nên không thể cùng một lúc giải quyết tất cả các vấn đề có liên quan và cũng không thể đốt cháy giai đoạn của mỗi quá trình. Thực thi chính sách đào tạo đại học để giải quyết các vấn đề trong mối quan hệ biện chứng với mục tiêu cơ bản nhất để thúc đẩy quá trình vận động của cả hệ thống đến mục tiêu chung. Mục tiêu chính sách đào tạo đại học chỉ có thể đạt được thông qua thực thi chính sách đào tạo đại học, đồng thời giữa các mục tiêu chính sách đào tạo đại học có quan hệ chặt chẽ, ảnh hưởng rất lớn đến nhau và đến mục tiêu chung.
12 Mục tiêu lâu dài và tổng quát của đào tạo đại học là: “Đào tạo nhân lực, nâng cao dân trí, bồi dưỡng nhân tài; NCKH, công nghệ tạo ra tri thức, sản phẩm mới, phục vụ yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội, bảo đảm quốc phòng, an ninh và hội nhập quốc tế” [33]. Do đó, mục tiêu của chính sách đào tạo đại học là phải xác định được SV, học viên đạt được những gì sau khi kết thúc khóa học, mức độ kiến thức, kỹ năng và khả năng thực hiện công việc sau đào tạo. Vì thế, các cơ sở giáo dục đại học khi xây dựng, ban hành các chương trình đào tạo cần nêu rõ mục tiêu, yêu cầu kiến thức, kỹ năng cần đạt được của từng chương trình. Bên cạnh đó việc ban hành và công bố chuẩn đầu ra cho từng chương trình đào tạo cũng chính là cam kết của nhà trường với xã hội về chất lượng đào tạo của cơ sở giáo dục.
Việc thực hiện tốt chính sách đào tạo đại học ở từng trường sẽ tạo động lực cho việc hoàn thành các mục tiêu chung về chính sách giáo dục đào tạo và chính sách phát triển kinh tế - xã hội của đất nước.