Chính Sách Dân Tộc Của Nhà Nước Việt Nam Đối Với Vùng Tây Bắc Từ Năm 2001 Đến Năm 2011

Luận án tiến sĩ phân tích chính sách dân tộc của nhà nước Việt Nam tại vùng Tây Bắc giai đoạn 2001-2011, nêu bật những thách thức và thành tựu.

• Tác giả: Phạm Minh Thế
• Người hướng dẫn: PGS. Đoàn Minh Huấn
• Trường học: Học viện Khoa học Xã hội
• Chuyên ngành: Lịch sử Việt Nam
• Đề tài: Chính Sách Dân Tộc Việt Nam Tại Vùng Tây Bắc (2001-2011)
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU CÓ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• 1.1. Tổng quan các công trình nghiên cứu có liên quan đến luận án
• 1.2. Các công trình nghiên cứu của các học giả nước ngoài
• 1.3. Các công trình nghiên cứu của các học giả trong nước
• 1.4. Kết quả nghiên cứu của các công trình đã được công bố và những vấn đề luận án cần nghiên cứu, giải quyết
• 1.5. Một số nhận xét, đánh giá về các công trình nghiên cứu có liên quan
• 1.6. Một số vấn đề đặt ra mà luận án cần nghiên cứu, giải quyết
• 1.7. Một số khái niệm có liên quan được sử dụng trong luận án
• 2. CHƯƠNG 2: CHÍNH SÁCH DÂN TỘC CỦA NHÀ NƯỚC Ở VÙNG TÂY BẮC TỪ NĂM 2001 ĐẾN NĂM 2005
• 2.1. Khái quát về đặc điểm kinh tế - xã hội vùng Tây Bắc
• 2.2. Về vị trí địa lý và điều kiện tự nhiên
• 2.3. Các đặc điểm cơ bản về dân cư, kinh tế, văn hóa, xã hội
• 2.4. Khái lược về chính sách dân tộc của Nhà nước ở vùng Tây Bắc trước năm 2001
• 2.5. Nội dung các chính sách dân tộc của Nhà nước ở vùng Tây Bắc từ năm 2001 đến năm 2005
• 2.5.1. Nguyên tắc, mục tiêu, nhiệm vụ của chính sách dân tộc
• 2.5.2. Những nội dung cụ thể của chính sách dân tộc
• 2.5.3. Quá trình thực hiện, kết quả cơ bản và những vấn đề còn tồn đọng
• 2.5.4. Quá trình tổ chức thực hiện chính sách
• 2.5.5. Một số kết quả cơ bản của chính sách
• 2.5.6. Một số vấn đề còn tồn đọng
• 3. CHƯƠNG 3: QUÁ TRÌNH BỔ SUNG CHÍNH SÁCH DÂN TỘC CỦA NHÀ NƯỚC Ở VÙNG TÂY BẮC TỪ NĂM 2006 ĐẾN NĂM 2011
• 3.1. Cơ hội và thách thức mới đối với sự phát triển của các dân tộc Tây Bắc
• 3.2. Những cơ hội mới cho sự phát triển của các dân tộc Tây Bắc
• 3.3. Một số thách thức cơ bản đối với các dân tộc Tây Bắc
• 3.4. Nội dung các chính sách dân tộc của Nhà nước ở vùng Tây Bắc từ năm 2006 đến năm 2011
• 3.4.1. Nguyên tắc, nhiệm vụ và mục tiêu của chính sách
• 3.4.2. Những nội dung cụ thể và cơ bản của chính sách
• 3.4.3. Quá trình thực hiện, kết quả cơ bản và những vấn đề tồn đọng
• 3.4.4. Quá trình tổ chức thực hiện chính sách
• 3.4.5. Một số kết quả cơ bản của chính sách
• 3.4.6. Những vấn đề còn tồn đọng của chính sách
• 4. CHƯƠNG 4: NHẬN XÉT VÀ KINH NGHIỆM
• 4.1. Ưu điểm của chính sách
• 4.2. Một số hạn chế và nguyên nhân
• 4.2.1. Hạn chế của chính sách dân tộc
• 4.2.2. Nguyên nhân dẫn đến hạn chế của chính sách
• 4.3. Một số kinh nghiệm chủ yếu
• 4.3.1. Kinh nghiệm về hoạch định chính sách
• 4.3.2. Kinh nghiệm về tổ chức thực hiện chính sách
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Chính Sách Dân Tộc tại Tây Bắc 2001 2011

Việt Nam là quốc gia đa dân tộc, sự cố kết cộng đồng tạo nên sức mạnh dân tộc. Đảng và Nhà nước luôn coi vấn đề dân tộc là cốt lõi. Thời kỳ đổi mới chứng kiến nhiều chính sách dân tộc mới, nhằm đưa quốc gia lên tầm cao mới. Tây Bắc, địa bàn sinh sống của trên 50 dân tộc, giữ vị trí quan trọng về kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội, an ninh, quốc phòng và đặc biệt là vấn đề dân tộc. Do đó, nghiên cứu chính sách dân tộc ở đây là cấp thiết. Vấn đề này đòi hỏi hệ thống chính sách dân tộc hợp lý để giải quyết các vấn đề phức tạp về quan hệ tộc người, đặc biệt khi Tây Bắc là vùng giáp biên và đối mặt với nhiều thách thức như truyền đạo trái phép, di dân tự do, buôn bán ma túy, mâu thuẫn tộc người, và tàn phá rừng. Cần nghiên cứu hệ thống chính sách dân tộc đã ban hành và thực thi ở vùng Tây Bắc từ năm 2001 đến nay một cách khoa học và thực tiễn.

1.1. Tính cấp thiết của nghiên cứu Chính Sách Dân Tộc

Nghiên cứu này quan trọng vì Tây Bắc là vùng đa tộc người với nhiều vấn đề phức tạp. Vị trí địa lý giáp biên giới làm tăng thêm tầm quan trọng của chính sách dân tộc do tác động từ các nước láng giềng. Các điểm nóng như truyền đạo trái phép, di dân tự do, và mâu thuẫn tộc người cần được giải quyết triệt để để ngăn chặn bùng phát. Mặc dù được Đảng và Nhà nước quan tâm, Tây Bắc vẫn là một trong những vùng nghèo của cả nước, gây căng thẳng vấn đề dân tộc. Nghiên cứu hệ thống chính sách dân tộc đã ban hành và thực thi ở Tây Bắc từ năm 2001 đến nay là việc làm mang tính khoa học và thực tiễn cao.

1.2. Mục Tiêu Nghiên Cứu Chính Sách Dân Tộc giai đoạn 2001 2011

Mục tiêu của nghiên cứu là hệ thống hóa các chính sách dân tộc đã thực thi ở Tây Bắc từ 2001 đến 2011, bao gồm chính sách chung và riêng. Từ đó, đánh giá ưu điểm, hạn chế của hệ thống chính sách, rút ra kinh nghiệm về hoạch định và thực hiện chính sách dân tộc trong những năm tiếp theo. Nhiệm vụ nghiên cứu bao gồm hệ thống hóa các công trình liên quan, chỉ ra ưu điểm và hạn chế, khái quát đặc điểm tự nhiên, kinh tế, xã hội của Tây Bắc, tập hợp tư liệu, mô tả, hệ thống hóa các chính sách, và rút ra đánh giá, nhận xét về ưu điểm, hạn chế, kinh nghiệm đối với việc ban hành và triển khai thực thi hệ thống các chính sách dân tộc.

II. Thách Thức và Vấn Đề trong Chính Sách Dân Tộc Tây Bắc

Tây Bắc đối mặt với nhiều thách thức lớn ảnh hưởng đến hiệu quả của chính sách dân tộc. Địa hình hiểm trở, giao thông khó khăn gây cản trở cho việc tiếp cận các dịch vụ công và triển khai chính sách. Trình độ dân trí thấp, phong tục tập quán lạc hậu ở một số vùng khiến việc tiếp thu và thực hiện chính sách gặp khó khăn. Tình trạng di cư tự do, phá rừng, khai thác khoáng sản trái phép gây ảnh hưởng tiêu cực đến môi trường sống và sinh kế của người dân. An ninh chính trị, trật tự an toàn xã hội còn tiềm ẩn nhiều yếu tố phức tạp, đặc biệt là ở khu vực biên giới. Cần giải quyết đồng bộ các vấn đề này để nâng cao hiệu quả của chính sách dân tộc.

2.1. Vị trí địa lý và điều kiện tự nhiên ảnh hưởng đến chính sách

Địa hình hiểm trở, giao thông khó khăn, cơ sở hạ tầng kém phát triển cản trở việc tiếp cận dịch vụ công, thông tin, và nguồn lực cho người dân tộc thiểu số. Điều này làm chậm quá trình phát triển kinh tế - xã hội và gây khó khăn cho việc thực hiện các chính sách dân tộc. Ví dụ, việc xây dựng trường học, trạm y tế ở vùng sâu vùng xa gặp nhiều khó khăn, ảnh hưởng đến chất lượng giáo dục và chăm sóc sức khỏe.

2.2. Trình độ dân trí và phong tục tập quán của người dân

Trình độ dân trí thấp, phong tục tập quán lạc hậu, nhận thức pháp luật hạn chế ở một số vùng đồng bào dân tộc thiểu số gây khó khăn cho việc tiếp thu và thực hiện chính sách. Một số tập tục còn mang tính tiêu cực, ảnh hưởng đến sức khỏe, đời sống của người dân, cản trở sự phát triển kinh tế - xã hội. Công tác tuyên truyền, vận động cần được tăng cường để nâng cao nhận thức và thay đổi hành vi của người dân.

2.3. Các vấn đề an ninh trật tự xã hội vùng biên giới

Tình hình an ninh chính trị, trật tự an toàn xã hội còn tiềm ẩn nhiều yếu tố phức tạp, đặc biệt là ở khu vực biên giới. Tình trạng buôn lậu, ma túy, tội phạm xuyên biên giới gây ảnh hưởng đến đời sống của người dân và an ninh quốc gia. Công tác phối hợp giữa các lực lượng chức năng cần được tăng cường để đảm bảo an ninh trật tự và bảo vệ biên giới.

III. Nội Dung Chính Của Chính Sách Dân Tộc tại Tây Bắc 2001 2011

Chính sách dân tộc tập trung vào nhiều lĩnh vực. Phát triển kinh tế - xã hội được ưu tiên, thông qua các chương trình hỗ trợ sản xuất, tạo việc làm, nâng cao thu nhập cho người dân. Giáo dục và đào tạo được chú trọng, nhằm nâng cao trình độ dân trí, đào tạo nguồn nhân lực cho vùng. Bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa các dân tộc được quan tâm, thông qua các hoạt động văn hóa, lễ hội, bảo tồn các di sản văn hóa. Chăm sóc sức khỏe cộng đồng được cải thiện, thông qua việc nâng cấp cơ sở y tế, đào tạo cán bộ y tế, cung cấp dịch vụ y tế cho người dân. Đảm bảo an ninh chính trị, trật tự an toàn xã hội được tăng cường, thông qua việc củng cố hệ thống chính trị, xây dựng lực lượng vũ trang vững mạnh.

3.1. Ưu tiên phát triển kinh tế và xã hội vùng Tây Bắc

Các chương trình hỗ trợ sản xuất nông nghiệp, lâm nghiệp, ngư nghiệp, phát triển các ngành nghề truyền thống được triển khai nhằm tạo việc làm, nâng cao thu nhập cho người dân. Xây dựng cơ sở hạ tầng, đặc biệt là giao thông, điện, nước sinh hoạt được chú trọng nhằm cải thiện điều kiện sống của người dân. Các chính sách ưu đãi thu hút đầu tư vào vùng được ban hành nhằm thúc đẩy phát triển kinh tế.

3.2. Nâng cao giáo dục và đào tạo nguồn nhân lực

Xây dựng và nâng cấp trường học, nhà ở cho giáo viên được thực hiện nhằm tạo điều kiện học tập tốt hơn cho học sinh. Chính sách hỗ trợ học sinh, sinh viên dân tộc thiểu số được ban hành nhằm khuyến khích học tập. Đào tạo nghề cho lao động nông thôn được chú trọng nhằm đáp ứng nhu cầu thị trường lao động.

3.3. Bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc

Các hoạt động văn hóa, lễ hội truyền thống được tổ chức nhằm bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa các dân tộc. Bảo tồn các di sản văn hóa vật thể và phi vật thể được quan tâm. Khuyến khích sáng tạo các sản phẩm văn hóa mang đậm bản sắc dân tộc.

IV. Thực Thi và Kết Quả Chính Sách Dân Tộc tại Tây Bắc 2001 2011

Việc thực thi chính sách dân tộc được triển khai đồng bộ từ trung ương đến địa phương. Các bộ, ngành trung ương ban hành các văn bản hướng dẫn, chỉ đạo thực hiện chính sách. Ủy ban nhân dân các tỉnh chỉ đạo các sở, ban, ngành triển khai thực hiện chính sách trên địa bàn. Các tổ chức chính trị - xã hội tham gia vào quá trình tuyên truyền, vận động, giám sát thực hiện chính sách. Kết quả thực hiện chính sách đã góp phần quan trọng vào sự phát triển kinh tế - xã hội của vùng, nâng cao đời sống vật chất và tinh thần của người dân, củng cố khối đại đoàn kết dân tộc.

4.1. Quá trình tổ chức thực hiện chính sách dân tộc

Các bộ, ngành trung ương ban hành các văn bản hướng dẫn, chỉ đạo thực hiện chính sách dân tộc, đồng thời phối hợp với các địa phương để triển khai các chương trình, dự án cụ thể. UBND các tỉnh ban hành kế hoạch, phân công trách nhiệm cho các sở, ban, ngành, đồng thời huy động sự tham gia của các tổ chức chính trị - xã hội và cộng đồng. Công tác kiểm tra, giám sát được tăng cường để đảm bảo thực hiện chính sách đúng mục tiêu, hiệu quả.

4.2. Những kết quả cơ bản của chính sách dân tộc

Kinh tế - xã hội vùng Tây Bắc có bước phát triển đáng kể. Đời sống vật chất và tinh thần của người dân được nâng cao. Giáo dục, y tế, văn hóa có nhiều tiến bộ. Hệ thống chính trị được củng cố, an ninh trật tự được đảm bảo. Khối đại đoàn kết dân tộc được tăng cường. (Dẫn chứng từ bảng thống kê GDP, thu nhập bình quân đầu người, số lượng học sinh, cơ sở y tế,...)

V. Đánh Giá và Bài Học Kinh Nghiệm về Chính Sách Dân Tộc

Chính sách dân tộc đã đạt được nhiều thành tựu, song vẫn còn một số hạn chế. Chính sách chưa thực sự phù hợp với đặc điểm, điều kiện của từng vùng, từng dân tộc. Nguồn lực đầu tư còn hạn chế, phân bổ chưa hợp lý. Công tác kiểm tra, giám sát chưa chặt chẽ, hiệu quả chưa cao. Từ thực tiễn thực hiện chính sách, rút ra một số bài học kinh nghiệm: cần xây dựng chính sách phù hợp với đặc điểm, điều kiện của từng vùng, từng dân tộc; tăng cường nguồn lực đầu tư, phân bổ hợp lý; nâng cao năng lực cán bộ; tăng cường kiểm tra, giám sát.

5.1. Ưu điểm và hạn chế của chính sách dân tộc

Ưu điểm: Góp phần quan trọng vào sự phát triển kinh tế - xã hội, nâng cao đời sống người dân, củng cố khối đại đoàn kết dân tộc. Hạn chế: Chưa thực sự phù hợp với đặc điểm, điều kiện của từng vùng, từng dân tộc; nguồn lực đầu tư còn hạn chế, phân bổ chưa hợp lý; công tác kiểm tra, giám sát chưa chặt chẽ, hiệu quả chưa cao.

5.2. Nguyên nhân dẫn đến hạn chế của chính sách

Do nhận thức chưa đầy đủ về đặc điểm, điều kiện của từng vùng, từng dân tộc; do năng lực cán bộ còn hạn chế; do cơ chế quản lý còn bất cập; do thiếu nguồn lực. (Dẫn chứng từ tài liệu về nguồn lực đầu tư, đánh giá của các chuyên gia,...)

5.3. Kinh nghiệm về hoạch định và thực hiện chính sách

Cần xây dựng chính sách phù hợp với đặc điểm, điều kiện của từng vùng, từng dân tộc; tăng cường nguồn lực đầu tư, phân bổ hợp lý; nâng cao năng lực cán bộ; tăng cường kiểm tra, giám sát. Cần sự tham gia của người dân vào quá trình xây dựng và thực hiện chính sách. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cấp, các ngành.

VI. Đề Xuất và Giải Pháp Hoàn Thiện Chính Sách Dân Tộc ở Tây Bắc

Để nâng cao hiệu quả của chính sách dân tộc cần có những giải pháp đồng bộ. Nghiên cứu, đánh giá kỹ lưỡng đặc điểm, điều kiện của từng vùng, từng dân tộc để xây dựng chính sách phù hợp. Tăng cường đầu tư cho giáo dục, y tế, cơ sở hạ tầng. Nâng cao năng lực đội ngũ cán bộ làm công tác dân tộc. Tăng cường công tác tuyên truyền, vận động, nâng cao nhận thức của người dân. Đẩy mạnh công tác kiểm tra, giám sát, xử lý nghiêm các sai phạm. Tăng cường sự tham gia của người dân vào quá trình xây dựng và thực hiện chính sách.

6.1. Nhóm giải pháp về chính sách

Hoàn thiện hệ thống văn bản pháp luật về dân tộc, đảm bảo tính đồng bộ, khả thi. Xây dựng các chương trình, dự án cụ thể, phù hợp với đặc điểm, điều kiện của từng vùng, từng dân tộc. Bố trí nguồn lực hợp lý, đảm bảo thực hiện chính sách hiệu quả.

6.2. Nhóm giải pháp về tổ chức thực hiện

Nâng cao năng lực đội ngũ cán bộ làm công tác dân tộc. Tăng cường công tác tuyên truyền, vận động, nâng cao nhận thức của người dân. Đẩy mạnh công tác kiểm tra, giám sát, xử lý nghiêm các sai phạm.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ lịch sử "Chính sách dân tộc của Nhà nước Việt Nam đối với vùng Tây Bắc từ năm 2001 đến năm 2011" do nghiên cứu sinh Phạm Minh Thế thực hiện tại Học viện Khoa học Xã hội (Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam) năm 2019, dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Đoàn Minh Huấn và TS. Thào Xuân Sùng, thuộc chuyên ngành Lịch sử Việt Nam (Mã số: 92 29 013).

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Tây Bắc là địa bàn địa đầu có vị trí chiến lược về kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội, an ninh và quốc phòng của Việt Nam. Toàn vùng có diện tích tự nhiên 50.685 km², là nơi cư trú đan xen của trên 50 dân tộc với dân số năm 2011 khoảng 4.217.800 người, trong đó đồng bào dân tộc thiểu số chiếm 73,04%. Đây là khu vực có đường biên giới quốc gia dài trên 1.000 km tiếp giáp với Trung Quốc và Lào, nắm giữ hơn 50% tiềm năng thủy điện cả nước nhưng đồng thời cũng là một trong những vùng nghèo nhất, chịu nhiều thách thức về địa hình chia cắt, nguy cơ thiên tai, suy giảm diện tích rừng tự nhiên, cùng các vấn đề xã hội như di dân tự do, truyền đạo trái phép, buôn bán ma túy và mâu thuẫn tộc người.

Mặc dù Đảng và Nhà nước đã ban hành nhiều chủ trương, chính sách cho vùng đồng bào dân tộc thiểu số, song trước thời điểm luận án được thực hiện, chưa có công trình khoa học độc lập nào khảo sát, tổng kết và đánh giá một cách toàn diện, có hệ thống toàn bộ hệ sinh thái chính sách dân tộc áp dụng trên địa bàn Tây Bắc trong giai đoạn 10 năm đầu thế kỷ XXI (2001–2011). Luận án được triển khai nhằm lấp đầy khoảng trống nghiên cứu lịch sử chính sách này.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

Mục đích nghiên cứu của luận án là hệ thống hóa các chính sách dân tộc của Nhà nước đã thực thi tại Tây Bắc giai đoạn 2001–2011 (gồm chính sách chung cho vùng dân tộc thiểu số cả nước và chính sách đặc thù cho Tây Bắc), phân tích quá trình thực hiện, chỉ ra ưu điểm, hạn chế và đúc kết các bài học kinh nghiệm cho công tác hoạch định, thực thi chính sách trong giai đoạn tiếp theo.

Bốn nhiệm vụ nghiên cứu được xác định cụ thể:

1. Hệ thống hóa các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước có liên quan đến đề tài, làm rõ những thành quả đã đạt được và xác định các nội dung luận án cần tập trung giải quyết.
2. Khái quát điều kiện tự nhiên, dân cư, kinh tế, văn hóa, xã hội vùng Tây Bắc cùng bối cảnh lịch sử đặt ra yêu cầu đối với chính sách dân tộc.
3. Tập hợp tư liệu, mô tả và hệ thống hóa các nội dung chính sách dân tộc của Nhà nước ban hành và áp dụng tại Tây Bắc trong hai giai đoạn (2001–2005 và 2006–2011), phản ánh quá trình triển khai và những kết quả chủ yếu.
4. Đánh giá ưu điểm, hạn chế, nguyên nhân và rút ra các bài học kinh nghiệm về hoạch định và tổ chức thực hiện chính sách dân tộc tại vùng Tây Bắc.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Hệ thống chính sách dân tộc của Nhà nước Việt Nam áp dụng tại vùng Tây Bắc từ năm 2001 đến năm 2011, bao gồm chính sách chung cho cộng đồng các dân tộc, chính sách đối với dân tộc thiểu số, chính sách cho vùng đặc biệt khó khăn và các chính sách riêng biệt dành cho khu vực Tây Bắc.
• Phạm vi không gian: Địa giới hành chính của 6 tỉnh Tây Bắc gồm Hòa Bình, Sơn La, Điện Biên, Lai Châu, Lào Cai và Yên Bái.
• Phạm vi thời gian: Giai đoạn 2001–2011, tương ứng với hai nhiệm kỳ Đại hội toàn quốc của Đảng Cộng sản Việt Nam (Đại hội IX và Đại hội X), được chia thành hai phân kỳ nghiên cứu: 2001–2005 và 2006–2011 để theo dõi sự chuyển biến và bổ sung chính sách.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án đã phân loại và phân tích hệ thống tài liệu nghiên cứu liên quan theo các nhóm tác giả trong và ngoài nước:

Các công trình nghiên cứu của học giả nước ngoài

• Về khung lý thuyết chính sách công và phương pháp nghiên cứu: Thomas R. Dye (1972) với Understanding public policy; William L. Jenkins (1978) với Policy analysis: A political and Organizational perspective; James E. Anderson với Public policy making: An introduction. Về phương pháp nhân học và nhân học chính trị có H. Russel Bernard (2009) với Các phương pháp nghiên cứu trong nhân học tiếp cận định tính và định lượng; Alan Barnard (2014) với Lịch sử và lý thuyết nhân học; Georges Balandier (2016) với Nhân học chính trị.
• Về dân tộc học và chính sách dân tộc tại Việt Nam: Pierre Gourou (2014) với Người nông dân châu thổ Bắc Kỳ; J. Cuisinier (1946) với Địa nhân văn - xã hội dân tộc Mường; P. Guilleminet (1952) về phong tục các dân tộc Tây Nguyên; Furuta Moto (1989) với luận án Chính sách dân tộc của Đảng Cộng sản Việt Nam.
• Về đánh giá chính sách giảm nghèo và sinh kế vùng cao: Neil Jamieson (2000) trong báo cáo của Ngân hàng Thế giới và Ngân hàng Phát triển Châu Á; Koos Neefjes (2001) với Xóa đói giảm nghèo cho đồng bào thiểu số vùng cao Việt Nam; Yukio (2007) với Poverty Alleviation Policies and Ethnic Minority People in Viet Nam; Nguyễn Văn Sửu tuyển chọn (2016) gồm các nghiên cứu của Johan Pottier, Thomas Yarrow, Soumhya Venkatesan, John Western và Mark Lynch; Georges Condominas về luật tục; Stéphane Lagrée về biến đổi cảnh quan nông nghiệp miền núi; Sarah Turner và Jean Michaud về sinh kế của người Mông biên giới Việt - Trung; cùng tuyển tập nghiên cứu của CRES (2008) với các bài viết của Jeff Romm, Jennifer Sowerwine, Nghiêm Phương Tuyến, Thomas Sikor, Oscar Salemink, Alexandra Winkels, Pamela McElwee, Bent D. Jorgensen.

Các công trình nghiên cứu của học giả trong nước

• Về đặc trưng vùng văn hóa, tộc người và kinh tế: Trần Từ (1984) với Cơ cấu tổ chức của làng Việt cổ truyền ở đồng bằng Bắc bộ; Trần Quốc Vượng (1998) với Việt Nam cái nhìn địa - văn hóa; Ngô Đức Thịnh (2003) với Văn hoá và phân vùng văn hoá Việt Nam; Đặng Nghiêm Vạn (2009) với Cộng đồng quốc gia dân tộc Việt Nam đa tộc người; Hoàng Lương (2005) với Văn hoá các dân tộc Tây Bắc Việt Nam; Phan Hữu Dật, Ngô Văn Thịnh, Lê Ngọc Thắng (1999); Trần Văn Bính (2005). Các nghiên cứu quy hoạch kinh tế vùng của Bộ Kế hoạch và Đầu tư (2002, 2004), Nguyễn Xuân Thu và Nguyễn Văn Phú (2006), Ngô Doãn Vịnh (1983, 1998, 2003, 2006, 2007), Bùi Nhật Quang (2006), Phạm Sĩ Thành (2011), Nguyễn Đình Liêm (2019).
• Về chính sách xã hội và thiết chế quản lý truyền thống: Lê Phương Thảo (2000), Phạm Xuân Nam (1997), Lê Thị Quý (2005); Doãn Hùng (2001), Lê Ngọc Thắng và Lâm Bá Nam (1990), Nguyễn Quốc Phẩm (2002), Tô Huy Rứa, Nguyễn Cúc, Trần Khắc Việt (2004), Nguyễn Cúc, Ngô Ngọc Thắng, Đoàn Minh Huấn (2005), Hoàng Cầm và Phạm Quỳnh Phương (2012).
• Về đào tạo nhân lực, cán bộ và an sinh xã hội: Vũ Đình Hòe và Đoàn Minh Huấn (2008), Hoàng Chí Bảo (2009), Doãn Hùng (2004), Nguyễn Ngọc Hà (2005), Trịnh Quang Cảnh (2005), Lê Phương Thảo, Nguyễn Cúc và Doãn Hùng (2005), Phạm Thành Nghị (2010), Nguyễn Đăng Thành (2012), Đậu Tuấn Nam (2013), Võ Thị Mai Phương (2017), Vũ Thị Thu Hà (2018).

Khoảng trống luận án giải quyết

Các công trình đi trước phần lớn tiếp cận vấn đề dân tộc ở Tây Bắc dưới dạng các nghiên cứu chuyên ngành hẹp, phân tích từng chính sách riêng rẽ (như giảm nghèo, định canh định cư, giáo dục, tôn giáo hoặc đào tạo cán bộ) hoặc khảo sát trên một địa bàn cấp tỉnh cụ thể. Luận án của Phạm Minh Thế định vị là công trình lịch sử chuyên khảo đầu tiên tổng hợp, phân kỳ và đánh giá có hệ thống toàn bộ tiến trình thực thi chính sách dân tộc của Nhà nước tại 6 tỉnh Tây Bắc trong suốt giai đoạn 2001–2011.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý luận và khung phân tích

Luận án vận dụng thế giới quan và phương pháp luận của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và đường lối, quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam về vấn đề dân tộc và chính sách dân tộc. Ngoài ra, tác giả tích hợp các khung lý thuyết từ khoa học xã hội hiện đại để phân tích chính sách:

• Lý thuyết chính sách công: Xem xét quy trình hoạch định, ban hành văn bản, tổ chức thực thi và đánh giá kết quả chính sách.
• Lý thuyết dịch chuyển xã hội (social mobility): Đánh giá mức độ chuyển biến về cơ cấu nghề nghiệp, học vấn và đời sống của đồng bào dân tộc thiểu số dưới tác động của chính sách.
• Lý thuyết phát triển bền vững (sustainable development): Phân tích tính cân bằng giữa phát triển kinh tế, ổn định xã hội, bảo tồn bản sắc văn hóa tộc người và bảo vệ môi trường sinh thái rừng đầu nguồn Tây Bắc.

Phương pháp nghiên cứu

Luận án sử dụng phương pháp nghiên cứu lịch sử và phương pháp logic làm công cụ chủ đạo:

• Phương pháp lịch sử: Tái hiện tiến trình ban hành và thực thi chính sách theo thứ tự thời gian, gắn liền với bối cảnh kinh tế - chính trị của hai nhiệm kỳ Đại hội IX và X của Đảng; phân tích các lát cắt ngang và lát cắt dọc của lịch sử chính sách.
• Phương pháp logic: Khái quát bản chất, cấu trúc của hệ thống chính sách, xác định mối quan hệ nhân quả giữa nội dung văn bản và kết quả thực tiễn.
• Phương pháp liên ngành và bổ trợ: Sử dụng các kỹ thuật nghiên cứu từ nhân học văn hóa, xã hội học, khu vực học và chính trị học để xử lý tư liệu điền dã, khảo sát thực tế, phỏng vấn nhân chứng, cán bộ và đồng bào tại các địa bàn Tây Bắc.

Nguồn tư liệu

Tư liệu nghiên cứu của luận án được khai thác từ bốn nguồn chính:

1. Tư liệu trực tiếp: Văn kiện của Đảng, các Nghị quyết của Quốc hội, Quyết định, Nghị định của Chính phủ, Thông tư của các bộ, ngành và hệ thống văn bản chỉ đạo của Ban Chỉ đạo Tây Bắc, Ủy ban Dân tộc và Ủy ban nhân dân 6 tỉnh Tây Bắc.
2. Tư liệu thứ cấp: Các bài báo khoa học, kỷ yếu hội thảo, sách chuyên khảo, công trình nghiên cứu, luận văn, luận án đã công bố.
3. Tài liệu thống kê: Niên giám thống kê quốc gia, số liệu của Tổng cục Thống kê (đặc biệt là Tổng điều tra dân số và nhà ở năm 2009), số liệu báo cáo của các Sở Y tế, Giáo dục và Đào tạo, Kế hoạch và Đầu tư các tỉnh Tây Bắc.
4. Tư liệu điền dã: Dữ liệu phỏng vấn sâu, khảo sát thực tế do tác giả và cộng sự trực tiếp thu thập tại cơ sở.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu có liên quan đến luận án

Chương 1 hệ thống hóa các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước liên quan đến đề tài theo các nhóm vấn đề lý luận chính sách, nhân học tộc người, quy hoạch phát triển vùng, thiết chế buôn làng và phát triển nguồn nhân lực. Tác giả chỉ ra rằng các công trình trước đây đã cung cấp nền tảng tư liệu và phương pháp luận quan trọng nhưng còn rời rạc, thiếu tính hệ thống đối với vùng Tây Bắc trong giai đoạn 2001–2011. Từ đó, chương này xác định rõ các nhiệm vụ khoa học mà luận án tập trung giải quyết và làm rõ các khái niệm công cụ như "dân tộc", "chính sách dân tộc", "vùng Tây Bắc".

Chương 2: Chính sách dân tộc của Nhà nước ở vùng Tây Bắc từ năm 2001 đến năm 2005

Chương 2 trình bày tổng quan về địa lý tự nhiên, dân cư, kinh tế - xã hội vùng Tây Bắc, lược sử chính sách dân tộc trước năm 2001 và đi sâu phân tích hệ thống chính sách dân tộc giai đoạn 2001–2005.

Chỉ tiêu / Lĩnh vực	Dữ liệu thống kê giai đoạn 2001–2005 tại Tây Bắc
Phạm vi hành chính	6 tỉnh (Sơn La, Điện Biên, Lai Châu, Lào Cai, Yên Bái, Hòa Bình); 52 huyện, 872 xã
Dân số & Tộc người	Trên 50 dân tộc; tỷ lệ dân tộc thiểu số chiếm 73,04%; mật độ khoảng 84 người/km²
Tài nguyên rừng	Diện tích rừng năm 2002 đạt 3.700.000 ha; suy giảm còn khoảng 2.300.000 ha năm 2011
Hạ tầng giao thông	Tỷ lệ xã có đường ô tô đến trung tâm tăng từ 84,6% (năm 1998) lên 89,2% (năm 2000)
Kinh tế & Công nghiệp	Năm 1995 có 7.072 cơ sở công nghiệp (giá trị 320,5 tỷ đồng); năm 1996 đạt 364,4 tỷ đồng
Chương trình 135	Mức đầu tư bình quân khoảng 400 triệu đồng/xã/năm cho hạ tầng thiết yếu

Chương này làm rõ quá trình triển khai các chính sách lớn như Chương trình 135 giai đoạn I, chính sách định canh định cư, giao đất giao rừng, chính sách trợ giá, trợ cước các mặt hàng thiết yếu, đầu tư xây dựng trường phổ thông dân tộc nội trú, trạm y tế xã và phát triển hệ thống điện sinh hoạt. Tác giả chỉ ra rằng giai đoạn 2001–2005 đã bước đầu tạo chuyển biến về hạ tầng và xóa đói giảm nghèo, nhưng kết quả chưa đồng đều, tỷ lệ hộ nghèo vẫn ở mức cao và áp lực di dân tự do diễn biến phức tạp.

Chương 3: Quá trình bổ sung chính sách dân tộc của Nhà nước ở vùng Tây Bắc từ năm 2006 đến năm 2011

Chương 3 phân tích những cơ hội và thách thức mới của vùng Tây Bắc trong giai đoạn đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế (sau khi Việt Nam gia nhập WTO). Luận án trình bày hệ thống chính sách bổ sung giai đoạn 2006–2011 với các trọng tâm:

• Chương trình 135 giai đoạn II: Mở rộng địa bàn hỗ trợ thôn, bản đặc biệt khó khăn, chuyển hướng sang hỗ trợ phát triển sản xuất và nâng cao năng lực cộng đồng.
• Nghị quyết 30a/2008/NQ-CP: Áp dụng chương trình hỗ trợ giảm nghèo nhanh và bền vững đối với các huyện nghèo nhất vùng Tây Bắc.
• Chính sách an sinh xã hội và di dân tái định cư: Giải quyết đất ở, đất sản xuất, nước sinh hoạt theo Quyết định 134/2004/QĐ-TTg và các chính sách bổ sung; ổn định đời sống cho hàng vạn hộ đồng bào di dời phục vụ các công trình thủy điện lớn (như Thủy điện Sơn La, Thủy điện Huội Quảng, Bản Chát).
• Chính sách văn hóa, giáo dục và y tế: Mở rộng chế độ cử tuyển, đào tạo cán bộ người dân tộc thiểu số, cấp thẻ bảo hiểm y tế miễn phí cho người nghèo và đồng bào vùng đặc biệt khó khăn, hỗ trợ bảo tồn văn hóa truyền thống các tộc người có số dân rất ít (như Si La, La Ha, Mảng, Cống).

Tác giả đánh giá tỷ lệ hộ gia đình sử dụng điện lưới, tỷ lệ học sinh dân tộc thiểu số đến trường và số lượng trạm y tế đạt chuẩn tăng lên rõ rệt so với giai đoạn trước. Tuy nhiên, tình trạng tái nghèo, thiếu đất sản xuất sau tái định cư và tệ nạn xã hội vẫn là những điểm nghẽn lớn.

Chương 4: Nhận xét và kinh nghiệm

Chương 4 tổng hợp các phân tích để đưa ra nhận xét khoa học và bài học kinh nghiệm:

• Ưu điểm: Hệ thống chính sách được ban hành đồng bộ, bao phủ hầu hết các lĩnh vực đời sống kinh tế, văn hóa, xã hội; nguồn lực đầu tư của Nhà nước tăng dần; kết cấu hạ tầng thiết yếu (điện, đường, trường, trạm) có bước thay đổi căn bản; khối đại đoàn kết các dân tộc được giữ vững, an ninh biên giới được củng cố.
• Hạn chế: Một số chính sách còn dàn trải, chồng chéo về cơ quan quản lý và đối tượng thụ hưởng; nguồn vốn bố trí từ ngân sách chưa đáp ứng đủ nhu cầu thực tế; quy trình giải ngân chậm; cơ chế phân cấp chưa thực sự phát huy quyền tự chủ của địa phương; một số mô hình hỗ trợ sinh kế chưa phù hợp với tập quán canh tác của từng tộc người.
• Nguyên nhân của hạn chế: Xuất phát từ xuất phát điểm kinh tế thấp, địa hình chia cắt, trình độ nhận thức của một bộ phận người dân còn hạn chế, sự phối hợp liên ngành giữa các bộ, ban, ngành và địa phương chưa chặt chẽ, công tác kiểm tra, giám sát chưa kịp thời.
• Kinh nghiệm rút ra:
  1. Về hoạch định chính sách: Cần tích hợp các chính sách đơn lẻ thành chương trình mục tiêu mang tính dài hạn; tôn trọng đặc thù văn hóa tộc người và điều kiện tự nhiên của từng tiểu vùng; bảo đảm tính khả thi của nguồn lực tài chính.
  2. Về tổ chức thực hiện: Tăng cường phân cấp, trao quyền cho cơ sở gắn với trách nhiệm giải trình; phát huy vai trò của già làng, trưởng bản, người có uy tín trong cộng đồng; nâng cao chất lượng đội ngũ cán bộ cơ sở người dân tộc thiểu số; gắn kết phát triển kinh tế với bảo tồn văn hóa và bảo vệ môi trường sinh thái.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp mới về khoa học và lý luận

• Hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận và thực tiễn về chính sách dân tộc của Nhà nước Việt Nam áp dụng tại vùng Tây Bắc trong thập niên đầu thế kỷ XXI (2001–2011).
• Bổ sung và chuẩn hóa khái niệm chính sách dân tộc dưới góc độ lịch sử - chính sách công, làm rõ tính đặc thù của địa bàn Tây Bắc như một vùng đa tộc người, địa hình chia cắt và mậu biên phức tạp.
• Đánh giá khách quan, có căn cứ tư liệu lịch sử về quá trình chuyển biến từ các chính sách mang tính hỗ trợ trực tiếp, cứu trợ xã hội sang các chính sách trao quyền, kích thích nội lực và giảm nghèo bền vững.

Giá trị thực tiễn và giải pháp đề xuất

• Cung cấp nguồn tư liệu lịch sử xác thực, các bảng số liệu thống kê tổng hợp phục vụ việc đánh giá tác động của các chính sách lớn (Chương trình 135, Quyết định 134, Quyết định 327, Nghị quyết 30a).
• Đề xuất các giải pháp mang tính định hướng cho việc đổi mới cơ chế quản lý chính sách dân tộc: chuyển từ chính sách phân tán theo ngành sang chính sách tích hợp đa ngành; ưu tiên đầu tư hạ tầng kết nối liên vùng; chú trọng đào tạo nguồn nhân lực tại chỗ và xây dựng quy chế dân chủ cơ sở phù hợp với thiết chế truyền thống của từng tộc người.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Do phạm vi không gian rộng lớn gồm 6 tỉnh với hơn 50 tộc người, luận án chủ yếu tiếp cận hệ thống chính sách dân tộc dưới góc nhìn tổng thể toàn vùng, chưa có điều kiện đi sâu phân tích, so sánh chi tiết hiệu quả thực thi chính sách tại từng huyện vùng cao đặc thù hay từng nhóm tộc người có dân số rất ít (dưới 1.000 người).
• Hướng nghiên cứu tiếp: Mở rộng nghiên cứu so sánh đối chiếu giữa chính sách dân tộc tại Tây Bắc với các vùng dân tộc thiểu số khác như Tây Nguyên và Tây Nam Bộ; khảo sát định lượng chuyên sâu về tác động của các dự án di dân tái định cư thủy điện đến sự biến đổi cấu trúc xã hội - văn hóa tộc người tại Tây Bắc sau năm 2011.

---

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo có giá trị chuyên môn cao cho nhiều nhóm đối tượng:

• Cơ quan quản lý và hoạch định chính sách: Cung cấp luận cứ lịch sử và bài học thực tiễn cho Ủy ban Dân tộc, Hội đồng Dân tộc của Quốc hội, các Ban chỉ đạo vùng và Ủy ban nhân dân các tỉnh miền núi trong việc thiết kế, thẩm định và giám sát các chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số.
• Giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên: Phục vụ công tác giảng dạy, học tập và nghiên cứu chuyên ngành Lịch sử Việt Nam, Dân tộc học, Nhân học, Xã hội học, Quản lý công và Chính trị học tại các trường đại học, viện nghiên cứu.
• Cán bộ cơ sở vùng Tây Bắc: Cung cấp tư liệu giúp nắm bắt tiến trình chính sách, từ đó vận dụng linh hoạt trong công tác dân vận, bảo tồn bản sắc văn hóa và xây dựng khối đại đoàn kết toàn dân tộc tại địa phương.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án nghiên cứu phạm vi địa bàn gồm những tỉnh nào?

Luận án xác định phạm vi không gian vùng Tây Bắc gồm 6 tỉnh: Hòa Bình, Sơn La, Điện Biên, Lai Châu, Lào Cai và Yên Bái, với tổng diện tích tự nhiên đo được năm 2011 là 50.685 km².

2. Luận án phân kỳ lịch sử nghiên cứu thành những giai đoạn nào và dựa trên căn cứ gì?

Luận án phân chia giai đoạn 2001–2011 thành hai phân kỳ: 2001–2005 và 2006–2011. Căn cứ phân kỳ dựa trên hai nhiệm kỳ Đại hội toàn quốc của Đảng Cộng sản Việt Nam (Đại hội IX và Đại hội X), bởi các định hướng chiến lược của Đảng tại mỗi kỳ Đại hội là cơ sở để Nhà nước điều chỉnh, bổ sung hệ thống chính sách dân tộc.

3. Vấn đề cốt lõi về kinh tế - sinh thái vùng Tây Bắc được luận án nhận diện là gì?

Luận án nhận diện tập quán canh tác nương rẫy du canh, phát - đốt rừng ở vùng cao dẫn đến suy giảm diện tích rừng tự nhiên (từ 3.700.000 ha năm 2002 xuống 2.300.000 ha năm 2011) và mất cân bằng sinh thái. Do đó, định canh định cư, giao đất giao rừng và chuyển đổi phương thức sản xuất được xác định là điểm khởi phát của chính sách kinh tế - xã hội tại vùng này.

4. Những hạn chế lớn nhất của hệ thống chính sách dân tộc giai đoạn 2001–2011 ở Tây Bắc là gì?

Hạn chế chính bao gồm: chính sách còn phân tán, chồng chéo đầu mối quản lý; nguồn lực tài chính phân bổ chưa đáp ứng đủ mục tiêu đề ra; tiến độ giải ngân chậm; cơ chế chính sách chưa theo kịp sự biến đổi sinh kế phức tạp phát sinh từ quá trình di dân tái định cư các công trình thủy điện lớn.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của Phạm Minh Thế đã phục dựng một cách chân thực, khoa học tiến trình 10 năm thực thi chính sách dân tộc của Nhà nước Việt Nam tại vùng Tây Bắc (2001–2011). Thông qua việc kết hợp phương pháp lịch sử, logic và cách tiếp cận liên ngành, công trình đã làm sáng tỏ những chuyển biến to lớn về hạ tầng, đời sống xã hội và an ninh biên giới, đồng thời chỉ rõ những bất cập về nguồn lực và cơ chế quản lý chính sách. Luận án đóng góp hệ thống tư liệu lịch sử chuẩn xác và các bài học kinh nghiệm thiết thực cho công tác hoạch định chính sách dân tộc và phát triển bền vững vùng Tây Bắc trong giai đoạn mới.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU CÓ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN 1. Các công trình nghiên cứu đã được công bố có liên quan đến luận án 1. Các công trình nghiên cứu của các học giả nước ngoài Nghiên cứu của các học giả nước ngoài về các dân tộc Việt Nam nói chung và cộng đồng các dân tộc Việt Nam sinh sống ở vùng Tây Bắc nói riêng có liên quan đến luận án tương đối phong phú và đa dạng với nhiều cách tiếp cận từ nhiều ngành khoa học khác nhau. Từ góc độ tiếp cận, có thể chia thành mấy nhóm nhỏ như sau: - Nhóm các công trình về khung lý thuyết và phương pháp nghiên cứu: Nói đến chính sách dân tộc, không thể không nhắc đến các công trình tiếp cận nghiên cứu về chính trị học, nhất là các nghiên cứu về chính sách công, bởi chính sách dân tộc là một loại hình của chính sách công.

Có thể kể đến các công trình như: Nhận thức về chính sách công (Understanding public policy) của Thomas R.Dye năm 1972; Phân tích chính sách dưới góc nhìn tổ chức và chính trị (Policy analysis: A political and Organizational perspective) của William L. Jenkins năm 1978; Giới thiệu về xây dựng chính sách công (Public policy making: An introduction) của James E. Các công trình này đã đưa ra các quan điểm, khái niệm về chính sách và chính sách công đồng thời cung cấp hệ thống các phương pháp nghiên cứu về chính sách nói chung trong nghiên cứu về khoa học chính sách [195, tr. Bên cạnh các lý thuyết và phương pháp nghiên cứu chính trị học, các khung lý thuyết và phương pháp nghiên cứu nhân học cũng thường được tiếp cận để nghiên cứu về chính sách dân tộc.

Cuốn sách Các phương pháp nghiên cứu trong nhân học tiếp cận định tính và định lượng của H. Russel Bernard, do Nxb Đại học Quốc gia Tp. Hồ Chí Minh xuất bản năm 2009, gồm 20 chương, trình bày về lý thuyết và phương pháp nghiên cứu nhân học đã dành khá nhiều thời lượng để nói về các vấn đề phương pháp nghiên cứu, triển khai các đề tài dự án có liên quan đến chính sách dân tộc như: Nhân học văn hoá và khoa học xã hội; Nhân học và thiết kế nghiên cứu; Chọn mẫu; Chọn các vấn đề nghiên cứu, địa bàn và phương pháp; Nghiên cứu tài liệu; Quan sát tham dự; Thông tín viên; Ghi chép điền dã: cách ghi, mã hoá và quản lý; Phỏng vấn phi cấu trúc và bán cấu trúc; Phỏng vấn cấu trúc; Bảng hỏi và nghiên cứu điều tra; Thang đo và đo lường; Quan sát trực tiếp và có phản ứng; Quan sát kín đáo; Phân tích dữ liệu định tính; Mã hoá và bảng mã hoá cho dữ liệu định lượng; Thống kê đơn biến: miêu tả từng biến; Phân tích hai biến: Kiểm định và các mối liên hệ; Phân tích đa biến. Có thể nói, 8 cuốn sách đã cung cấp những phương pháp nghiên cứu cơ bản và hết sức cần thiết đối với các nghiên cứu về dân tộc học, nhân học cũng như là chính sách dân tộc.

Cũng tiếp cận nghiên cứu về nhân học, Alan Barnard trong cuốn Lịch sử và lý thuyết nhân học do Nxb. Đại học Quốc gia Hà Nội xuất bản năm 2014 đã chỉ ra các góc nhìn về nhân học của các nhà nghiên cứu trên thế giới. Đồng thời, cũng trong cuốn sách này, ông đã làm rõ các vấn đề quá trình hình thành của ngành nhân học và các lý thuyết, phương pháp tiếp cận nghiên cứu về nhân học như: Tiền thân của truyền thống nhân học; Những thay đổi quan điểm về sự tiến hoá; Các lý thuyết khuếch tán văn hoá và văn hoá - vùng; Thuyết chức năng và thuyết cấu trúc - chức năng; Các quan điểm coi hành động là trọng tâm, tiến trình luận và chủ nghĩa Marx; Từ thuyết tương đối văn hoá đến khoa học nhận thức; Thuyết cấu trúc, từ ngôn ngữ học đến nhân học; Hậu cấu trúc, thuyết nữ quyền và các tư tưởng độc lập khác; Phương pháp tiếp cận diễn dịch và tiếp cận hậu hiện đại;… Như vậy, có thể thấy, nội dung của cuốn sách như chính sác tác giả nói "là một tóm tắt về "nội dung" của lý thuyết nhân học"[1], đây là điều hết sức cần thiết cho tác giả luận án, đặc biệt là các lý thuyết về khuếch tán văn hoá và văn hoá - vùng, bởi Tây Bắc là một vùng tộc người và vùng văn hoá tộc người có sự đa dạng và đặc thù riêng biệt. Gần đây, năm 2016, Nxb Tri thức đã xuất bản cuốn Nhân học chính trị của Georges Balander.

Cuốn sách này đã nêu ra các quan niệm về nhân học chính trị, cơ sở lý thuyết, phương pháp nghiên cứu và xu hướng nghiên cứu nhân học chính trị trên thế giới. Đồng thời cuốn sách cũng đề cập đến các vấn đề như: Lĩnh vực chính trị; quan hệ thân tộc và quyền lực; Phân tầng xã hội và quyền lực; Tôn giáo và quyền lực; Những khía cạnh của nhà nước và truyền thống; Truyền thống và hiện tại… Và như lời giới thiệu của cuốn sách thì, mục đích của tác giả là để: “… giới thiệu mang tính phê phán các lí thuyết, phương pháp và các kết quả của chuyên ngành này” [134, tr. Cuốn sách có một phần trình bày về thể chế chính trị, quyền lực chính trị, bản chất của nhà nước trong mối quan hệ với các cộng đồng tộc người và nhóm người trong xã hội. Các hình thức phân tầng của xã hội và tác động của thể chế chính trị đến phân tầng xã hội.

Có thể nói, cuốn sách đã hệ thống hóa lại, phê phán các lý thuyết về nhân học chính trị và cung cấp những nhận thức mới về nhân học chính trị, trong đó có vấn đề chính sách dân tộc của các quốc gia trên thế giới. - Các nghiên cứu cụ thể về dân tộc và chính sách dân tộc ở Việt Nam và vùng Tây Bắc: Trước năm 1945, các nghiên cứu về dân tộc và chính sách dân tộc ở Việt Nam chủ yếu được các học giả người Pháp tiến hành. Cuốn sách Người nông dân châu thổ 9 Bắc Kỳ” của Pierre Gourou, do Nxb Trẻ, Viện Viễn Đông bác cổ Pháp và Tạp chí Xưa & Nay xuất bản năm 2014 là công trình đầu tiên của người Pháp nghiên cứu về nông dân, nông nghiệp, nông thôn Việt Nam. Đào Thế Tuấn cho rằng, đây là “một tác phẩm đặc sắc nghiên cứu về địa lý nhân văn” bởi “đây là một công trình nghiên cứu đầu tiên về nông dân học, về nông nghiệp gia đình và về hệ thống nông nghiệp, phân tích cặn kẽ về đất và người Bắc Bộ như địa hình, khí hậu châu thổ, lịch sử di dân và sự vận động của dân số, nông nghiệp, công nghiệp làng xã…”[166, tr.

Theo NCS thì đây là lần đầu tiên phương pháp nghiên cứu liên ngành được ứng dụng trong nghiên cứu về khoa học xã hội ở Việt Nam, bởi trong cuốn sách này không chỉ có các lý thuyết, phương pháp về địa - văn hóa, nhân văn mà còn có cả sự hiện diện của phương pháp nghiên cứu lịch sử, khu vực học, nhân chủng học, xã hội học,. được ứng dụng hết sức nhuần nhuyễn. Do đó, cuốn sách đã cung cấp một hệ thống các phương pháp nghiên cứu của nhiều ngành khác nhau, đồng thời cung cấp những nguồn tư liệu quý về bối cảnh Việt Nam và vùng châu thổ Bắc Kỳ những năm đầu thế kỷ XX. Tiếp cận bằng phương pháp lịch sử, dân tộc học và địa lý nhân văn, cuốn Địa nhân văn - xã hội dân tộc Mường (Le Muong Geographic humaine et Sociologie) của J.

Cuisinier xuất bản ở Paris năm 1946 đã trình bày một cách có hệ thống về người Mường ở Việt Nam từ địa vực cư trú, nguồn gốc, quá trình phát triển, các đặc trưng về văn hóa, xã hội… Tác giả cuốn sách cho rằng: “Hai dân tộc Mường và Việt cùng chung một nguồn gốc: cả về mặt văn hóa vật chất lẫn về mặt văn hóa tinh thần, giữa hai tộc Mường và Việt không có sự cách biệt nào lớn. Sự khác nhau trong sinh hoạt chỉ là tiểu tiết”. Và công trình nghiên cứu của J. Cuisinier cũng đã cung cấp cho độc giả cả cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu sử học, dân tộc học, nhân học cũng như là những tư liệu, thông tin về người Mường ở Việt Nam, trong đó có mối quan hệ giữa người Mường với các chính quyền quân chủ ở Việt Nam và chính sách của các chính quyền quân chủ với người Mường trong lịch sử.

Cùng cách tiếp cận này, năm 1952 P. Guileminet đã công bố nghiên cứu Tập quán của các dân tộc Bana, Sơ đăng và Giarai ở Kom Tum (Coutumier de la tribu Bahnar, des Sedang et des Jrai de la provine de Kom Tum). Cũng giống như cuốn sách của J.Cuisinier, đây là một chuyên khảo của P. Guileminet về phong tục, tập quán của các dân tộc Bana, Sơ đăng và Giarai ở Kom Tum.

Với cách tiếp cận dân tộc học, ông đã trình bày một cách khá chi tiết về địa vực cư trú, nguồn gốc, quá trình phát triển và các đặc điểm văn hóa, xã hội của các dân tộc Bana, Sơ đăng và Giarai ở Kom Tum. 10 Tiếp cận sâu hơn về vấn đề chính sách dân tộc, luận án Chính sách dân tộc của Đảng Cộng sản Việt Nam của Furuta Moto năm 1989 đã trình bày một cách khá toàn diện và có hệ thống các quan điểm, chủ trương của Đảng Cộng sản Việt Nam về chính sách dân tộc từ khi ra đời cho đến trước thời kỳ đổi mới ở Việt Nam. Luận án đã trình bày các cơ sở lý thuyết, phương pháp tiếp cận khi nghiên cứu về chính sách dân tộc nói chung và chính sách dân tộc ở Việt Nam nói riêng. Đồng thời, tác giả cũng đã trình bày khá rõ cơ sở lý thuyết, quan điểm và nhận thức của Đảng Cộng sản Việt Nam về chính sách dân tộc, quá trình ban hành những quan điểm, chủ trương về chính sách dân tộc, từ đó rút ra những nhận xét, đánh giá về chính sách dân tộc tộc của Đảng.

Có thể nói, đây là công trình nghiên cứu trực tiếp đầu tiên của người nước ngoài về chính sách dân tộc ở Việt Nam.