mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, nội dung chính của luận văn đƣợc chia thành 3 chƣơng: Chƣơng 1: Một số vấn đề lý luận cơ bản về Chính sách bồi thƣờng, hỗ trợ và tái định cƣ khi Nhà nƣớc thu hồi đất Chƣơng 2: Thực trạng chính sách về bồi thƣờng, hỗ trợ và tái định cƣ khi Nhà nƣớc thu hồi đất trên địa bàn quận Bình Tân, thành phố Hồ Chí Minh Chƣơng 3: Đề xuất một số giải pháp đẩy nhanh tiến độ bồi thƣờng, giải phóng mặt bằng và góp phần hoàn thiện chính sách bồi thƣờng, hỗ trợ và tái định cƣ. 8 Chƣơng 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ CHÍNH SÁCH BỒI THƢỜNG, HỖ TRỢ VÀ TÁI ĐỊNH CƢ KHI NHÀ NƢỚC THU HỒI ĐẤT 1. Khái niệm, vấn đề chính sách bồi thƣờng, hỗ trợ và tái định cƣ khi Nhà nƣớc thu hồi đất Chính sách bồi thƣờng, hỗ trợ và tái định cƣ đối với ngƣời dân bị thu hồi đất là một dạng chính sách công có nội dung liên quan đến nhiều lĩnh vực giáp ranh nhƣ đất đai, tài chính, an ninh, chính trị… Giống nhƣ các chính sách công khác, có nhiều quan niệm khác nhau về chính sách bồi thƣờng, hỗ trợ và tái định cƣ đối với ngƣời dân bị thu hồi đất. Một số ngƣời cho rằng quyền sử dụng đất là hàng hóa nên Nhà nƣớc cần đối xử với ngƣời có đất bị thu hồi nhƣ là bên bán quyền sử dụng đất.
Quan niệm này quá cực đoan, không phù hợp với chế độ sở hữu toàn dân vế đất đai và chế độ quản lý theo mục đích sử dụng đất của Nhà nƣớc ta. Một số ngƣời khác cho rằng, đất đai thuộc quyền quản lý của Nhà nƣớc, các cơ quan nhà nƣớc có thẩm quyền thu hồi đất theo luật và chỉ bồi thƣờng theo quy định của Nhà nƣớc. Quan niệm này quá cứng nhắc, không phù hợp với chủ trƣơng sử dụng thị trƣờng để điều tiết việc sử dụng đất có hiệu quả ở nƣớc ta. Quan điểm trong luận văn này cho rằng, về mặt lý luận, có thể coi chính sách bồi thƣờng, hỗ trợ và tái định cƣ là một dạng chính sách đặc biệt của Nhà nƣớc thể hiện cách ứng xử vừa đại diện cho chủ sở hữu đất đai, vừa phản ánh thái độ của cơ quan đƣợc xã hội trao quyền quản lý đất đai, vừa bao hàm nội dung điều hòa lợi ích theo hƣớng bảo đảm quyền lợi chính đáng của các bên liên quan phục vụ mục tiêu hiệu quả kinh tế xã hội và công bằng, trong đó các cơ quan nhà nƣớc sử dụng nhiều công cụ tổ chức, tài chính, giá cả để đạt đƣợc các mục tiêu của mình.
Khi bàn về chính sách bồi thƣờng, hỗ trợ và tái định cƣ phải chú ý các phƣơng diện sau: 9 Về mặt quan điểm, chính sách bồi thƣờng, hỗ trợ và tái định cƣ phải kết hợp hợp lý các yêu cầu quản lý hành chính với các yêu cầu của cơ chế quản lý thị trƣờng trong xác định mức bồi thƣờng và các thủ tục liên quan. Ở đây nhấn mạnh hai yêu cầu: dân chủ và công bằng. Yêu cầu dân chủ là khi xác định mức bồi thƣờng, phƣơng thức bồi thƣờng, hỗ trợ và tái định cƣ phải tham vấn ý kiến ngƣời thu hồi đất và thể hiện đƣợc ý kiến, nguyện vọng của họ một cách hợp lý. Yêu cầu công bằng là khi phân chia lợi ích, phải đảm bảo các bên đƣợc hƣởng lợi ích phù hợp với đóng góp của họ.
Phần lợi ích thuộc xã hội phải đƣợc sử dụng chung một cách công khai, minh bạch. Về mặt chủ thể: Chế độ phân cấp cho các cơ quan nhà nƣớc trong việc thu hồi, bồi thƣờng, hỗ trợ, tổ chức tái định cƣ phải rõ ràng, trách nhiệm, quyền hạn, lợi ích tƣơng xứng, có sự phối hợp và kiểm tra giám sát chặt chẽ nhằm hạn chế tối đa sự lạm quyền tƣ lợi. Về mặt mục tiêu: Cần kết hợp hài hòa mục tiêu của ngƣời sử dụng đất, của xã hội và ngƣời dân, trong đó ƣu tiên cao nhất cho việc sử dụng có hiệu quả quỹ đất phục vụ đời sống ngƣời dân. Về mặt công cụ và cơ chế tác động: Cần phối hợp hài hòa với nhau có tính đến các giới hạn về sử dụng đất, ngân sách nhà nƣớc và năng lực tổ chức thực hiện của các chủ thể.
Nói tóm lại, chính sách bồi thƣờng, hỗ trợ và tái định cƣ là tổng thể các quan niệm, chủ trƣơng, phƣơng tiện và hành động của các cơ quan nhà nƣớc trong lĩnh vực bồi thƣờng, hỗ trợ và tái định cƣ đối với những ngƣời dân có đất bị thu hồi nhằm đạt tới sự hài hòa, hợp lý về lợi ích, hiệu quả và phát triển bền vững. Thứ nhất, vấn đề bồi thƣờng khi Nhà nƣớc thu hồi đất đƣợc đặt ra dựa trên cơ sở quyền sở hữu về tài sản của công dân đƣợc pháp luật bảo hộ; 10 Thứ hai, xét về bản chất Nhà nƣớc ta là Nhà nƣớc do nhân dân lao động thiết lập, đại diện cho ý chí, nguyện vọng và lợi ích của nhân dân; phục vụ và chăm lo cho lợi ích, sự phồn vinh của ngƣời dân. Do đó, khi Nhà nƣớc thu hồi đất của ngƣời dân để sử dụng vào bất kể mục đích gì mà làm phƣơng hại đến quyền và lợi ích hợp pháp của họ thì Nhà nƣớc phải có bổn phận và nghĩa vụ phải bồi thƣờng; Thứ ba, xét về phƣơng diện lý luận, thiệt hại về lợi ích của ngƣời sử dụng đất là hậu quả phát sinh trực tiếp từ hành vi thu hồi của Nhà nƣớc gây ra. Vì vậy, Nhà nƣớc phải có trách nhiệm bồi thƣờng thiệt hại cho họ; Thứ tư, Nhà nƣớc ta đã và đang xây dựng nền kinh tế nhiều thành phần vận hành theo cơ chế thị trƣờng theo định hƣớng xã hội chủ nghĩa hƣớng tới mục tiêu “dân giàu, nƣớc mạnh, xã hội công bằng, dân chủ và văn minh”.
Điều này chỉ có thể thực hiện đƣợc khi Nhà nƣớc biết tôn trọng và bảo hộ những quyền lợi chính đáng của ngƣời dân; Thứ năm, vấn đề bồi thƣờng khi nhà nƣớc thu hồi đất đƣợc xây dựng dựa trên chế độ sở hữu toàn dân về đất đai, Nhà nƣớc giao đất cho tổ chức, hộ gia đình, cá nhân sử dụng ổn định, lâu dài và mở rộng các quyền năng cho ngƣời sử dụng đất. Nhƣ vậy “Quyền sở hữu đất đai thuộc về toàn dân do Nhà nƣớc đại diện; còn quyền sử dụng đất thuộc sở hữu của ngƣời sử dụng đất”. Nhƣ vậy, một khi pháp luật đã thừa nhận quyền sử dụng đất là một loại quyền về tài sản của ngƣời sử dụng đất, thì khi Nhà nƣớc thu hồi đất, Nhà nƣớc phải bồi thƣờng thiệt hại về tài sản cho ngƣời sử dụng đất. Đất nƣớc Việt Nam trải dài từ Nam ra Bắc, địa hình hình chữ S, để đảm bảo giao thông đƣợc thuận tiện và nền kính tế phát triển cần có những chính sách phù hợp mà đặc biệt là chính sách quy hoạch tổng thể, quy hoạch chi tiết từng địa phƣơng Để làm đƣợc điều đó thì phải tiến hành quy hoạch thu hồi đất của ngƣời 11 dân, bao gồm đất ở, đất vƣờn, đất nông nghiệp và phi nông nghiệp và giải tỏa nhà cửa vì vậy cần có những chính sách bồi thƣờng, hỗ trợ thỏa đáng và bố trí tái định cƣ cho phù hợp với ngƣời dân và phù hợp với tình hình kinh tế của từng địa phƣơng.
Mục ti u, giải pháp và công cụ của chính sách bồi thƣờng, hỗ trợ và tái định cƣ khi Nhà nƣớc thu hồi đất 1.2 Mục tiêu * Mục tiêu thứ nhất của chính sách bồi thường, hỗ trợ và tái định cư là đảm bảo quyền và lợi ích hợp pháp của người sử dụng đất, người sở hữu nhà ở. Về mặt lịch sử, đất đai là thành quả xây dựng và bảo vệ của nhiều thế hệ liên kết trong một quốc gia. Theo ý nghĩa đó đất đã là tài sản chung. Chế độ xã hội chủ nghĩa ở nƣớc ta đã hiện thực hóa quan hệ pháp lý của tài sản chung đó.
Tuy nhiên, sử dụng đất đai lại phân cấp cho các tổ chức và các gia đình riêng rẽ. Vì thế cần có cơ chế phân định hợp lý quyền hạn, trách nhiệm, lợi ích của xã hội (đại diện là Nhà nƣớc) và công dân trong quan hệ đất đai. Điều 4 Luật Đất đai năm 2013 của nƣớc ta đã quy định: "Đất đai thuộc sở hữu toàn dân do Nhà nƣớc đại diện chủ sở hữu và thống nhất quản lý. Nhà nƣớc trao quyền sử dụng đất thông qua hình thức giao đất, cho thuê đất, công nhận quyền sử dụng đất đối với ngƣời đang sử dụng đất ổn định; quy định quyền và nghĩa vụ của ngƣời sử dụng đất" Nhƣ vậy: Về mặt pháp lý, dù ngƣời sử dụng đất đƣợc hƣởng thành quả từ việc sử dụng đất vào các hoạt động kinh tế, xã hội nhƣng đất đai phải đƣợc sử dụng nhằm mục đích phục vụ sự tồn tại và phát triển của xã hội mà Nhà nƣớc là ngƣời đại diện.
Mục tiêu của xã hội là đất chung phải đƣợc sử dụng sao cho phục vụ tốt nhất cho phát triển kinh tế, kiến thiết xã hội xã hội chủ nghĩa và cải thiện chất lƣợng sống nói chung của dân cƣ. Vì thế đất phải đƣợc sử dụng theo quy hoạch và kế hoạch chung của Nhà nƣớc. 12 Tuy nhiên, các cơ quan nhà nƣớc thƣờng không phải là ngƣời sử dụng trực tiếp đất. Ngƣời dân mới là ngƣời khai thác quỹ đất.
Họ chỉ khai thác quỹ đất hiệu quả khi quyền lợi của họ đƣợc tôn trọng và bảo hộ. Làm sao để mục tiêu chung của xã hội và mục tiêu riêng của ngƣời sử dụng đất hài hòa với nhau tạo điều kiện cho phát triển nhanh, bền vững là mục tiêu quan trọng của chính sách bồi thƣờng, hỗ trợ và tái định cƣ. Ở đây, xử lý tốt mối quan hệ giữa quyền sở hữu và quyền sử dụng đất cũng nhƣ vận dụng các công cụ tổ chức, tuyên truyền, tài chính của chính sách bồi thƣờng, hỗ trợ và tái định cƣ là rất quan trọng. Quyền sở hữu và quyền sử dụng đất có mối quan hệ chặt chẽ với nhau.
Quyền sở hữu toàn dân về đất đai ở nƣớc ta là quyền sở hữu về mặt pháp lý (Nhà nƣớc quy định trách nhiệm của mình cũng nhƣ quyền lợi và nghĩa vụ của ngƣời sử dụng đất). Các tổ chức, hộ gia đình, cá nhân đƣợc giao quyền sử dụng đất thực tế và phải thực hiện các nghĩa vụ đối với Nhà nƣớc. Nếu quan hệ này đƣợc thiết lập hợp lý thì chính sách bồi thƣờng, hỗ trợ và tái định cƣ sẽ dễ triển khai hơn.