CHƯƠNG 1 CƠ SỞ KHOA HỌC VỀ THỰC HIỆN CHÍNH SÁCH CHĂM SÓC SỨC KHỎE NGƯỜI CAO TUỔI DỰA VÀO CỘNG ĐỒNG 1. Các khái niệm công cụ 1. Khái niệm người cao tuổi Có rất nhiều khái niệm khác nhau về người cao tuổi, trước đây họ thường dùng thuật ngữ “người già” để chỉ người cao tuổi, tuy nhiên hiện nay khái niệm “người cao tuổi” được sử dụng phổ biến hơn do nó mang ý nghĩa tích cực và thái độ tôn trọng. Theo quan điểm của Y học, người cao tuổi là những người ở giai đoạn già hóa về sức khỏe, gắn liền với triệu chứng suy giảm các chức năng cơ thể và nhu cầu chăm sóc.
Theo Tổ chức Y tế thế giới (WHO): “Người cao tuổi là những người từ 70 tuổi trở lên” [8]. Theo quy định của Pháp lệnh Người cao tuổi: “Người cao tuổi là công dân nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam từ 60 tuổi trở lên” [30]. Luật Người cao tuổi ban hành năm 2009 cũng đưa ra khái niệm tương tự. Như vậy, trong phạm vi nghiên cứu của khóa luận, khái niệm người cao tuổi được hiểu là công dân Việt Nam từ 60 tuổi trở lên, đang ở giai đoạn già hóa và gắn với những triệu chứng suy giảm các chức năng cơ thể và nhu cầu chăm sóc.
Khái niệm sức khỏe, chăm sóc sức khỏe và chăm sóc sức khỏe người cao tuổi Khái niệm sức khỏe Theo tổ chức Y tế thế giới: “Sức khỏe là trạng thái thoải mái toàn diện về thể chất, tinh thần và xã hội; không phải chỉ bao gồm có tình trạng không có bệnh hay thương tật” [Tr 984, 36]. 6 Chăm sóc sức khỏe Hiện nay ở Việt Nam chưa có khái niệm thống nhất về chăm sóc sức khỏe, tuy nhiên trong y học đã đưa ra quan điểm về hoạt động này. Hoạt động chăm sóc sức khỏe là chuỗi các biện pháp duy trì và bảo vệ sức khỏe từ bên trong đến bên ngoài một cách toàn diện, nhằm giữ cho cơ thể tránh được các bệnh tật. Ngoài ra, chăm sóc sức khỏe là hoạt động giúp phát hiện các mầm bệnh cho cơ thể một cách sớm nhất.
Bên cạnh đó, có một số quan điểm cho rằng chăm sóc sức khỏe là các biện pháp rèn luyện thân thể hoặc chăm chút đến những vấn đề sức khỏe đang gặp phải nhằm nuôi dưỡng và duy trì và sức khỏe của cơ thể, tránh được bệnh tật. Dựa vào các khái niệm trên, có thể hiểu hoạt động chăm sóc sức khỏe là những biện pháp nhằm can thiệp vào cơ thể con người một cách trực tiếp hoặc gián tiếp nhằm bảo vệ, điều trị và duy trì sức khỏe con người ở trạng thái ổn định nhất. Khái niệm chăm sóc sức khỏe người cao tuổi Hiện nay chưa có sự thống nhất về khái niệm chăm sóc sức khỏe người cao tuổi, tuy nhiên từ góc độ nghiên cứu của đề tài, có thể hiểu chăm sóc sức khỏe NCT là hoạt động dưới dạng dịch vụ hoặc trợ giúp để đáp ứng những nhu cầu tạo ra bởi các vấn đề về tuổi già mà trong đó chủ yếu vẫn là sức khỏe và chăm sóc, nuôi dưỡng hay kéo dài tuổi thọ cho NCT. Khái niệm cộng đồng, dựa vào cộng đồng, chăm sóc sức khỏe dựa vào cộng đồng Khái niệm cộng đồng: Theo tạp chí sức khỏe cộng đồng Hoa Kì: “Cộng đồng là một nhóm người có các đặc điểm đa dạng được liên kết bởi các mối quan hệ xã hội, chia sẻ quan điểm chung và tham gia vào hành động chung ở một không gian địa lý” [Tr 91, 35].
Theo Sổ tay hướng dẫn Phát triển cộng đồng bền vững: “Cộng đồng là nhóm người sống trong phạm vi thôn, bản, các xã, phường của khu vực nông 7 thôn và thành thị, đặc biệt là các vùng nông thôn vùng sâu, vùng xa. Cộng đồng có những điểm giống nhau, có chung các mối quan hệ nhất định và cùng chịu ảnh hưởng bởi một số yếu tố tác động và là đối tượng cần được quan tâm trong sự phát triển kinh tế - xã hội hiện nay” [19]. Như vậy, có thể hiểu rằng cộng đồng là một nhóm người cùng sinh sống trong một không gian địa lý nhất định, họ có chung nhiều mối quan hệ xã hội, cùng trao đổi, lao động và đều chịu sự chi phối, tác động của nhiều yếu tố và sự quản lý của một thể chế chung. Khái niệm dựa vào cộng đồng: Theo bài viết “Đánh giá bản đồ các chương trình hỗ trợ phòng chống FASD (chứng rối loạn phổ rượu ở bào thai) dựa vào cộng đồng: “Hoạt động dựa vào cộng đồng là khái niệm có liên quan cơ bản đến triết học, được tiếp cận trên phương diện mà cộng đồng có những quy tắc hoạt động tham gia vào những vấn đề nổi bật có liên quan đến họ”.
Như vậy, hoạt động dựa trên cộng đồng có thể hiểu là những hoạt động của chủ thể quản lý khuyến khích và tăng cường sự tham gia của cộng đồng vào việc thiết kế, phát triển và đưa ra các biện pháp tích cực nhằm ngăn chặn rủi ro trong không gian sống của chính họ. Điều này yêu cầu các thành viên trong xã hội nhận ra những vấn đề xã hội và cùng nhau giải quyết vấn đề đó. Chăm sóc sức khỏe dựa vào cộng đồng Tuy chưa có sự thống nhất và quy định rõ ràng về khái niệm này, nhưng dựa vào những khái niệm trên ta có thể hiểu hoạt động chăm sóc sức khỏe dựa vào cộng đồng là việc mà người dân, người bệnh được chăm sóc sức khỏe tại nhà, tại các tuyến y tế cơ sở như trạm y tế. Thực hiện chăm sóc sức khỏe cộng đồng đòi hỏi người dân cũng phải biết tự chăm sóc sức khỏe cho bản thân và mọi người xung quanh bằng những kiến thức được trang bị bài bản, đầy đủ sự hiểu biết; tự thay đổi hành vi, lối sống có lợi cho sức khỏe.
Khái niệm chăm sóc sức khỏe người cao tuổi dựa vào cộng đồng Chăm sóc sức khỏe NCT dựa vào cộng đồng là hoạt động mới xuất hiện trong những năm gần đây, cho nên thuật ngữ về chăm sóc sức khỏe người cao tuổi dựa vào cộng đồng còn khá mới ở Việt Nam nói riêng và trên thế giới nói chung. Đến nay vẫn chưa có khái niệm thống nhất về thuật ngữ này, tuy nhiên dựa trên một số tài liệu và nghiên cứu đưa ra, chúng ta có thể hiểu hoạt động chăm sóc sức khỏe người cao tuổi dựa vào cộng đồng là việc Nhà nước khuyến khích sự tham gia của cộng đồng vào hoạt động chăm sóc sức khỏe người cao tuổi thông qua việc đóng góp hoàn thiện chính sách, tham gia chăm sóc người cao tuổi tại cộng đồng, đề xuất những giải pháp để cùng chung tay phát triển hoạt động chăm sóc sức khỏe người cao tuổi để sức khỏe người cao tuổi được cải thiện ngay tại địa phương. Mô hình chăm sóc và phát huy vai trò người cao tuổi tại cộng đồng bao gồm khá nhiều hoạt động phong phú, nổi bật là hoạt động nhà dưỡng lão do cộng đồng hoặc tổ chức xã hội thành lập và hoạt động của các nhóm, câu lạc bộ cho người cao tuổi sinh hoạt tại địa phương. Khái niệm chính sách, chính sách công và thực hiện chính sách Khái niệm chính sách Theo James Anderson: “Chính sách là một quá trình hành động có mục đích theo đuổi bởi một hoặc nhiều chủ thể trong việc giải quyết các vấn đề mà họ quan tâm”.
Từ điển bách khoa Việt Nam cũng đưa ra khái niệm về chính sách như sau: “Chính sách là những chuẩn tắc cụ thể để thực hiện đường lối, nhiệm vụ. Chính sách được thực hiện trong một thời gian nhất định, trên những lĩnh vực cụ thể nào đó. Bản chất, nội dung và phương hướng của chính sách tùy thuộc vào tính chất của đường lối, nhiệm vụ chính trị, kinh tế, văn hóa…” 9 Như vậy, có thể hiểu chính sách là chương trình hành động do các nhà lãnh đạo hay nhà quản lý đề ra để giải quyết một vấn đề nào đó thuộc phạm vi thẩm quyền của mình. Khái niệm chính sách công Có rất nhiều quan điểm về chính sách công, trong đó có những quan điểm nổi bật như: William Jenkin cho rằng: “Chính sách công là một tập hợp các quyết định có liên quan lẫn nhau của một nhà chính trị hay một nhóm nhà chính trị gắn liền với việc lựa chọn các mục tiêu và các giải pháp để đạt được các mục tiêu đó”.
Theo quan điểm của Wiliam N. Dunn thì: “Chính sách công là một kết hợp phức tạp những sự lựa chọn liên quan lẫn nhau, bao gồm cả các quyết định không hành động, do các cơ quan nhà nước hay các quan chức nhà nước đề ra”. Như vậy, trong phạm vi nghiên cứu của khóa luận có thể hiểu chính sách công là thuật ngữ dùng để chỉ một chuỗi các quyết định hoạt động của nhà nước nhằm giải quyết một vấn đề chung đang đặt ra trong đời sống kinh tế – xã hội theo mục tiêu xác định”. Thực hiện chính sách Có rất nhiều nghiên cứu về hoạt động thực hiện chính sách hay còn là thực thi chính sách, chính vì thế có nhiều quan điểm và định nghĩa về hoạt động này.
Theo Amy DeGrof và Margaret Cargo: “Thực thi chính sách phản ánh một quá trình thay đổi phức tạp mà các quyết định Nhà nước được chuyển thành các quy trình, thủ tục, quy định hoặc các hoạt động nhằm đạt được những cải thiện xã hội”. Nghiên cứu của Thomas Dye cho rằng: “Thực thi chính sách bao gồm tất cả các hoạt động được thiết kế để thực hiện các chính sách công đã đượ cthoong qua bởi cơ quan lập pháp. Vì các chính sách công có những tác động mong muốn hoặc có chủ đích nên chúng phải được chuyển thành các chương trình và các dự án sau đó được thực hiện để đạt được một tập hợp các mục tiêu hoặc mục đích”. 10 Như vậy, có thể hiểu khái niệm về thực hiện chính sách như sau: “Thực thi chính sách là tổ chức thực thi chính sách đưa ra là toàn bộ quá trình hoạt động của các chủ thể theo các cách thức khác nhau nhằm thực hiện hóa nội dung chính sách công một cách hiệu quả” [22].
Quy trình thực hiện chính sách Quy trình thực hiện chính sách gồm bảy bước: Bước 1: Xây dựng kế hoạch triển khai thực hiện chính sách Bước 2: Phổ biến, tuyên truyền chính sách Bước 3: Phân công phối hợp thực hiện chính sách Bước 4: Duy trì chính sách Bước 5: Điều chỉnh chính sách Bước 6: Theo dõi, kiểm tra, đôn đốc việc thực hiện chính sách Bước 7: Đánh giá tổng kết rút kinh nghiệm chính sách.