Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Khái niệm và nguyên tắc Y học gia đình Chăm sóc sức khỏe ban đầu (CSSKBĐ) là chăm sóc thiết yếu cho mỗi cá nhân, mỗi thành viên trong xã hội. Thực hiện tốt CSSKBĐ ngay tại gia đình và cộng đồng có ý nghĩa to lớn về nhân văn, kinh tế, văn hóa và xã hội [4]. CSSKBĐ còn là nội dung cơ bản của Y học gia đình.
Y học gia đình (YHGĐ) với nguyên tắc chăm sóc sức khỏe đầy đủ, toàn diện, liên tục và bền vững cho cá nhân và gia đình, không phân biệt tuổi, giới, hay bệnh tật, trong sự lồng ghép giữa sinh học, y học lâm sàng và các khoa học hành vi (Định nghĩa của AAFP). Y học gia đình làm giảm tối đa tỉ lệ mắc, chết các bệnh, tai nạn, thương tích, tăng cường sức khỏe cho cá nhân, gia đình và cộng đồng. YHGĐ không đơn thuần là bệnh viện hay phòng khám ngồi chờ người dân tới để phục vụ. YHGĐ chủ động mang dịch vụ CSSK tới tận gia đình, từng cá nhân với chất lượng cao và giá thành hợp lý.
Thầy thuốc YHGĐ là thầy thuốc của mọi nhà, có thể được coi như một đối tác rất tin cậy và đồng cảm sâu sắc, cung cấp cả dịch vụ y tế và dịch vụ phi y tế [9]. YHGD có sáu nguyên tắc quan trọng là: - Chăm sóc toàn diện: Con người là một thực thể của xã hội, sinh trưởng và phát triển trong một môi trường đa dạng, có nhiều mối quan hệ. Chính vì vậy con người cần sự chăm sóc toàn diện không những về y tế (như khám chữa bệnh, phòng bệnh) mà còn đòi hỏi có sự chăm sóc về tâm lý, mối quan hệ. Như vậy người thầy thuốc gia đình xem xét tổng thể các các cá nhân trong khuôn khổ các nhu cầu tổng thể của họ (của người bệnh).
Người thầy thuốc gia đình xem xét tất cả các yếu tố này khi lập kế hoạch chẩn đoán hoặc điều trị [10]. Y học gia đình không xuất phát đơn thuần từ việc chẩn đoán bệnh và chữa bệnh mà xuất phát từ việc chẩn đoán trường hợp bệnh và xử trí trường hợp bệnh. Người bác sĩ gia đình tập trung hơn vào người bệnh, không chỉ đơn thuần phát hiện ra bệnh chính và chữa bệnh chính của bệnh nhân, khi bệnh nhân khỏi là hết trách nhiệm mà còn tìm hiểu vấn đề của bệnh nhân và 4 cùng với bệnh nhân xử trí vấn đề của họ. Người bệnh được xem xét không chỉ dưới góc độ sinh học mà còn cả về mặt tâm lý và xã hội.
Nhu cầu tổng thể của cá nhân được đặt vào kế hoạch chẩn đoán và điều trị. - Chăm sóc liên tục: Bình thường thì mỗi đợt ốm là một bệnh và khi chăm sóc chỉ tập trung vào bệnh đó, đây là phương pháp chăm sóc truyền thống. Tuy nhiên, đối với YHGD thì chăm sóc liên tục là nguyên tắc quan trọng nhất. Các thầy thuốc YHGD được giao nhiệm vụ chăm sóc toàn diện cho bệnh nhân cùng gia đình họ một cách liên tục, lâu dài.
Thời gian chăm sóc dài là công cụ hữu hiệu của YHGĐ. Đó là điểm khác cơ bản giữa YHGĐ và chăm sóc truyền thống [10]. Liên tục ở đây là liên tục về thời gian và về qui trình từ khi phát hiện bệnh, chẩn đoán, điều trị đến phục hồi chức năng. Người bác sĩ gia đình có thể biết người mình chăm sóc sức khỏe từ lúc sinh đến lúc chết.
Người bác sĩ gia đình phát hiện bệnh, chuyển người bệnh lên tuyến trên, chẩn đoán và điều trị một phần ở bệnh viện và sau khi ra viện lại tiếp tục theo dõi người bệnh một cách liên tục. - Chăm sóc phối hợp: “Người thầy thuốc gia đình giống như một nhạc trưởng trong việc chǎm sóc cho từng bệnh nhân. Người thầy thuốc gia đình còn xác định những người cung ứng và các nguồn chǎm sóc sức khỏe khác cần thiết để hỗ trợ cho việc chǎm sóc chung cho bệnh nhân. Những nguồn này bao gồm các chuyên gia bên ngoài cũng như những cán bộ chuyên môn y tế khác cùng thầy thuốc gia đình.
Hướng dẫn bệnh nhân tiếp cận với hệ thống chǎm sóc sức khỏe là trách nhiệm của thầy thuốc gia đình” [10]. Cũng theo tác giả này, người thầy thuốc gia đình phải am hiểu sâu sắc gia đình người bệnh về mọi khía cạnh. Tổ chức cho gia đình người bệnh phối hợp tốt trong chăm sóc và điều trị người bệnh. Người thầy thuốc gia đình còn phải xác định được cây phả hệ của gia đình và bản đồ gien của người bệnh.
Vì vậy, các nghiên cứu về YHGĐ giống như các nghiên cứu chăm sóc sức khỏe thông thường song cần nghiên cứu thêm về các yếu tố gia đình như kinh tế, văn hóa, mối quan hệ huyết thống, lịch sử bệnh tật… - Quan tâm tới phòng bệnh: Phòng bệnh chủ động và tích cực như vệ sinh môi trường, vệ sinh cá nhân, vệ sinh thực phẩm, xử lý chất thải, tiêm chủng, 5 phòng chống các tác nhân, nguy cơ gây bệnh và các tai nạn, thương tích, nâng cao sức khỏe…Bác sĩ gia đình không những chỉ chữa bệnh mà còn phải giúp bệnh nhân của mình phòng chống các nguy cơ bệnh tật. Phòng bệnh bao gồm phòng các yếu tố nguy cơ làm mắc bệnh, làm chậm lại các hậu quả của bệnh tật, khuyến khích lối sống lành mạnh, dự đoán các vấn đề sẽ ảnh hưởng đến sức khỏe nội tâm của bệnh nhân và gia đình. Phòng bệnh không chỉ giới hạn vào việc bảo mọi người không hút thuốc lá, phải tập thể dục và ăn uống đúng cách mà còn là việc nhận ra các yếu tố nguy cơ mắc bệnh và sử dụng các phương tiện sàng lọc để phát hiện bệnh ngay từ các giai đoạn đầu. - Hướng cộng đồng: “Nghề nghiệp, vǎn hóa và môi trường là những khía cạnh của cộng đồng tác động đến việc chǎm sóc bệnh nhân.
Sự hiểu biết về những bệnh nào hoặc những vấn đề sức khỏe nào có tỷ lệ mắc cao nhất trong cộng đồng sẽ ảnh hưởng đến những chẩn đoán của các bác sĩ gia đình và giúp họ đưa ra những quyết định về việc giáo dục cộng đồng và cung ứng dịch vụ. Ngoài vai trò là công cụ chẩn đoán, cộng đồng còn là tác nhân trị liệu. Trong cộng đồng có nhiều nguồn mà bác sĩ gia đình có thể sử dụng để cung ứng chǎm sóc tối ưu cho bệnh nhân”[10]. Nghề nghiệp, văn hóa và môi trường là những yếu tố tác động đến sức khỏe và chăm sóc sức khỏe bệnh nhân.
Những hiểu biết về nguyên nhân gây bệnh và cơ chế ảnh hưởng đến cộng đồng sẽ giúp thầy thuốc gia đình trong công tác giáo dục cộng đồng và cung cấp dịch vụ y tế. - Hướng gia đình: “Các bác sĩ gia đình coi bệnh nhân là một thành viên trong hệ thống gia đình và thừa nhận ảnh hưởng của bệnh tật đến gia đình cũng như ảnh hưởng của gia đình đến bệnh tật. Chúng ta được đào tạo để làm việc với các gia đình và họ cần thích ứng với những giai đoạn chuyển tiếp có thể dự đoán trước của cuộc sống và với các bệnh tật bất ngờ. Các bác sĩ gia đình hiểu sự khác nhau giữa gia đình hoạt động bình thường và không bình thường và sử dụng sự hiểu biết này trong cả hai việc chẩn đoán và điều trị bệnh nhân.
Chúng ta đang nói về một hệ thống hỗ trợ bệnh nhân khi định nghĩa các gia đình. Bệnh nhân không chỉ là một bộ phận của một gia đình truyền thống mà còn có sự hỗ trợ nào đó, dù hôn nhân có tồn tại hay không. 6 Một gia đình được định nghĩa rộng rãi như là những cá nhân mà bệnh nhân trông mong ở họ sự hỗ trợ với nhận thức rằng sự hỗ trợ này có cả quá khứ và tương lai” [11] 1. Ý nghĩa và tầm quan trọng của Y học gia đình YHGD mang dịch vụ CSSK tới từng cá nhân và từng gia đình nên mang ý nghĩa rất lớn về y học cũng như xã hội.
Về y học, YHGĐ cung cấp dịch vụ CSSKBĐ nên rất sát với nhu cầu về CSSK của từng người dân và gia đình. Trước hết YHGD cung cấp các dịch vụ về truyền thông - giáo dục sức khỏe (TT-GDSK) như cung cấp các kiến thức về chính sách y tế của nhà nước/địa phương, kiến thức về vệ sinh cá nhân và cộng đồng, kiến thức về dự phòng các bệnh hay gặp tại cộng đồng, kiến thức về phòng chống các bệnh, dịch, tai nạn thương tích. YHGĐ còn cung cấp cho người dân kiến thức về phát hiện sớm các bệnh, tật, xử lý sớm và ban đầu các bệnh, tật hay các cấp cứu tại nhà và cộng đồng. Chính vì vậy mọi người dân và gia đình luôn đạt được tình trạng sức khỏe tốt nhất có thể, giảm được nhiều số lượng cũng như tỉ lệ mắc, chết của bệnh, tật hay tai nạn, thương tích ngay tại gia đình và cộng đồng.
YHGĐ giúp người dân tự bảo vệ và chăm sóc sức khỏe cho bản thân và gia đình [6]. Người cung cấp dịch vụ YHGD (như bác sĩ, hộ sinh, điều dưỡng.) phát hiện sớm các nguy cơ có hại cho sức khỏe của người dân tại gia đình và cộng đồng (như nước chưa hợp vệ sinh, thực phẩm có hại cho sức khỏe, thói quen, hành vi không tốt cho sức khỏe.) rồi bàn bạc với từng gia đình và cộng đồng giải quyết, loại trừ các yếu tố nguy cơ. Người cung cấp dịch vụ YHGĐ còn trực tiếp thực hiện khám phát hiện sớm bệnh, tật cũng như trực tiếp điều trị sớm các bệnh, tật, các cấp cứu tại gia đình và cộng đồng (trong khả năng cho phép). Do vậy giảm được số lượng cũng như tỉ lệ các bệnh tật và cấp cứu không phải nhập viện hay chuyển tuyến trên [7].
Bác sĩ chuyên khoa YHGĐ tham gia hay trực tiếp quản lý sức khỏe cho các cá nhân, hộ gia đình và toàn cộng đồng, do vậy cần có kiến thức và kĩ năng lồng ghép, xã hội hóa hoạt động YHGĐ. Trước hết cùng với người dân xác định vấn đề sức khỏe ưu tiên của cộng đồng, tìm giải pháp và nguồn lực hợp lý giải quyết các vấn đề ưu tiên đó và thực hiện quản lý được sức khỏe của mọi người dân trong phạm vi phụ trách [8] 7 Về mặt xã hội, YHGĐ giúp tiết kiệm được nhiều công sức và tiền của của cá nhân, gia đình và xã hội vì được dự phòng ngay tại hộ gia đình nên nhiều bệnh tật không phát sinh. Việc phát hiện sớm và điều trị sớm làm giảm gánh nặng chi phí so với bệnh ở giai đoạn muộn.