CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Tóm tắt khái niệm, quy định, tiêu chí và phương pháp đánh giá 1. Tổng quan về điều dưỡng Khái niệm điều dưỡng Điều đưỡng là một nghề nghiệp trong hệ thống y tế nhằm bảo vệ, nâng cao, tối ưu về sức khỏe và các khả năng; dự phòng bệnh và sang thương; xoa dịu nỗi đau qua chẩn đoán và điều trị đáp ứng con người; tăng cường chăm sóc các cá nhân, gia đình, cộng đồng và xã hội (4). Thực hành điều dưỡng là các hoạt động cung cấp dịch vụ chăm sóc đến với "khách hàng" (hoặc người bệnh).
Trong đó, người điều dưỡng xây dựng kế hoạch chăm sóc đối với từng người bệnh cụ thể bằng cách sử dụng quy trình điều dưỡng. Nó bao gồm nhiều bước dựa trên một quy trình khoa học ứng dụng các lý thuyết điều dưỡng, các kết quả của nghiên cứu khoa học trong lĩnh vực điều dưỡng và y học (5). Vai trò của điều dưỡng viên Thông thường, trong một quy trình chăm sóc, người điều dưỡng đóng các vai trò chính: người chăm sóc, người truyền đạt thông tin, người giáo viên, người tư vấn và người biện hộ cho bệnh nhân. Tuy nhiên, vai trò người chăm sóc là thuộc tính cơ bản của người điều dưỡng, đây là nền tảng của mọi can thiệp điều dưỡng.
Chăm sóc là mối quan hệ giữa người với người. Mục tiêu cơ bản của người điều dưỡng là thúc đẩy sự giao tiếp, hỗ trợ người bệnh bằng hành động và bằng thái độ biểu thị sự quan tâm tới lợi ích của người bệnh và chấp nhận người bệnh là một con người. Theo Benner và Wrubel thì “Chăm sóc là yếu tố cơ bản để thực hành điều dưỡng hiệu quả”, Mọi máy móc và kỹ thuật hiện đại không thay thế được sự chăm sóc của người điều dưỡng và các thiết bị này sẽ không tác động được tới cảm xúc và điều chỉnh hành động cho thích ứng với những nhu cầu đa dạng của mỗi cá thể. Jen Watson cho rằng “Thực hành chăm sóc là hạt nhân của nghề điều dưỡng” (4).
Chăm sóc thể hiện ở việc sử dụng quy trình kỹ thuật để thực hiện chăm sóc người bệnh; Theo dõi diễn tiến bệnh và báo ngay với bác sĩ những dấu hiệu bất thường; thực hiện các y lệnh điều trị, chăm sóc; thực hiện các kỹ 6 thuật thực hành điều dưỡng theo đúng quy trình, và đảm bảo vô khuẩn, hạn chế nhiễm trùng bệnh viện”(6). Ngày 26/01/2011 Bộ Y tế đã có quy định mới nhất về nhiệm vụ của điều dưỡng viên, hộ sinh viên về công tác chăm sóc người bệnh trong bệnh viện (7) với 12 nhiệm vụ cụ thể là: Tư vấn, hướng dẫn giáo dục sức khỏe; Chăm sóc về tinh thần; Chăm sóc vệ sinh cá nhân; Chăm sóc dinh dưỡng; Chăm sóc phục hồi chức năng; Chăm sóc người bệnh có chỉ định phẫu thuật, thủ thuật; Dùng thuốc và theo dõi dùng thuốc cho người bệnh; Chăm sóc người bệnh giai đoạn hấp hối và người bệnh tử vong; Thực hiện các kỹ thuật điều dưỡng; Theo dõi, đánh giá người bệnh; Bảo đảm an toàn phòng ngừa sai sót chuyên môn kỹ thuật trong chăm sóc người bệnh; Ghi chép hồ sơ bệnh án. Nghĩa vụ nghề nghiệp của điều dưỡng viên Điều dưỡng viên (ĐDV) có 04 trách nhiệm cơ bản: Nâng cao sức khỏe; phòng bệnh và tật; phục hồi sức khỏe và làm giảm bớt đau đớn cho người bệnh. (8) Trách nhiệm về đạo đức nghề nghiệp của ĐDV bao gồm (8): ĐDV với người bệnh: đảm bảo cho mọi cá thể nhận được thông tin cần thiết làm cơ sở để họ đồng ý chấp nhận các phương pháp điều trị.
ĐDV với nghề nghiệp: luôn gắn liền trách nhiệm và nghĩa vụ cá nhân đối với việc thực hành và thường xuyên nâng cao trình độ chuyên môn thông qua học tập liên tục. Trong khi sử dụng các kỹ thuật và khoa học hiện đại vào việc chăm sóc cần đảm bảo sự an toàn, nhân phẩm và quyền của con người. ĐDV với phát triển nghề nghiệp; phải đảm nhiệm những vai trò quan trọng trong việc xác định và thực hiện những chuẩn mực về thực hành chăm sóc lâm sàng, quản lý, nghiên cứu và đào tạo. ĐDV với đồng nghiệp: cộng tác giúp đỡ lẫn nhau, tôn trọng lẫn nhau, phê bình có thiện chí và truyền thụ kinh nghiệm.
Chức năng điều dưỡng Chức năng của người điều dưỡng theo Tổ chức Y tế thế giới, được thể hiện ở ba chức năng chính chức năng phụ thuộc: là các hoạt động thực hiện theo y lệnh của bác sĩ, như tiêm 7 truyền, phát thuốc, thay băng.; chức năng phối hợp: là phối hợp với các thành viên trong nhóm chăm sóc, nhân viên chuyên ngành khác, phối hợp với người bệnh để hoàn thành kế hoạch CSNB đạt hiệu quả cao; chức năng độc lập: là các hoạt động trong phạm vị kiến thức được đào tạo để thực hành, chẩn đoán điều dưỡng và xử trí không cần bác sĩ ra y lệnh, ĐDV tự mình thăm khám, nhận định về người bệnh để đưa ra những chẩn đoán điều dưỡng, lập kế hoạch chăm sóc và thực hiện chăm sóc, sau đó tự đánh giá sự thực hiện kế hoạch để có kế hoạch chăm sóc tiếp theo cho người bệnh. Đây là chức năng đặc trưng của ĐDV (6). Theo Virginia Henderson: “Chức năng đặc trưng nhất của người điều dưỡng là giúp đỡ những cá nhân ốm yếu thực hiện những hoạt động của cơ thể mà họ không tự mình thực hiện được để góp phần cho sự bảo vệ hoặc phục hồi sức khỏe hoặc nếu chết thì cũng được chết thanh thản. Thực hiện nhiệm vụ này bằng một cách nào đó để nhằm giúp người bệnh lấy lại được sự độc lập của cơ thể càng nhanh càng tốt.
Khía cạnh công việc này, phần chức năng này là do người điều dưỡng chủ động thực hiện và tự điều khiển-về lĩnh vực này người điều dưỡng là bậc thầy. Quy trình điều dưỡng lần đầu tiên được giới thiệu bởi Ida Jean Orlando vào năm 1958 (11) gồm có 4 bước: nhận định (Assesing), chẩn đoán điều dưỡng (Diagnosing), lập kế hoạch điều dưỡng (Planing), thực hiện kế hoạch điều dưỡng (Implementing) và đánh giá (Evaluating) Hình 1. Mô hình hệ thống quy trình điều dưỡng 8 Theo quy định của Bộ Y tế, quy trình điều dưỡng là phương pháp khoa học được áp dụng trong lĩnh vực điều dưỡng để thực hiện chăm sóc người bệnh có hệ thống bảo đảm liên tục, an toàn và hiệu quả bao gồm: nhận định, chẩn đoán điều dưỡng, lập kế hoạch, thực hiện và đánh giá kết quả chăm sóc điều dưỡng (7). Tiêu chuẩn thực hành điều dưỡng (12) Thu thập thông tin về tình trạng bệnh nhân có hệ thống và liên tục.
Chẩn đoán điều dưỡng rút ra từ các thông tin về tình trạng bệnh nhân. Kế hoạch chăm sóc dựa vào chẩn đoán và mục tiêu cần đạt được. Can thiệp điều dưỡng gồm những hỗ trợ giúp người bệnh đạt được khả năng độc lập. Sự tiến triển của người bệnh theo mục tiêu đề ra và tiếp tục cải tiến quy trình điều dưỡng Nhiệm vụ của ĐDV theo quy định của Bộ Y tế Việt Nam (7) - Tư vấn, hướng dẫn giáo dục sức khỏe Bệnh viện có quy định và tổ chức các hình thức tư vấn, hướng dẫn giáo dục sức khỏe phù hợp.
Người bệnh nằm viện được điều dưỡng viên, hộ sinh viên tư vấn, giáo dục sức khỏe, hướng dẫn tự chăm sóc, theo dõi, phòng bệnh trong thời gian nằm viện và sau khi ra viện. - Chăm sóc về tinh thần Người bệnh được điều dưỡng viên, hộ sinh viên và người hành nghề khám bệnh, chữa bệnh khác chăm sóc, giao tiếp với thái độ ân cần và thông cảm. Người bệnh, người nhà người bệnh được động viên yên tâm điều trị và phối hợp với người hành nghề khám bệnh, chữa bệnh trong quá trình điều trị và chăm sóc. Người bệnh, người nhà người bệnh được giải đáp kịp thời những băn khoăn, thắc mắc trong quá trình điều trị và chăm sóc.
Bảo đảm an ninh, an toàn và yên tĩnh, tránh ảnh hưởng đến tâm lý và tinh thần của người bệnh. - Chăm sóc vệ sinh cá nhân 9 Chăm sóc vệ sinh cá nhân cho người bệnh hằng ngày gồm vệ sinh răng miệng, vệ sinh thân thể, hỗ trợ đại tiện, tiểu tiện và thay đổi đồ vải. Trách nhiệm chăm sóc vệ sinh cá nhân: a) Người bệnh cần chăm sóc cấp I do điều dưỡng viên, hộ sinh viên và hộ lý thực hiện; b) Người bệnh cần chăm sóc cấp II và cấp III tự thực hiện dưới sự hướng dẫn của điều dưỡng viên, hộ sinh viên và được hỗ trợ chăm sóc khi cần thiết. - Chăm sóc dinh dưỡng Điều dưỡng viên, hộ sinh viên phối hợp với bác sĩ điều trị để đánh giá tình trạng dinh dưỡng và nhu cầu dinh dưỡng của người bệnh.
Hằng ngày, người bệnh được bác sĩ điều trị chỉ định chế độ nuôi dưỡng bằng chế độ ăn phù hợp với bệnh lý. Người bệnh có chế độ ăn bệnh lý được cung cấp suất ăn bệnh lý tại khoa điều trị và được theo dõi ghi kết quả thực hiện chế độ ăn bệnh lý vào Phiếu chăm sóc. Người bệnh được hỗ trợ ăn uống khi cần thiết. Đối với người bệnh có chỉ định ăn qua ống thông phải do điều dưỡng viên, hộ sinh viên trực tiếp thực hiện.
- Chăm sóc phục hồi chức năng Người bệnh được điều dưỡng viên, hộ sinh viên hướng dẫn, hỗ trợ luyện tập và phục hồi chức năng sớm để đề phòng các biến chứng và phục hồi các chức năng của cơ thể. Phối hợp khoa lâm sàng và khoa Vật lý trị liệu – Phục hồi chức năng để đánh giá, tư vấn, hướng dẫn và thực hiện luyện tập, phục hồi chức năng cho người bệnh. - Chăm sóc người bệnh có chỉ định phẫu thuật, thủ thuật Người bệnh được điều dưỡng viên, hộ sinh viên hướng dẫn và hỗ trợ thực hiện chuẩn bị trước phẫu thuật, thủ thuật theo yêu cầu của chuyên khoa và của bác sĩ điều trị Trước khi đưa người bệnh đi phẫu thuật, thủ thuật, điều dưỡng viên, hộ sinh viên phải: a) Hoàn thiện thủ tục hành chính; b) Kiểm tra lại công tác chuẩn bị người bệnh đã được thực hiện theo yêu cầu của phẫu thuật, thủ thuật; 10 c) Đánh giá dấu hiệu sinh tồn, tình trạng người bệnh và báo cáo lại cho bác sĩ điều trị nếu người bệnh có diễn biến bất thường. Điều dưỡng viên hoặc hộ sinh viên hoặc hộ lý chuyển người bệnh đến nơi làm phẫu thuật, thủ thuật và bàn giao người bệnh, hồ sơ bệnh án cho người được phân công chịu trách nhiệm tiếp nhận của đơn vị thực hiện phẫu thuật hoặc thủ thuật.
- Dùng thuốc và theo dõi dùng thuốc cho người bệnh. Dùng thuốc đúng theo chỉ định của bác sĩ điều trị.